Rodzina zmarłego jednak dostanie środki z II filaru

Wprowadzona na początku 2014 roku reforma emerytalna przewiduje, że osoby uprawnione do emerytury, które ukończyły powszechny wiek emerytalny wymagany dla mężczyzn, nie będą już miały żadnych środków zgromadzonych ani w otwartym funduszu emerytalnym, ani na subkoncie w ZUS. Te pierwsze będą stopniowo przekazywane na subkonto przez 10 lat poprzedzających wiek emerytalny. Z kolei środki zaewidencjonowane na subkoncie wraz z prawomocnym przyznaniem docelowej emerytury zostaną przeniesione na indywidualne konto ubezpieczonego.

W związku z tym rodzina zmarłego emeryta nie odziedziczy jego środków zgromadzonych na subkoncie, w tym również tych przekazanych przez OFE. Od tej zasady przewidziany został jednak wyjątek.

Kwota gwarantowana

Przepisy przewidują możliwość otrzymania przez uprawnionych członków rodzinny zmarłego emeryta wypłaty gwarantowanej, ustalonej ze środków, które zmarły miał przed śmiercią na subkoncie w ZUS. [przykład 1]

Wypłata przysługuje wtedy, gdy zostały spełnione łącznie następujące warunki:

wosoba zmarła nabyła prawo do emerytury z tytułu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego przewidzianego dla mężczyzn (na wniosek lub z urzędu) albo do dnia poprzedzającego osiągnięcie tego wieku miała ustalone prawo do okresowej emerytury kapitałowej i następnie ustalono jej emeryturę z FUS w docelowej wysokości z uwzględnieniem środków zgromadzonych na subkoncie,

wśmierć emeryta nastąpiła w ciągu pierwszych trzech lat od czasu, gdy po raz pierwszy wypłacono mu tę emeryturę, ustaloną z tytułu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego przewidzianego dla mężczyzn,

wemeryt posiadał subkonto, o którym mowa w art. 40a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm.0.

Uprawnieni członkowie rodziny zmarłego emeryta (mającego ustaloną docelową emeryturę) nie uzyskają gwarantowanej wypłaty wówczas, gdy ten nie pobrał takiej emerytury nawet za jeden miesiąc, gdyż w tym czasie pobierał inne świadczenie, do którego był uprawniony (np. rentę rodzinną), jako korzystniejsze lub wybrane. [przykład 2]

Kto jest uprawniony

W związku z wprowadzeniem tych regulacji nałożono obowiązek na organ rentowy ustalający docelową emeryturę osobie, która posiadała wcześniej subkonto. ZUS zobowiązany jest poinformować o możliwości wskazania imiennie jednej lub kilku osób jako uposażonych, na rzecz których ma nastąpić po śmierci wypłata jednorazowego świadczenia pieniężnego.

Powinni to być jego najbliżsi krewni, tj. członkowie rodziny, którzy mogą nabyć po nim uprawnienia do renty rodzinnej. Należą do nich:

wdzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione,

wprzyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, z wyłączeniem dzieci przyjętych na wychowanie i utrzymanie w ramach rodziny zastępczej lub rodzinnego domu dziecka,

wmałżonek (wdowa i wdowiec),

wrodzice (w tym również ojczym i macocha oraz osoby przysposabiające).

Emeryt może również wskazać inne osoby jako uposażone, ale tylko wtedy gdy pisemną zgodę na to wyrazi jego współmałżonek. Jeśli wskaże kilka osób uposażonych, ale nie określi ich udziału w wypłacie gwarantowanej, ZUS uzna, że udziały tych osób są równe. W sytuacji zaś gdy nie wskaże żadnej osoby uposażonej, będzie nią małżonek, o ile w chwili śmierci emeryt będzie z nim pozostawał we wspólności majątkowej. W pozostałych przypadkach wypłata gwarantowana wejdzie w skład spadku.

Emeryt, który wskazał uposażonych, może w każdym czasie zmienić swoją dyspozycję, wskazując inne osoby uposażone, jak również oznaczając w inny sposób udział osób uposażonych w wypłacie gwarantowanej. Może też w każdej chwili odwołać poprzednią dyspozycję, nie wskazując żadnych innych osób.

Należy zaznaczyć, że w przypadku gdy osoba uposażona umrze przed śmiercią emeryta, który ją wskazał, wskazanie tej osoby staje się bezskuteczne. W takim przypadku udział, który był dla niej przeznaczony, przypada w równych częściach pozostałym osobom uposażonym, chyba że emeryt zadysponował następnie tym udziałem w inny sposób.

Wysokość zależy od stanu konta

Kwota gwarantowanej wypłaty zależy od tego, ile środków zewidencjonowanych na subkoncie miał zmarły emeryt, oraz od liczby miesięcy, jakie upłynęły od pierwszej wypłaty docelowej emerytury. ZUS ustala wypłatę gwarantowaną jako różnicę między kwotą środków, które były zewidencjonowane na subkoncie, a iloczynem liczby pełnych miesięcy, jakie upłynęły od początku miesiąca, w którym po raz pierwszy wypłacono emeryturę, do końca miesiąca, w którym nastąpiła śmierć emeryta, oraz trzydziestej siódmej części kwoty zewidencjonowanej na tym subkoncie. [ramka]

Należy podkreślić, że w liczbie pełnych miesięcy, które upłynęły od pierwszej wypłaty docelowej emerytury, ZUS uwzględnia wyłącznie te miesiące, w których emeryt pobrał to świadczenie. Wyłączeniu podlegają więc m.in. takie miesiące, w których emerytura była zawieszona na wniosek emeryta lub z powodu kontynuowania stosunku pracy.

Wzór obliczenia wypłaty

Poszczególne symbole oznaczają:

- wypłata gwarantowana

- kwota środków, które były zewidencjonowane na subkoncie

- liczba pełnych miesięcy, jakie upłynęły od początku miesiąca, w którym po raz pierwszy wypłacono emeryturę

PRZYKŁAD 1

Członek OFE

Henryk G. urodził się 12 stycznia 1949 r. W 1999 roku przystąpił do otwartego funduszu emerytalnego. Powszechny wiek emerytalny przewidziany dla mężczyzn urodzonych w I kwartale 1949 roku (65 lat i 5 miesięcy) ukończył 12 czerwca 2014 r. W tym samym miesiącu zgłosił wniosek o emeryturę, która została mu przyznana od dnia osiągnięcia wspomnianego wieku i ustalona m.in. ze środków zgromadzonych na subkoncie. ZUS podjął wypłatę przyznanego świadczenia. Pod koniec sierpnia emeryt zmarł. W związku z tym, że śmierć nastąpiła w ciągu trzech lat od pierwszej wypłaty emerytury, uprawnieni członkowie jego rodziny mogą ubiegać się o wypłatę gwarantowaną ze środków, które zgromadził w II filarze emerytalnym.

PRZYKŁAD 2

Renta rodzinna korzystniejsza

Maria P. urodziła się 15 lutego 1949 r. W 1999 roku zapisała się do otwartego funduszu emerytalnego. W 2007 roku uzyskała prawo do renty rodzinnej po zmarłym mężu. Od 15 lutego 2009 r. miała ustalone prawo do emerytury z FUS oraz okresowej emerytury kapitałowej. Pobierała jednak tylko to drugie świadczenie, gdyż renta rodzinna była korzystniejsza od emerytury z I filaru. W lipcu 2014 roku w związku z ukończeniem powszechnego wieku emerytalnego przewidzianego dla mężczyzn urodzonych w I kwartale 1949 roku (65 lat i 5 miesięcy) utraciła prawo do okresowej emerytury kapitałowej. Wtedy też ZUS przeliczył jej emeryturę z FUS z uwzględnieniem środków, które zgromadziła na subkoncie (w tym również tych przekazanych przez OFE). Emerytura ta nadal jest jednak mniej korzystna od renty rodzinnej. W związku z tym ZUS ciągle wypłaca jej to drugie świadczenie. Jeśli emerytka chciałaby umożliwić członkom rodziny uzyskanie gwarantowanej wypłaty po jej śmierci, musiałaby chociaż za jeden miesiąc pobrać emeryturę ustaloną w docelowej wysokości.

PRZYKŁAD 3

Ustalenie wysokości świadczenia

Mężczyzna urodzony 20 stycznia 1949 r. w czerwcu 2014 r. nabył prawo do emerytury z tytułu ukończenia powszechnego wieku emerytalnego. Ustalając wysokość tego świadczenia, ZUS uwzględnił m.in. kwotę środków zewidencjonowanych na subkoncie, która wraz ze środkami przekazanymi przez OFE wyniosła 51 800 zł. Kilka miesięcy temu uprawniony zachorował jednak na nieuleczalną chorobę i lekarze nie dają mu więcej niż pół roku życia. Zakładając, że od pierwszej wypłaty tego świadczenia do dnia śmierci emeryta upłynie np. 6 pełnych miesięcy, obliczenie wypłaty gwarantowanej będzie wyglądało następująco:

WG = 51 800 zł - (6 x 1/37 x 51 800 zł) = 51 800 zł - 8400 zł = 43 400 zł (brutto)

Marek Opolski

ekspert od emerytur i rent

Podstawa prawna

Art. 24-26c ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1440 ze zm.).