Kiedy zmienić imię lub nazwisko, z którego jest się niezadowolonym

Imię i nazwisko umożliwiają indywidualizację określonej osoby. Ich prawne znaczenie podkreśla rejestracja w urzędzie stanu cywilnego. Z uwagi na rolę imienia i nazwiska, podlegają one więc szczególnej ochronie. Ich zmiana nie może zatem przebiegać w sposób dowolny. To, że nie jesteśmy zadowoleni z nadanego przez rodziców imienia bądź czujemy się źle z noszonym nazwiskiem, nie może stanowić samodzielnej i wystarczającej przesłanki do ich modyfikacji. Taka czynność może być bowiem dokonana jedynie w szczególnych okolicznościach. Przykładowe przyczyny oraz organy uprawnione do tego rodzaju działań zostały uregulowane w ustawie o zmianie imienia i nazwiska.

Ustawa o zmianie imion i nazwisk zawiera definicję uregulowanych w niej czynności. Zgodnie z wolą ustawodawcy modyfikacja imienia nie musi oznaczać jego zmiany na inne. W świetle przepisów jako zmianę imienia traktuje się także przyjęcie jedynie innej pisowni. Taką modyfikację będzie więc stanowić nie tylko wpisanie w aktach stanu cywilnego "Matylda" zamiast "Weronika", ale również "Angelika" w miejsce "Andżelika". Powyższe zasady mają zastosowanie także do wniosków o zmianę nazwiska. Może więc chodzić o inne niż dotychczas widniejące w dokumentach bądź to samo, ale pisane w zmieniony sposób. Jako modyfikację nazwiska uznano również zmianę jego formy w sposób, który jest właściwy dla rodzaju męskiego lub żeńskiego.

Zmiany imienia lub nazwiska można dokonać wyłącznie z ważnych powodów. W szczególności chodzi o sytuacje, w których mają one charakter ośmieszający lub nielicujący z godnością człowieka. Przesłanka powyższa wymaga bliższej interpretacji. Uważa się, że jest ona spełniona w przypadku nazwisk pochodzących od rzeczowników pospolitych, przymiotników określających ułomność, jak "Koślawy", czy też zwierząt. Jeżeli zaś chodzi o imiona, uznaje się za ośmieszające przykładowo te, które są już staromodne. Możliwa jest również zmiana imienia lub nazwiska na faktycznie używane, jeżeli nie są one zgodne z tymi, które są zawarte w aktach stanu cywilnego. W praktyce szczególnie często zdarzają się sytuacje, w których dana osoba jest identyfikowana w najbliższym środowisku z zupełnie innym niż urzędowo nadane imieniem. Jeżeli więc Katarzyna jest powszechnie postrzegana jako Małgorzata, może ona złożyć wniosek o dostosowanie aktów stanu cywilnego do istniejącej rzeczywistości. Bywają również przypadki, w których imię lub nazwisko danej osoby zostało bezprawnie zmienione. Najczęściej jest to związane z omyłkami w ich wpisywaniu w urzędach stanu cywilnego. Jeżeli więc zamiast Prączewski, w dokumentach figuruje nazwisko Pronczewski, można ubiegać się o modyfikację. Bezprawna zmiana mogła jednak również nastąpić na skutek dawnych przepisów, na podstawie których dokonywano dostosowywania imion lub nazwisk do pisowni polskiej pomimo braku wniosku i zgody osoby zainteresowanej. Takie uprawnienie przysługuje także w sytuacji zmiany imienia lub nazwiska na noszone zgodnie z przepisami prawa państwa, którego obywatelstwo również się posiada.

Wskazane powyżej przyczyny zostały jedynie przykładowo wskazane w regulacji ustawowej. Zawarty w niej jednak katalog ma charakter otwarty. Oznacza to, że we wniosku o zmianę imienia lub nazwiska możliwe jest również powoływanie się na inne przesłanki. Oceny ich zasadności, co do zasady, dokonują kierownik USC oraz organy odwoławcze. W praktyce szczególnie duże znaczenie w ich określaniu odgrywa orzecznictwo sądów administracyjnych. Z orzeczenia NSA z 18 stycznia 1994 r., SA/Gd 1114/93, wynika, że jeżeli z wnioskiem o zmianę imienia lub nazwiska występuje obywatel polski i domaga się zmiany imienia lub nazwiska z polskiego na obce, to wniosek taki należy uznać za uzasadniony, gdy wnioskodawca poczuwa się do przynależności do mniejszości narodowej, a wnioskowane brzmienie imienia lub nazwiska rzeczywiście odpowiada brzmieniu w języku tej mniejszości. Inny przykład ważnych powodów stanowi zmiana nazwiska z powodu zhańbienia nazwiska przez osobę noszącą to samo nazwisko. Bez względu na przyczynę zmiany należy pamiętać, że jej dokonanie jest możliwe jedynie w stosunku do nazwiska aktualnie noszonego lub rodowego. Modyfikacja nazwiska posiadanego po zawarciu małżeństwa rozciąga się na tożsame nazwisko rodowe, wyłącznie na wyraźne żądanie osoby składającej wniosek.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami po zmianie danych w aktach stanu cywilnego można mieć najwyżej dwa imiona. Jeżeli zatem na co dzień używa się kilku imion bądź jednego, ale innego niż dwa uwidocznione w dowodzie osobistym, to nie można dopisać do nich kolejnego. W takiej sytuacji można jednak wybrać, które z nich powinny się znaleźć w dokumentach. Podobne zasady obowiązują przy zmianie nazwiska. Ustawa wyraźnie wskazuje, że po dokonaniu modyfikacji nie może się ono składać więcej niż z dwóch członów. W przypadku noszenia podwójnego nazwiska, które jest efektem zawieranych związków małżeńskich, nie ma możliwości dodania do niego trzeciego członu w postaci nazwiska rodowego. Jeżeli więc danej osobie bardzo zależy na powrocie do swojego rodowego nazwiska, jest to możliwe poprzez umieszczenie go jako jednego z dwóch członów bądź całkowite zrezygnowanie z nazwiska dotychczas noszonego. Odstępstwo od powyższych zasad jest możliwe jedynie w razie przyjęcia imienia lub nazwiska będącego na podstawie przepisów obowiązujących w innym państwie, jeżeli wnioskodawca posiada również jego obywatelstwo.

Ustawa o zmianie imion i nazwisk przewiduje jednak pewne ograniczenia dotyczące modyfikacji danych w aktach stanu cywilnego. Modyfikacji nie dokonuje się więc w przypadku ubiegania się o zmianę na nazwisko historyczne, wsławione w dziedzinie kultury, nauki, działalności politycznej, społecznej albo wojskowej. Zmiana jest możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskodawca posiada członków rodziny o takim nazwisku. W taki sposób jest realizowana ochrona nazwisk historycznych i rodowych. Nie możemy zatem zmienić nazwiska na Chopin, Mickiewicz, Piłsudski, Batory czy Sienkiewicz. Kierownik urzędu stanu cywilnego ma zatem obowiązek uwzględnić wniosek o zmianę, jeżeli spełnione będą przesłanki pozytywne oraz nie wystąpią przesłanki negatywne określone w przepisach. Te pierwsze zostaną spełnione, jeżeli wniosek o zmianę nazwiska złożyła osoba uprawniona oraz został on uzasadniony waż- nymi powodami.

Zgodnie z obowiązującymi regulacjami nie wszystkie osoby mogą dokonać zmiany swojego imienia i nazwiska. Takie uprawnienie przysługuje przede wszystkim obywatelom polskim. Modyfikacji mogą dokonać także cudzoziemcy nieposiadający obywatelstwa żadnego państwa, jeżeli posiadają w Polsce miejsce stałego pobytu. W niektórych przypadkach prawo do zmiany imienia i nazwiska przysługuje także cudzoziemcom, którzy uzyskali w naszym kraju status uchodźcy. Dotyczy to jednak wyłącznie sytuacji, gdy występują szczególnie ważne powody związane z zagrożeniem ich prawa do życia, zdrowia, wolności lub bezpieczeństwa osobistego.

Modyfikacja nazwiska małoletniego dziecka może być skutkiem zmiany nazwiska jego rodziców. Jeżeli dotyczy ona matki i ojca, rozciąga się także na małoletnie dzieci oraz dzieci, które w przyszłości zrodzą się z tego małżeństwa. Zdarzają się jednak sytuacje, w których zmianie podlega nazwisko jedynie jednego z rodziców. W takim przypadku rozciągnięcie decyzji o nowym nazwisku na małoletnie dzieci wymaga zgody drugiego z nich. Akceptacja nie jest wymagana wówczas, gdy ojciec lub matka nie mają pełnej zdolności do czynności prawnych, nie żyją lub nie są znani albo jeżeli są pozbawieni władzy rodzicielskiej. Jeżeli w chwili zmiany nazwiska dziecko ukończyło 13 lat, potrzebne jest także wyrażenie przez nie zgody na modyfikację. W razie braku porozumienia między rodzicami każde z nich może zwrócić się do sądu opiekuńczego o wyrażenie zgody na zmianę nazwiska małoletniego. Zgoda dziecka oraz drugiego z rodziców powinna zostać wyrażona osobiście lub w formie pisemnej z podpisem notarialnie poświadczonym. Osoby zamieszkałe za granicą mogą to uczynić za pośrednictwem polskiego konsula.

Zmiana imienia lub nazwiska małoletniego dziecka następuje na pisemny wniosek jego przedstawiciela ustawowego. Stosuje się wówczas odpowiednio zasady przewidziane przy zmianie nazwiska na skutek przyjęcia nowego jego brzmienia przez rodziców.

W celu zmiany imienia lub nazwiska osoba uprawniona musi osobiście wnieść pisemny wniosek do kierownika urzędu stanu cywilnego. Osoby zamieszkałe za granicą mogą złożyć takie pismo za pośrednictwem polskiego konsula. Przepisy dopuszczają wniesienie wniosku o zmianę nazwiska bez zachowania powyższych wymogów jedynie w przypadku dokonania tej czynności w formie pisemnej z podpisem notarialnie poświadczonym. Wówczas można go złożyć także korespondencyjnie. We wniosku zawsze należy wskazać dane osoby, której zmiana dotyczy, imię lub nazwisko, na jakie ma nastąpić zmiana, a także uzasadnienie dokonania modyfikacji. Wnioskodawca powinien także dołączyć niezbędne dokumenty, czyli odpisy zupełne aktów urodzenia i małżeństwa, a także inne potwierdzające zasadność żądań.

Decyzję o wyrażeniu zgody na zmianę imienia lub nazwiska bądź o jej odmowie wydaje kierownik urzędu stanu cywilnego, który jest właściwy ze względu na miejsce stałego pobytu wnioskodawcy. W razie braku możliwości jego określenia wyda ją kierownik urzędu stanu cywilnego ze względu na ostatnie miejsce stałego pobytu. Jeżeli wskazanie właściwości miejscowej nie jest możliwe na podstawie powyższych przepisów, w sprawach dotyczących zmiany imienia i nazwiska rozstrzyga kierownik urzędu stanu cywilnego dla miasta stołecznego Warszawy. We wszystkich powyższych przypadkach decyzja może zostać podjęta przez odpowiedniego zastępcę. Organem odwoławczym w powyższym zakresie jest natomiast wojewoda.

Negatywna decyzja kierownika urzędu stanu cywilnego w sprawie zmiany imienia lub nazwiska nie jest ostateczna. Przysługuje od niej bowiem odwołanie do właściwego wojewody, który sprawuje nadzór nad działalnością kierowników USC. W przypadku natomiast wydania decyzji o zmianie imienia lub nazwiska konieczne jest niezwłoczne poinformowanie o tym fakcie właściwych organów. Informacja taka powinna zatem zostać przekazana do kierownika USC właściwego dla miejsca sporządzenia aktu urodzenia i małżeństwa wnioskodawcy, a także jego małoletnich dzieci, jeżeli zmiana nazwiska rozciąga się na nie. O zgodzie z urzędu musi zostać także powiadomiony organ gminy prowadzący ewidencję ludności, właściwy dla miejsca pobytu stałego ubiegającej się o nią osoby oraz jej dzieci, we wskazanym powyżej zakresie. Kierownik USC o decyzji powinien także poinformować ministra właściwego do spraw wewnętrznych, który prowadzi ewidencję ludności w formie zbioru danych osobowych Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności (PESEL), jeżeli wnioskodawca lub jego małoletnie dzieci nigdy nie posiadali na terytorium Polski miejsca stałego ani czasowego pobytu trwającego ponad 3 miesiące.

Agnieszka Bobowska

agnieszka.bobowska@infor.pl

Ustawa o zmianie imienia i nazwiska z 17 października 2008 r. (Dz.U. nr 220, poz. 1414).