Zasada Lex retro non agit wciąż obowiązuje

Ostatnimi czasy powstają wątpliwości, czy z uwagi na obowiązujący od 1 stycznia 2012 r. katalog opłat zakazanych słuszne jest pobieranie przez uczelnie wyższych opłat za egzamin dyplomowy.

Skutkiem tego jest pierwszy w Polsce pozew zbiorowy złożony przez grupę byłych studentów przeciwko uczelni, którzy oparli swoje żądanie na treści art. 99a z 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. z 2012 r. poz. 572 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem uczelnia nie pobiera opłat za rejestrację na kolejny semestr lub rok studiów, egzaminy (w tym egzamin poprawkowy, komisyjny, dyplomowy), wydanie dziennika praktyk zawodowych, złożenie i ocenę pracy dyplomowej oraz wydanie suplementu do dyplomu.

Przedmiotową sytuację należy rozpoznawać, mając na względzie młodych ludzi, którzy zostali przyjęci w poczet studentów oraz zawarli pisemne umowy o studiowanie, złożyli pisemne oświadczenia o zapoznaniu się z regulaminem studiów, jak również z zasadami odpłatności za studia, zobowiązując się jednocześnie do ich przestrzegania przed 1 stycznia 2012 r. oraz po tym dniu.

Na podkreślenie zasługuje to, że nowelizacją prawa o szkolnictwie wyższym z 18 marca 2011 r. (Dz.U. nr 84, poz. 455) wprowadzono m.in. zmianę polegającą na dodaniu po art. 99 kolejnego art. 99a w brzmieniu: "Uczelnia nie pobiera opłat za rejestrację na kolejny semestr lub rok studiów, egzaminy, w tym egzamin poprawkowy, egzamin komisyjny, egzamin dyplomowy, wydanie dziennika praktyk zawodowych, złożenie i ocenę pracy dyplomowej oraz wydanie suplementu do dyplomu". Przywołany przepis jest niezwykle istotny dla gospodarki finansowej uczelni, zarówno publicznych, jak i niepublicznych oraz dla studentów.

Niemniej jednak zgodnie z art. 38 pkt 1 nowelizacja z 18 marca 2011 r. weszła w życie 1 października 2011 r., z wyjątkiem: przepisów art. 1 pkt 68-70, pkt 71 w zakresie dotyczącym art. 94b i 94c, pkt 73-79, pkt 81 w zakresie dotyczącym art. 103 ust. 2, pkt 106, pkt 147, pkt 154 w zakresie dotyczącym art. 209 ust. 6, art. 4 pkt 1 lit. b i d oraz pkt 2 lit. b, które weszły w życie 1 stycznia 2012 r. Przedmiotowy art. 99a ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym został zawarty w art. 1 pkt 77 nowelizacji z 18 marca 2011 r. i wszedł w życie 1 stycznia 2012 r.

Należy również zwrócić uwagę na treść art. 29 ust. 1 ustawy z 18 marca 2011 r., zgodnie z którym studenci przyjęci na studia przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy (tj. 1 października 2011 r. - przyp. autorów) oraz w roku akademickim 2011/2012 studiują według programów opracowanych na podstawie dotychczasowych przepisów do końca okresu studiów przewidzianego w programie i planie studiów. Ponadto w myśl art. 29 ust. 2 pkt 2 studenci przyjęci na studia przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy (tj. 1 października 2011 r. - przyp. autorów) oraz w roku akademickim 2011/2012 wnoszący opłaty za kształcenie wnoszą opłaty na dotychczasowych zasadach do końca okresu studiów przewidzianego w programie i planie studiów.

Niejednokrotnie proponowana interpretacja zwrotów oraz słów użytych przez prawodawcę w ustawie - Prawo o szkolnictwie wyższym oraz w ustawie nowelizującej nie ma żadnego oparcia w istniejącym stanie prawnym, a także w poglądach doktryny. Nie sposób zgodzić się z twierdzeniem, że czynności wymienione w art. 99a ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym nie mają nic wspólnego z kształceniem. Nie do zaakceptowania jest również niczym niepoparty pogląd, że "opłaty za kształcenie" to tylko "opłaty za zajęcia dydaktyczne".

Zauważyć należy, że kształcenie to całość doświadczeń składających się na proces zdobywania przez jednostkę umiejętności, wiedzy oraz rozumienia otaczającego ją świata. Kształcenie obejmuje zarówno proces uczenia się jak i nauczania oraz sprawdzania zdobytej wiedzy przez przeprowadzanie różnego rodzaju sprawdzianów oraz egzaminów. Kształcenie to przekazywanie jednostce wiedzy, umiejętności, a także egzekwowanie zdobytej wiedzy.

Wskazać trzeba, że w art. 29 ustawy nowelizującej prawo o szkolnictwie wyższym jest określenie "opłaty za kształcenie". Z kolei w art. 99 ust. 1 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym użyte jest określenie "opłaty za świadczone usługi edukacyjne", natomiast w art. 160 ust. 3 przytoczonej ustawy prawodawca posłużył się określeniem "odpłatność za studia lub usługi edukacyjne".

Zauważyć należy, że pojęcie "opłaty za kształcenie" użyte zostało dwa razy, tj. w art. 29 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy nowelizującej. W pierwszym przypadku pojęcie to zostało ograniczone jedynie do opłat wymienionych w art. 99 ust. 1 pkt 1a prawa o szkolnictwie wyższym, w drugim zaś takiego ograniczenia nie ma. Prowadzi to wprost do wniosku, że są również opłaty za kształcenie, które nie są wymienione w ostatnio wskazanym przepisie.

Tym samym najwłaściwsze jest potraktowanie terminu "opłaty za kształcenie" jako mającego najszerszy zakres znaczeniowy i obejmujący wszelkie opłaty związane z kształceniem.

Ponadto z całą mocą trzeba podkreślić, że art. 29 nowelizacji z 18 marca 2011 r. jest przepisem intertemporalnym. Jego redakcja wskazuje, że jedynie jego ust. 2 pkt 1 odnosi się do opłat wymienionych w art. 99 ust. 1 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym. W punkcie 2 już takiego zastrzeżenia nie ma. Uznać zatem należy, że odnosi się on do wszystkich opłat za kształcenie - nie tylko tych wymienionych w art. 99 ust. 1, ale także tych wskazanych w art. 99a ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym. Skutkuje to tym, że uczelnia może pobierać opłaty wymienione w art. 99a ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym również po 1 stycznia 2012 r. od osób będących już studentami.

Zatem, zgodnie z rzymską maksymą lex retro non agit, a także wyrażoną w prawie polskim zasadą w art. 3 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 2014 r. poz. 121) ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że to wynika z jej brzmienia lub celu. Tym samym przepis zawarty w art. 99a ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym, na podstawie którego studenci lub byli studenci przyjęci w poczet studentów przed 1 stycznia 2012 r. mogliby opierać swoje ewentualne roszczenia, nie będzie miał zastosowania.

@RY1@i02/2014/236/i02.2014.236.07000080a.803.jpg@RY2@

dr Krzysztof Sadowski doktor nauk prawnych, referendarz sądowy w Sądzie Rejonowym Katowice-Zachód delegowany do Ministerstwa Sprawiedliwości, członek Polskiego Towarzystwa Legislacji

dr Krzysztof Sadowski

doktor nauk prawnych, referendarz sądowy w Sądzie Rejonowym Katowice-Zachód delegowany do Ministerstwa Sprawiedliwości, członek Polskiego Towarzystwa Legislacji

@RY1@i02/2014/236/i02.2014.236.07000080a.804.jpg@RY2@

dr Dariusz Kotłowski doktor nauk prawnych, adwokat, wykładowca akademicki, członek Polskiego Towarzystwa Legislacji

dr Dariusz Kotłowski

doktor nauk prawnych, adwokat, wykładowca akademicki, członek Polskiego Towarzystwa Legislacji