Niespójne regulacje godzą w prawa pacjenta i jego bliskich

Autonomia jest jednym z najważniejszych elementów praw pacjenta, wyrazem prawa do samostanowienia oraz poszanowania prywatności. Historia medycyny pokazuje, że relacja łącząca lekarza z pacjentem długo opierała się na zasadach paternalizmu. Dziś jednak ma charakter partnerski, przy czym ważniejsza jest wola chorego, a nie racja lekarza. Temu pierwszemu nie wolno odmówić informacji o jego stanie zdrowia, postawionej diagnozie i rokowaniach.

W szerokim ujęciu w prawo do informacji wpisany jest dostęp do dokumentacji medycznej, w Polsce zagwarantowany w ustawie o prawach pacjenta i rzeczniku praw pacjenta. Co istotne zgodnie z obowiązującymi regulacjami chory może wskazać w oświadczeniu inną osobę, która z jego upoważnienia uzyska dostęp do tych szczególnych materiałów (art. 26 ww. ustawy).

W obecnej sytuacji prawnej rodzą się jednak pytania dotyczące zasad postępowania w przypadku śmierci pacjenta. Problemem nie jest sama możliwość uzyskania informacji przez osobę upoważnioną, ponieważ tę kwestię ustawodawca uregulował. Tyle że ustawowe gwarancje obejmują wgląd w dokumentację, a nie dostęp do niej. Pozornie drobna różnica w sformułowaniu w rzeczywistości oznacza jednak zawężenie uprawnienia osoby wskazanej jeszcze za życia pacjenta. Może ona bowiem zapoznać się z informacjami widniejącymi choćby w szpitalnej karcie, ów wgląd nie obejmuje jednak takich procedur jak sporządzenie i przekazanie zainteresowanemu wyciągów, odpisów i kopii poszczególnych dokumentów, a także wydawania (za pokwitowaniem odbioru i z zastrzeżeniem zwrotu po wykorzystaniu) samego oryginału.

Co istotne w rozporządzeniu ministra zdrowia w sprawie rodzajów i zakresu dokumentacji medycznej oraz sposobu jej przetwarzania w par. 8 mowa jest tylko o oświadczeniu upoważniającym do dostępu do dokumentacji medycznej. W tym przypadku zakres uprawnienia nie został zmniejszony. Mając jednak na uwadze zasady prawa konstytucyjnego, według których rozporządzenie musi być zgodne z ustawą i ma moc niższą niż ona, należałoby wnioskować, że celem ustawodawcy było wprowadzenie ograniczenia dostępu do dokumentacji tylko do jednego sposobu, czyli wglądu. Wprowadzenie takiego ograniczenia jest nielogiczne. Nie pozwala na dostateczną ochronę dóbr osobistych zmarłego i godzi w uprawnienia procesowe jego bliskich. Utrudnione jest przez to zebranie materiału dowodowego w przypadku zaistnienia potrzeby wystąpienia z ewentualnym procesem, np. gdy naruszone zostało prawo do umierania w spokoju lub godności.

Kolejną problematyczną kwestią jest obowiązywanie oświadczenia pacjenta oraz jego charakter prawny. Po pierwsze należy zaznaczyć, iż oświadczenie upoważniające jest oświadczeniem woli i powinno się do niego stosować przepisy kodeksu cywilnego. Po drugie, oświadczenie takie nie wygasa z chwilą śmierci i odnosi się także do sytuacji powstałej po niej. Szpital przyjmujący nowego pacjenta ma obowiązek poinformować go o możliwości złożenia oświadczenia lub o możliwości odmowy. Pacjent ma zagwarantowane prawo wyboru, a podmiot leczniczy nie może w żaden sposób wpływać na jego decyzje.

Kwestią najważniejszą jest moc obowiązująca oświadczenia. Zagadnienie to budzi wiele wątpliwości zwłaszcza na tle różnorodności stanów faktycznych. Zaznaczyć należy, że stan choroby jest niezwykle dynamiczny i nie da się przewidzieć, kiedy nastąpi pogorszenie, a kiedy poprawa zdrowia pacjenta. Niekiedy występuje pilna potrzeba przewiezienia chorego do innej placówki, np. szpitala specjalistycznego. Lekarze bardzo często są zmuszeni do podejmowania działań ratujących życie w stanie tzw. przymusu ustawowego, gdy odebranie zgody od pacjenta oraz poinformowanie go o stanie zdrowia jest niemożliwe (choćby wówczas, gdy jest on nieprzytomny i występuje potrzeba niezwłoczności działań z uwagi na zagrożenie życia lub zdrowia). Okoliczności odnoszące się do braku zgody pacjenta oraz informacji muszą być przedstawione w dokumentacji medycznej.

Istotą omawianego problemu jest złożenie przez pacjenta oświadczenia upoważniającego osobę bliską do wglądu w dokumentację, ale złożonego w innej placówce leczniczej. Powstaje zatem pytanie, czy takie upoważnienie obowiązuje w kolejnej placówce, gdy nie da się uzyskać nowego oświadczenia?

Ustawodawca wprost nie stwierdza, czy prawo wglądu w dokumentację medyczną osoba upoważniona zachowuje bez względu na zmianę podmiotu leczniczego. Jednakże rozporządzenie ministra zdrowia nakłada obowiązek zamieszczenia w historii choroby oświadczenia upoważniającego. Wynika z tego, że pacjent musi za każdym razem, gdy jest przyjmowany do szpitala, składać przedmiotowe oświadczenie. Taka regulacja utrudnia dynamiczną pracę zespołu leczniczego, ale przede wszystkim może doprowadzić niekiedy do sytuacji, w której brak jest oświadczenia, a tym samym brak upoważnionej osoby.

Przypadek braku upoważnienia złożonego w konkretnym szpitalu stał się kanwą dla rozstrzygnięcia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przedstawionego w wyroku z 31 stycznia 2013 r. Zdaniem sądu oświadczenie złożone u jednego świadczeniodawcy ma moc obowiązującą również u drugiego. To od woli pacjenta zależy, jaką treść oraz jaki zakres będzie obejmować. W przypadku gdy dokument zawiera najszerszą formę upoważnienia, to świadczeniodawca ma obowiązek respektować go bez względu na to, który podmiot leczniczy aktualnie jest świadczeniodawcą prowadzącym dokumentację medyczną związaną z chorobą pacjenta.

Na koniec warto zwrócić uwagę na to, że ustawodawca wymaga oddzielnego upoważnienia dotyczącego uzyskiwania informacji o stanie zdrowia pacjenta i udzielanych świadczeniach (np. w ramach rozmowy z lekarzem) oraz oddzielnego dokumentu umożliwiającego dostęp do tych samych informacji, tyle że odzwierciedlonych w dokumentacji medycznej. Takie rozwiązanie wydaje się po prostu nielogiczne.

Ustawowe gwarancje obejmują wgląd w dokumentację, a nie dostęp do niej, czyli upoważniona przez chorego osoba nie może żądać wyciągów, odpisów czy kopii

@RY1@i02/2013/193/i02.2013.193.07000080a.804.jpg@RY2@

mec. Jacek Świeca Kancelaria Prawna "Świeca i Wspólnicy" sp. k.

mec. Jacek Świeca

Kancelaria Prawna "Świeca i Wspólnicy" sp. k.

@RY1@i02/2013/193/i02.2013.193.07000080a.805.jpg@RY2@

mec. Paulina Dybka Kancelaria Prawna "Świeca i Wspólnicy" sp. k.

mec. Paulina Dybka

Kancelaria Prawna "Świeca i Wspólnicy" sp. k.