Wyższe emerytury i renty dla represjonowanych w PRL

Wszystko za sprawą znowelizowanej ustawy o emeryturach i rentach (dalej: ustawa emerytalna), która obowiązuje od z 1 stycznia 2014 r. Zniesiono w niej także dotychczasowe ograniczenie pozwalające na uwzględnienie maksymalnie 5 lat niewykonywania pracy z powodu represji politycznych.

O prawie i wysokości decyduje staż

Okresy składkowe i nieskładkowe mają wpływ na przyznanie i ustalenie wysokości renty z tytułu niezdolności do pracy, a także starej emerytury. Udowodnienie określonego stażu ubezpieczeniowego jest także warunkiem otrzymania wcześniejszej emerytury na podstawie art. 184 ustawy emerytalnej oraz emerytury pomostowej i nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego.

Ustalenie prawa do nowej emerytury z tytułu ukończenia powszechnego wieku emerytalnego nie jest uzależnione od długości stażu ubezpieczeniowego. Ma on jednak znaczenie dla obliczenia wysokości świadczenia. Okresy przypadające przed 1 stycznia 1999 r. mają wpływ na kwotę kapitału początkowego, a okresy przebyte do 31 grudnia 2008 r. wpływają na kwotę rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Ponadto odpowiednia długość stażu ubezpieczeniowego pozwala na podwyższenie emerytury do kwoty najniższego świadczenia, gdy jego wyliczona kwota jest niższa od tej gwarancji.

Dotychczas nie więcej niż 5 lat

Dotychczas okresy niewykonywania pracy przed 4 czerwca 1989 r. na skutek represji politycznych uwzględniane były przy ustalaniu prawa i wysokości emerytury lub renty jako składkowe, tylko gdy pracownik zwolniony z pracy na skutek takich represji został do niej przywrócony. Wynika to z przepisów ustawy z 24 maja 1989 r. o przywróceniu praw pracowniczych osobom pozbawionym zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne (Dz.U. nr 32, poz. 172 z późn. zm.).

W pozostałych przypadkach czas niewykonywania pracy w okresie przed 4 czerwca 1989 r. na skutek represji politycznych uwzględniany był jako nieskładkowy. Poza tym ZUS mógł zaliczyć nie więcej niż 5 lat takich okresów.

Nowa kwalifikacja

Nowelizacja z 22 listopada 2013 r. przewiduje, że okresy niewykonywania pracy przed 4 czerwca 1989 r. na skutek represji politycznych będą uwzględniane przy ustalaniu prawa i wysokości emerytury lub renty zawsze jako okresy składkowe. Uchylony został więc przepis zaliczający je do stażu nieskładkowego. Zniesione zostało także ograniczenie w zaliczaniu okresów niewykonywania pracy na skutek represji politycznych. Po zmianie przepisów ZUS może uwzględniać także okresy dłuższe niż 5 lat. [przykład 1]

Zmiana kwalifikacji omawianych okresów (z nieskładkowych na składkowe), a także zniesienie ograniczenia w zaliczeniu tych okresów w maksymalnym wymiarze 5 lat może spowodować, że osoby niespełniające dotychczas warunku stażu ubezpieczeniowego wymaganego do przyznania emerytury lub renty po wejściu w życie nowelizacji mogą spełnić to wymaganie. Jeśli ZUS odmówił im z tego powodu ustalenia prawa do świadczenia, będą mogły zgłosić ponowny wniosek w tej sprawie.

Rozwiązania zawarte w nowelizacji ustawy emerytalnej wpłyną korzystnie także na wysokość świadczeń uzależnionych od długości okresów składkowych i nieskładkowych. Przy obliczaniu wysokości renty z tytułu niezdolności do pracy oraz starej emerytury ZUS ustala część należną za okresy składkowe (po 1,3 proc. podstawy wymiaru za każdy rok tych okresów) oraz część należną za okresy nieskładkowe (po 0,7 proc. podstawy wymiaru za każdy rok tych okresów). Dzięki omawianej nowelizacji okresy niewykonywania pracy z powodu represji politycznych zostaną więc policzone wyższym wskaźnikiem niż obecnie (1,3 proc. zamiast 0,7 proc.).

Z nowych przepisów skorzystają też osoby, które ubiegały się lub dopiero zamierzają wnioskować o nową emeryturę, a nie wykonywały pracy z powodu represji politycznych przez okres dłuższy niż 5 lat. Przy ustalaniu, czy przysługuje im podwyższenie świadczenia do minimalnej gwarantowanej kwoty, ZUS musiał w świetle dotychczasowych przepisów ograniczyć te okresy do maksymalnego 5-letniego wymiaru oraz do 1/3 uwzględnionych okresów składkowych. W wyniku wejścia w życie nowelizacji ograniczenia te już nie obowiązują, co może skutkować spełnieniem warunku posiadania stażu ubezpieczeniowego wymaganego do uzyskania minimalnej emerytury. [przykład 2]

Ważne

Osoby, którym ZUS obliczył już świadczenie zgodnie z dotychczas obowiązującymi przepisami, będą mogły zgłosić wniosek o jego przeliczenie na podstawie nowelizacji z 22 listopada 2013 r.

Zaliczanie okresów niewykonywania pracy na skutek represji politycznych

okresy zaliczane były jako nieskładkowe	okresy zaliczane są jako okresy składkowe
uwzględniano je w wymiarze nieprzekraczającym 5 lat	uwzględnia się je bez ograniczenia czasowego

PRZYKŁAD 1

Bez ograniczenia czasowego

Adam K. był działaczem opozycji demokratycznej w czasach PRL. W okresie od 15 marca 1980 r. do 25 października 1987 r. nie wykonywał pracy z powodu represji politycznych. Zgodnie z dotychczas obowiązującymi przepisami ZUS zaliczyłby mu jedynie 5 lat takiej absencji, uwzględniając je do stażu nieskładkowego. Jeśli zainteresowany zgłosi wniosek o emeryturę lub rentę, to w wyniku nowelizacji z 22 listopada 2013 r. będzie mógł liczyć na uwzględnienie w stażu składkowym pełnego okresu niewykonywania pracy.

PRZYKŁAD 2

Spełniony warunek

Pani Anna (urodzona w marcu 1950 roku) w 2010 roku nabyła prawo do emerytury z tytułu ukończenia powszechnego wieku emerytalnego. ZUS obliczył jej wysokość świadczenia na nowych kapitałowych zasadach. Wyliczona kwota emerytury okazała się niższa od gwarantowanej minimalnej wysokości, w związku z czym trzeba było sprawdzić, czy zainteresowana spełniła warunek posiadania co najmniej 20-letniego stażu ubezpieczeniowego. Przy ustalaniu tego stażu organ rentowy uwzględnił 12 lat składkowych oraz 4 lata niewykonywania pracy z powodu represji politycznych (jako okres nieskładkowy). Do stażu składkowego nie mogły być zaliczone pozostałe 2 lata niewykonywania pracy z powodu represji oraz łączny ponad 2-letni okres pobierania świadczeń chorobowych (okresy te przekraczały 1/3 składkowych). W związku z tym emerytura nie została podwyższona do kwoty najniższego świadczenia. W wyniku wejścia w życie nowelizacji z 22 listopada 2013 r. emerytka może skutecznie wystąpić o przeliczenie swojego świadczenia. ZUS zaliczy wtedy pełny 6-letni okres niewykonywania pracy z powodu represji politycznych oraz dodatkowo ponad 2-letni okres pobierania świadczeń chorobowych. Dzięki temu spełni ona warunek posiadania co najmniej 20-letniego stażu ubezpieczeniowego wymaganego do podwyższenia emerytury do minimum.

Marek Opolski

ekspert z zakresu emerytur i rent

Podstawa prawna

Art. 5-7 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r., poz. 1440).

Ustawa z 22 listopada 2013 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. poz. 1734).