Praca w święta i w nocy nie narusza wolności gospodarczej

Rozkład godzin pracy aptek ogólnodostępnych powinien być dostosowany do bieżących, codziennych potrzeb ludności na usługi wykonywane przez apteki w zwykłych warunkach. Nie może też pomijać sytuacji nadzwyczajnych, których częstotliwości występowania nie sposób przewidzieć.

Rada powiatu, działając na podstawie art. 94 ust. 1 i 2 ustawy z 6 września 2001 r. - Prawo farmaceutyczne (tj. Dz.U. z 2008 r. nr 45, poz. 271 ze zm.), podjęła uchwałę określającą rozkład godzin pracy aptek ogólnodostępnych na terenie powiatu. Podjęcie uchwały poprzedziła konsultacja z Okręgową Izbą Aptekarską, która nie wnosiła żadnych uwag. W uchwale zapisano m.in., że apteki prowadzą dyżur w systemie rotacyjnym, który rozpoczyna się o godzinie 8.00 w poniedziałek, a kończy się o godz. 8.00 w następny poniedziałek. Powyższą uchwałę do sądu administracyjnego zaskarżyła właścicielka jednej z aptek działających na terenie powiatu, zarzucając jej m.in. naruszenie konstytucyjnej swobody działalności gospodarczej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę. W uzasadnieniu wyroku wyjaśnił, że każdy mieszkaniec powiatu winien mieć zapewnioną dostępność do świadczeń realizowanych przez apteki ogólnodostępne także w nocy i w dni wolne od pracy. Zdaniem WSA nie budzi wątpliwości, że zapewnienie dostępu do świadczeń farmaceutycznych w porze nocnej i w dni wolne od pracy stanowi realizację ważnego interesu publicznego, jakim jest ochrona zdrowia i życia obywateli. W praktyce mogą zdarzać się sytuacje, kiedy poza standardowym rozkładem pracy aptek od nabycia lekarstwa zależy zdrowie człowieka. Od powyższego wyroku skarżąca wniosła skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną. Wskazał, że z art. 94 ust. 1 prawa farmaceutycznego wynika, że rozkład godzin pracy aptek ogólnodostępnych powinien "być dostosowany do potrzeb ludności" oraz "zapewniać dostępność świadczeń również w porze nocnej, w niedzielę, święta i inne dni wolne od pracy". Wspomniany rozkład powinien uwzględniać poza sytuacjami normalnymi także przypadki szczególne, niezwiązane bezpośrednio z zaspokajaniem zwykłych, codziennych potrzeb w zakresie zaopatrzenia w leki, w tym zapewniać jak najlepszą dostępność świadczeń aptecznych w porze nocnej, w niedzielę, święta i inne dni wolne od pracy, gdy nie funkcjonują ogólnodostępne apteki.

NSA zauważył, że przy ustalaniu rozkładu godzin pracy aptek ogólnodostępnych w porze nocnej i w dni wolne od pracy nie sposób uwzględniać potrzeby ludności, gdyż nie można przewidzieć prawdopodobieństwa pojawienia się zdarzeń zagrażających zdrowiu lub życiu człowieka. Chodzi o ustalenie takiego rozkładu godzin pracy aptek ogólnodostępnych, który będzie stwarzał możliwość jak najlepszego i najszybszego skorzystania z niezbędnej pomocy wówczas, gdy nie obowiązuje powszedni czas pracy aptek, a zaistnieje nadzwyczajna, trudna do przewidzenia potrzeba podania leku. Natomiast to, czy i w jakim zakresie możliwość ta będzie wykorzystywana, nie może mieć tutaj istotnego znaczenia. Z realizacji ustawowego obowiązku zapewnienia dostępności świadczeń farmaceutycznych w porze nocnej nie mogą zwalniać warunki pracy konkretnej apteki, w tym trudności w organizacji pracy w porze nocnej i w dni wolne od pracy. NSA podkreślił, że ustawodawca, nakładając na apteki ogólnodostępne, będące placówkami ochrony zdrowia publicznego, obowiązek świadczenia usług farmaceutycznych przez uprawnione osoby (farmaceutów), w tym zaopatrywanie ludności w produkty lecznicze, leki apteczne, leki recepturowe, wyroby medyczne i inne artykuły, o których mowa w art. 86 ust. 8 prawa farmaceutycznego, oraz wykonywania czynności określonych w art. 86 ust. 1 i 2 prawa farmaceutycznego, nie uzależnił wykonywania tych obowiązków od indywidualnych warunków funkcjonowania danej placówki, czy też liczby zatrudnionych w niej pracowników.

Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia przez zaskarżoną uchwałę przepisów konstytucji, NSA stwierdził, że wolność działalności gospodarczej (art. 20 Konstytucji RP) nie ma charakteru absolutnego. Ustalenie rozkładu godzin pracy aptek ogólnodostępnych, w drodze uchwały rady powiatu, niewątpliwie stanowi ograniczenie swobody prowadzenia działalności gospodarczej. Podkreślił jednocześnie, że prowadzenie apteki ogólnodostępnej, będącej placówką ochrony zdrowia publicznego, z istoty rzeczy związane jest z pewnymi ograniczeniami. Wspomniane ograniczenia ustanowione zostały w drodze ustawy (art. 94 ust. 1 prawa farmaceutycznego) i były konieczne dla ochrony zdrowia publicznego. Ograniczenie swobody działalności gospodarczej polegające na ustaleniu harmonogramu godzin pracy apteki ogólnodostępnej nie narusza istoty tej wolności.

z 9 grudnia 2011 r., sygn. akt II GSK 1338/10.

KOMENTARZ EKSPERTA

asystent sędziego NSA

Ustawodawca w art. 94 ustawy - Prawo farmaceutyczne wskazał radę powiatu jako organ właściwy do ustalenia rozkładu godzin pracy aptek na danym obszarze. Ustalenie to następuje w formie uchwały, która jest aktem prawa miejscowego. Podjęcie uchwały powinno być poprzedzone opinią wójtów (burmistrzów, prezydentów miast) gmin z terenu powiatu i samorządu aptekarskiego. Należy zauważyć, że treść takiej uchwały nie może być dowolnie kształtowana przez radę powiatu. Rozkład godzin pracy aptek ogólnodostępnych powinien być dostosowany do potrzeb ludności i zapewniać dostępność świadczeń również w porze nocnej, w niedzielę, święta i inne dni wolne od pracy. W doktrynie pojawiło się stanowisko, że jeśli na danym terenie brak jest zainteresowania ludności funkcjonowaniem aptek w porze nocnej czy w dni wolne od pracy, wyznaczanie dyżurów w tego typu porach nie znajduje żadnego uzasadnienia. Przedstawiona teza nie została jednak przyjęta w orzecznictwie sądowym, w którym dominuje podgląd, że rozkład godzin pracy aptek ogólnodostępnych nie może pomijać sytuacji nadzwyczajnych, których nie da się przewidzieć. Należy zauważyć, że za ekspedycję leków w porze nocnej przewidziono możliwość uzyskania przez aptekę dopłaty w wysokości określonej w rozporządzeniu ministra zdrowia z 14 czerwca 2002 r. w sprawie maksymalnej wysokości dopłat pobieranych przez aptekę za ekspedycję produktów leczniczych w porze nocnej oraz określenia grupy produktów leczniczych, za których wydanie w porze nocnej nie pobiera się opłaty (Dz.U. nr 85, poz. 778).