Do wyłączenia odpowiedzialności za długi składkowe konieczne jest złożenie wniosku o upadłość

1) Zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki z o.o. przez podmiot niemający legitymacji nie jest okolicznością zwalniającą członka zarządu spółki z obowiązku dokonania tej czynności (art. 116 par. 1 pkt 1 lit. b ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa).

2) Zgłoszenie we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki z o.o. oznacza czas, w którym jest realne chociażby częściowe zaspokojenie z majątku spółki wierzycieli objętych ochroną przewidzianą w art. 116 par. 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 i 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Decyzjami z listopada 2005 r. ZUS stwierdził odpowiedzialność za zobowiązania A. spółki z o.o. (zwanej dalej zainteresowaną) z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych: w stosunku do S.S. (zwanego dalej wnioskodawcą) za okres od października 2003 r. do listopada 2004 r. w łącznej kwocie 1 500 000 zł oraz w stosunku do M.M. (zwanej dalej wnioskodawczynią) za okres od grudnia 2004 r. do sierpnia 2005 r. w łącznej kwocie około 500 000 zł. Wyrokami z lipca 2006 r. sąd okręgowy oddalił odwołania wnioskodawców.

Sąd apelacyjny wyrokami z marca 2008 r. uchylił obydwa zaskarżone wyroki i przekazał sprawę sądowi okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Po ponownym rozpoznaniu sąd okręgowy oddalił odwołania wnioskodawców. Sąd ustalił, że wnioskodawca w okresie od października 2003 r. do listopada 2004 r. pełnił funkcję prezesa jednoosobowego zarządu zainteresowanej. W rzeczywistości wnioskodawca uzgadniał wszystkie działania z właścicielem i miał niewielki wpływ na samodzielne podejmowanie decyzji finansowych. W grudniu 2003 r. wnioskodawca zawarł umowę sprzedaży (za kwotę 50 000 zł) stanowiących własność zainteresowanej nieruchomości o łącznej pow. ponad 13 ha wraz z zabudowaniami. Nieruchomości te stanowiły aport wniesiony przez właściciela do zainteresowanej, a ich wartość przekraczała 13 milionów złotych.

Postępowanie egzekucyjne kierowane przez ZUS od września 1999 r. do sierpnia 2005 r. do konta bankowego zainteresowanej oraz do organów skarbowych było bezskuteczne. Już w grudniu 2001 r. zobowiązania zainteresowanej przewyższały jej majątek. W rozumieniu ustawy z 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 175, poz. 1361 z późn. zm.) niewypłacalność spółki nastąpiła co najmniej na dzień 31 grudnia 2003 r. 17 marca 2003 r. wierzyciel, bank P. wniósł o ogłoszenie upadłości zainteresowanej. Zainteresowana wystąpiła o oddalenie wniosku. Wniosek został oddalony z uwagi na niewykazanie przez wierzyciela legitymacji czynnej w związku z nieuprawdopodobnieniem wierzytelności oraz brak wystarczających środków na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego. Decyzjami z września 2008 r. naczelnik urzędu skarbowego orzekł o solidarnej odpowiedzialności wnioskodawcy jako prezesa zarządu za zaległości podatkowe zainteresowanej z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych i podatku od towarów i usług za miesiące październik - grudzień 2003 r.

Uwzględniając odwołanie wnioskodawcy, dyrektor Izby Skarbowej w L. decyzjami z grudnia 2008 r. uchylił decyzje organu pierwszej instancji i umorzył postępowanie w sprawie. W uzasadnieniu decyzji podano, że w świetle art. 116 par. 1 pkt 1 lit. b Ordynacji podatkowej niezgłoszenie przez wnioskodawcę wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postępowania układowego nastąpiło bez jego winy.

Sąd okręgowy, odwołując się do treści art. 116 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, podniósł, że dla odpowiedzialności członka zarządu za powstałe zaległości z tytułu nieopłaconych zobowiązań istotne jest wykazanie bezskuteczności egzekucji z majątku spółki. Ustalenie przesłanki bezskuteczności egzekucji może nastąpić na podstawie każdego dowodu, z którego wynika, że spółka nie ma majątku pozwalającego na zaspokojenie wierzyciela. W ocenie tego sądu ZUS wykazał, że - przed wydaniem decyzji przenoszącej odpowiedzialność za niezapłacone składki - w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym przeciwko zainteresowanej stwierdzono bezskuteczność egzekucji zarówno z jej rachunków bankowych, jak i w toku postępowania egzekucyjnego realizowanego przez poborcę skarbowego.

Dalej sąd okręgowy wywiódł, że członek zarządu z należytą starannością powinien zadbać o ochronę interesów wszystkich wierzycieli zagrożonych stanem niewypłacalności spółki i nie dopuścić do sytuacji, w której żaden z wierzycieli nie zostanie zaspokojony lub niektórzy z nich zostaną zaspokojeni ze szkodą dla innych (art. 293 par. 2 k.s.h.). W tej sytuacji złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki powoduje brak odpowiedzialności członków jej zarządu wówczas, gdy nastąpi to "we właściwym czasie". Dla wyłączenia odpowiedzialności członka zarządu nie ma znaczenia, kto zgłosił wniosek o ogłoszenie upadłości (dłużnik czy wierzyciel), byleby tylko uczynił to we właściwym terminie. "Właściwy czas" do wszczęcia postępowania upadłościowego to czas właściwy ze względu na ochronę wierzyciela. Nie można więc uznać, że wniosek o ogłoszenie upadłości zainteresowanej został złożony we właściwym czasie, skoro jej majątek nie wystarczał już nawet na zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego.

Wyrokiem ze stycznia 2010 r. sąd apelacyjny oddalił apelacje wnioskodawców od powyższego wyroku. Wnioskodawcy wnieśli skargi kasacyjne od powyższego wyroku.

Sąd Najwyższy stwierdził, iż zasadne okazały się zarzuty skarżących odnośnie naruszenia art. 116 par. 1 pkt 1 lit. a i b Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 i 32 ustawy systemowej. Zawarte w tych przepisach regulacje przewidują dwie sytuacje, których wykazanie przez członka zarządu spółki może uwolnić go od odpowiedzialności względem niezaspokojonego wierzyciela spółki (wystarczy wykazanie jednej z nich). Może to nastąpić, jeśli członek zarządu wykaże, że we właściwym czasie doszło do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki albo wszczęto postępowanie układowe albo wykaże, że nawet jeśli nie doszło do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki lub wszczęcia postępowania układowego, to nie ponosi on winy w niezgłoszeniu takich żądań.

Członek zarządu spółki z o.o. nie musi wykazać, że to on wystąpił z wnioskiem o ogłoszenie upadłości. Może powoływać się na zgłoszony we właściwym czasie wniosek innego członka lub wierzyciela spółki i nie musi tego wniosku dublować, aby uchronić się przed ewentualną odpowiedzialnością. W każdym jednak razie niezgłoszenie wniosku "we właściwym czasie" uzasadnia odpowiedzialność członka zarządu, chyba że wykaże on, iż niezgłoszenie wniosku nastąpiło bez jego winy. Odwołanie się w art. 116 par. 1 pkt 1 lit. b Ordynacji podatkowej do wykazania braku winy w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęciu postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego) wskazuje, że członek zarządu nie ponosi odpowiedzialności za okoliczności, na które nie miał wpływu, gdyż - nie będąc członkiem zarządu w czasie właściwym do podjęcia określonych w tym przepisie czynności - w ogóle nie miał możliwości działania.

Art. 116 par. 1 Ordynacji podatkowej nie odwołuje się wprost do prawa upadłościowego, ale posługuje się elastycznym i niedookreślonym zwrotem "właściwy czas". W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się, że użycie przez ustawodawcę takiego określenia i brak odesłania do przepisów prawa upadłościowego nie jest przypadkowe. Z tego względu oceny, czy złożenie wniosku o upadłość nastąpiło we właściwym czasie, należy dokonywać w okolicznościach indywidualnego przypadku, biorąc pod uwagę, iż powinno to nastąpić w takim momencie, aby chronić zagrożone interesy wierzycieli, tak aby po ogłoszeniu upadłości mieli oni możliwość uzyskania równomiernego, choćby tylko częściowego, zaspokojenia z majątku spółki, a nadto z uwzględnieniem celu, jakiemu uregulowanie zawarte w powołanym przepisie ma służyć, a którym jest ochrona należności publicznoprawnych oraz - co do należności składkowych - ochrona Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Zgłoszenie we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości oznacza czas, w którym jest realne chociażby częściowe zaspokojenie z majątku spółki wierzycieli objętych ochroną z art. 116 par. 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 i 32 ustawy systemowej. Ocena w tym zakresie powinna być dokonana z perspektywy sytuacji istniejącej w dacie zgłoszenia wniosku o upadłość, a nie z uwzględnieniem późniejszych zdarzeń prowadzących do bankructwa spółki.

W myśl art. 20 ust. 1 prawa upadłościowego wniosek o ogłoszenie upadłości może zgłosić dłużnik lub każdy z jego wierzycieli. Ponieważ w świetle art. 24 prawa upadłościowego wierzyciel zgłaszający wniosek o ogłoszenie upadłości winien swoją wierzytelność uprawdopodobnić, przeto niewątpliwie legitymacja do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości przysługuje takiemu wierzycielowi, którego wierzytelność istnieje w chwili ogłoszenia upadłości. Jeżeli zatem reprezentujący spółkę członek zarządu skutecznie zwalcza wniosek o ogłoszenie jej upadłości zarzutem braku legitymacji czynnej wierzyciela, to nie może następnie bronić się twierdzeniem, że z obowiązku zgłoszenia takiego wniosku został zwolniony wskutek jego wcześniejszego zgłoszenia przez wierzyciela nieposiadającego istniejącej wierzytelności, a w konsekwencji - legitymacji do dokonania takiej czynności. Inaczej mówiąc, jeżeli członek zarządu z racji pełnionej funkcji posiada wiedzę o stanie finansowym spółki uzasadniającym ogłoszenie jej upadłości, to wcześniejsze zgłoszenie wniosku w tym przedmiocie przez podmiot niemający legitymacji nie zwalnia go z obowiązku dokonania tej czynności i nie oznacza, że niezgłoszenie takiego wniosku nastąpiło bez jego winy w rozumieniu art. 116 par. 1 pkt 1 lit. b Ordynacji podatkowej. Okoliczność, że w dacie wydania postanowienia przez sąd gospodarczy (15 grudnia 2004 r.) zainteresowana spółka była bankrutem (jej majątek nie wystarczyłby nawet na zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego), nie ma znaczenia dla oceny czy zgłoszenie przez wnioskodawcę wniosku o ogłoszenie jej upadłości przed zbyciem majątku spółki byłoby dokonane we właściwym czasie w rozumieniu art. 116 par. 1 pkt 1 lit. a Ordynacji podatkowej. Wbrew twierdzeniom wnioskodawcy brak po stronie członka zarządu spółki z o.o. wiedzy o jej kondycji finansowej nie jest - co do zasady - okolicznością świadczącą o tym, że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło bez jego winy. Przesłanki uwolnienia się przez członka zarządu od odpowiedzialności za zobowiązania spółki sprowadzają się bowiem do wykazania, iż - pomimo zachowania należytej staranności w działaniach zmierzających do wszczęcia postępowania upadłościowego lub układowego - obiektywnie zaistniały przyczyny, które uniemożliwiły mu dokonanie takich czynności.

z 10 marca 2011 r. (sygn. akt III UK 89/10).

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2012/198/i02.2012.198.03300040l.803.jpg@RY2@

Wojciech Ostaszewski, asystent sędziego w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego

Problematyka odpowiedzialności członków zarządu spółek kapitałowych za zaległości składkowe pojawia się relatywnie często w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Dotyczy bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce, czasu właściwego do zgłoszenia wniosku o upadłość i zawinienia danego konkretnego członka zarządu. Komentowany wyrok porusza jeszcze jeden bardzo istotny problem - mianowicie kwestię wyłączenia odpowiedzialności członków zarządu w przypadku zgłoszenia żądania upadłości przez inny podmiot. Podkreślić należy, iż art. 116 par. 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2012 roku poz. 749 z późn. zm.) - stosowany odpowiednio do składek na podstawie art. 31 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.) - nie wskazuje, jaki podmiot winien złożyć ów wniosek. Użycie terminu "zgłoszono" zamiast wyrażenia "członek zarządu zgłosił" wyraźnie wskazuje na to, że dla wyłączenia odpowiedzialności członka zarządu spółki nie ma znaczenia, kto zgłosił żądanie ogłoszenia upadłości, byleby tylko nastąpiło we właściwym czasie (wyrok NSA w Warszawie z 7 lipca 2009 r., II FSK 372/08, LEX nr 529353; wyrok NSA z 19 listopada 2001 r., I SA/Ka 1734/00, POP 2002/4/102). Musi to oczywiście być podmiot mający legitymację do złożenia takiego wniosku.