Decyzji o emeryturze zaliczkowej ubezpieczony nie zaskarży do sądu

Przyznanie przez ZUS emerytury lub renty oraz obliczenie jej wysokości następuje w drodze decyzji. Nie zawsze jednak może on od razu ustalić wszystkie okoliczności potrzebne do wydania takiej decyzji. W takim przypadku, gdy nie ma wątpliwości, że świadczenie przysługuje, a jedynie nie może ustalić jego wysokości, wydaje decyzję zaliczkową. Ubezpieczony nie może jej zakwestionować przed sądem. Nie jest to jednak ograniczenie jego praw, a wynika z odrębnego charakteru takiej decyzji.

Brakujące dokumenty

Przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ustawa emerytalna) przewidują dwie sytuacje, w których organ rentowy ZUS przyznaje świadczenia w kwocie zaliczkowej, zbliżonej do przewidywanej kwoty świadczenia. Pierwsza ma miejsce wówczas, gdy wnioskodawca udowodnił, że przysługuje mu prawo do świadczenia, ale nie przedłożył dowodów niezbędnych do ustalenia jego wysokości. Takie dowody powinien dołączyć do wniosku przede wszystkim w przypadku ubiegania się o świadczenia ustalane według starych zasad, dla których oblicza się podstawę ich wymiaru w oparciu o wynagrodzenia uzyskane w wybranych latach kalendarzowych. Jeśli ubezpieczony zadeklarował, z jakich lat chce mieć ustaloną podstawę wymiaru świadczenia, ale nie dołączył wszystkich wymaganych dokumentów albo też dokumenty te budzą wątpliwości i nie pozwalają na ostateczne ustalenie wysokości świadczenia, ZUS przeprowadza postępowanie wyjaśniające. Aby zapewnić w tym czasie wnioskodawcy środki do życia, art. 120 ustawy emerytalnej zobowiązuje go do przyznania świadczenia w kwocie zaliczkowej, zbliżonej do przysługującej jego kwoty. Jeśli i takiej kwoty nie może ustalić, najczęściej przyznaje zaliczkowo świadczenie w wysokości najniższej emerytury lub renty.

Podobna sytuacja wystąpi wówczas, gdy ubezpieczony wnioskuje wprawdzie o emeryturę obliczaną według nowych zasad, ale podlegał ubezpieczeniu przed 1 stycznia 1999 r. i z tego tytułu przysługuje mu kapitał początkowy, który dotychczas nie był ustalony. Jeśli do wniosku o emeryturę nie dołączył on dokumentów pozwalających na ustalenie kapitału początkowego, ZUS może wydać decyzję przyznającą nową emeryturę w kwocie zaliczkowej. Na wysokość kapitału początkowego, a tym samym również na kwotę nowej emerytury mają bowiem wpływ nie tylko zarobki, lecz także staż ubezpieczeniowy. [przykład]

Opóźniona ewidencja składek

Inną sytuacją przewidzianą w ustawie emerytalnej, w której ZUS przyznaje świadczenie w kwocie zaliczkowej, jest problem ze zewidencjonowaniem składek lub ich wysokości emerytalnych na koncie ubezpieczonego, zgodnej z przekazanymi przez płatnika składek deklaracjami i raportami miesięcznymi. Przypomnijmy, że składki te (obok kapitału początkowego oraz środków zgromadzonych na subkoncie) wchodzą do podstawy obliczenia m.in. nowej emerytury. Jeżeli w chwili jej przyznania na koncie ubezpieczonego nie ma zewidencjonowanych wszystkich składek emerytalnych (np. z tego powodu, że płatnik nie zdążył jeszcze dokonać ich wpłaty za ostatni miesiąc) albo zewidencjonowana wysokość tych składek jest nieprawidłowa (np. niezgodna z przekazanymi raportami przez płatnika), ZUS przyznaje świadczenie w kwocie zaliczkowej.

Jaki termin

Decyzja zaliczkowa powinna być wydana w terminie wynikającym z art. 118 ustawy emerytalnej, zgodnie z którym organ rentowy zobowiązany jest do wydania decyzji w sprawie prawa do świadczenia lub ustalenia jego wysokości po raz pierwszy w ciągu 30 dni od wyjaśnienia ostatniej niezbędnej okoliczności. Jeżeli na podstawie przedstawionych środków dowodowych nie jest możliwe ustalenie prawa lub wysokości świadczenia, za datę wyjaśnienia ostatniej okoliczności uważa się datę końcową dodatkowego terminu do przedstawienia niezbędnych dowodów, wyznaczonego przez organ rentowy, albo datę przedstawienia tych dowodów. Jednocześnie art. 118 ustawy emerytalnej nakazuje jego stosowanie z uwzględnieniem art. 120 tej ustawy. Czytając łącznie oba przepisy (art. 118 i art. 120 ustawy emerytalnej) można dojść do wniosku, że termin na wydanie decyzji zaliczkowej także należy liczyć od dnia wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do jej wydania. Jeśli decyzja zostanie wydana, a świadczenie wypłacone po upływie 30 dni, ZUS musi wypłacić odsetki ustawowe za opóźnienie, chyba że zajdą przesłanki do wyłączenia jego odpowiedzialności.

Należy jednak podkreślić, że na odsetki za opóźnienie nie może liczyć osoba, której organ rentowy wydał w terminie decyzję zaliczkową, a następnie, dopiero po dłuższym czasie (np. po kilku miesiącach, w których prowadzone było postępowanie wyjaśniające w zakresie ustalenia wysokości świadczenia), wydał ostateczną decyzję w sprawie tej wysokości. Ubezpieczony otrzyma albo wyrównanie świadczenia, albo też ZUS potrąci jego nadwyżkę z bieżących świadczeń lub wypłacanych w kolejnych miesiącach. Wyrównanie zostanie jednak wypłacone bez odsetek za opóźnienie, chyba że wydanie decyzji ostatecznej nastąpiło po upływie 30 dni od dnia wyjaśnienia ostatniej okoliczności (dotyczącej ustalenia wysokości świadczenia), niezbędnej do wydania tej decyzji. W tej ostatniej sytuacji ZUS wypłaci jednak odsetki wyłącznie za czas opóźnienia w wydaniu decyzji ostatecznej, a nie za cały okres, w którym świadczenie było wypłacane w kwocie zaliczkowej.

Sprawa ciągle w toku

Jak widać, decyzja zaliczkowa jest wyjątkowym rodzajem orzeczenia i mimo swojej nazwy nie kończy postępowania w sprawie, jak inne decyzje. Dlatego też nie będzie miał zastosowania do niej art. 83 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z którym od decyzji organu rentowego w sprawie ustalenia prawa do świadczenia lub jego wysokości przysługuje odwołanie do sądu okręgowego - sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. W decyzji tej bowiem organ rentowy ustala jedynie wstępną wysokość świadczenia. Poddanie takiego wstępnego ustalenia kontroli sądu byłoby bezcelowe, skoro ZUS może w decyzji ostatecznej ustalić wysokość świadczenia w innej, już prawidłowej wysokości. Wydając decyzję zaliczkową, ZUS informuje świadczeniobiorcę o tym, że nie przysługuje od niej odwołanie do sądu. Takie postępowanie organów rentowych jest również zgodne z orzecznictwem sądowym. W wyroku z 26 kwietnia 1994 r. (sygn. akt II URN 2/94). Sąd Najwyższy stwierdził, że przyznanie świadczenia emerytalnego w kwocie zaliczkowej nie kończy postępowania w sprawie, a ostateczne ustalenie wysokości świadczenia, po przedłożeniu dowodów niezbędnych do jej określenia, następuje na podstawie tego samego wniosku, na podstawie którego przyznane zostało świadczenie w kwocie zaliczkowej. Skoro do czasu wydania decyzji ustalającej ostateczną wysokość świadczenia trwa postępowanie przed organem rentowym wszczęte na podstawie wniosku osoby zainteresowanej, odwołanie do sądu może ona wnieść dopiero od tej decyzji - kończącej postępowanie.

PRZYKŁAD

Niepotwierdzone wynagrodzenie

Pani Anna na początku września 2016 r. wystąpiła do ZUS z wnioskiem o przyznanie emerytury nauczycielskiej bez względu na wiek, przysługującej na podstawie Karty nauczyciela. Ostatni z warunków wymaganych do uzyskania tego świadczenia (rozwiązanie stosunku pracy) spełniła 31 sierpnia 2016 r. Do wniosku o przyznanie świadczenia nie dołączyła jednak dokumentów potwierdzających uzyskiwane wynagrodzenie w wybranych latach, które wskazała we wniosku. ZUS przyznał więc świadczenie w kwocie zaliczkowej równej najniższej emeryturze, a zainteresowaną wezwał do dostarczenia w określonym terminie dokumentów potwierdzających uzyskiwane wynagrodzenie w wybranych latach kalendarzowych wskazanych do ustalenia podstawy wymiaru emerytury.

Pani Anna nie może złożyć odwołania od tej decyzji.

Marek Opolski

ekspert od emerytur i rent

Podstawa prawna

Art. 15, art. 26, art. 53, art. 118, art. 120 oraz art. 103-104 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 887 ze zm.).

Art. 83 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 963 ze zm.).