Jak ubiegać się o rentę z tytułu niezdolności do pracy

Pogarszający się stan zdrowia jest czasami bardzo istotną przeszkodą w wykonywaniu pracy zarobkowej. Osobom, które w wyniku określonych schorzeń stały się niezdolne do pracy, przepisy stwarzają możliwość ubiegania się z tego tytułu o rentę przyznawaną przez ZUS. Przewidują przy tym trzy podstawowe warunki wymagane do uzyskania tego świadczenia. Należą do nich:

● stwierdzenie niezdolności do pracy,

● powstanie tej niezdolności w odpowiednim czasie,

● posiadanie wymaganego stażu składkowego i nieskładkowego.

Podstawową przesłanką, którą musi spełnić osoba ubiegająca się o rentę, jest uzyskanie od lekarza orzecznika ZUS orzeczenia stwierdzającego niezdolność do pracy. Uprawniony lekarz może wydać taki dokument osobie, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu.

W orzeczeniu stwierdzającym niezdolność do pracy lekarz orzecznik określa również stopień tej niezdolności. Może być ona częściowa (jeśli osoba wnioskująca utraciła w znacznym stopniu zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji) lub całkowita (jeśli nie ma ona zdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy). Stopień niezdolności do pracy ma bardzo istotne znaczenie dla wysokości uzyskanego świadczenia. Renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy wynosi bowiem 75 proc. renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy.

Lekarz orzecznik ZUS w wydawanym orzeczeniu określa również datę powstania niezdolności do pracy. Jeżeli nie ma możliwości jej ustalenia, ale może określić okres, w którym zaistniała, za datę powstania niezdolności do pracy ZUS przyjmuje datę końcową tego okresu. Gdy nie można również tego wskazać, za datę powstania niezdolności przyjmuje się datę zgłoszenia wniosku o świadczenie.

Ubezpieczony (ur. 1 maja 1980 roku) zgłosił wniosek o rentę z tytułu niezdolności do pracy. W wyniku przeprowadzonego badania oraz na podstawie dokumentacji medycznej lekarz orzecznik uznał, że wnioskodawca jest częściowo niezdolny do pracy. Ponieważ nie dało się ustalić dokładnej daty powstania tej niezdolności, w orzeczeniu lekarz stwierdził, że niezdolność ta powstała po ukończeniu 27 roku życia, a przed ukończeniem 30 lat. W związku z tym ZUS przyjął, że wnioskodawca stał się niezdolny do pracy 30 kwietnia 2010 roku.

W orzeczeniu wydawanym dla celów przyznania renty lekarz orzecznik ustala również trwałość lub przewidywany okres niezdolności do pracy. Od tego zależy, na jak długo zostanie przyznane świadczenie. Bezterminowo niezdolność ta jest orzekana tylko w nielicznych, wyjątkowych przypadkach, gdy według posiadanej wiedzy medycznej osoba ubiegająca się o rentę nie rokuje odzyskania zdolności do pracy nawet po dłuższym okresie. Znacznie częściej lekarz orzecznik ZUS stwierdza niezdolność do pracy na określony czas.

Zasadą jest, że okresowa niezdolność do pracy orzekana jest na okres nie dłuższy niż pięć lat. Jeżeli jednak według wiedzy medycznej nie ma rokowań odzyskania zdolności do pracy przed upływem pięciu lat, niezdolność do pracy może być stwierdzona na dłuższy czas, np. 6 czy 7 lat.

Inne reguły obowiązują w przypadku osoby uprawnionej już do renty z tytułu niezdolności do pracy przez okres co najmniej pięciu lat poprzedzających dzień badania lekarskiego. Jeśli brakuje jej mniej niż 5 lat do osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego (60 lat - kobieta i 65 lat - mężczyzna), a zachodzą przesłanki do dalszego stwierdzenia tej niezdolności, orzekana jest ona do dnia osiągnięcia tego wieku.

Lekarz orzecznik ZUS wydaje orzeczenie na podstawie dokumentacji medycznej dołączonej do wniosku oraz na podstawie bezpośredniego badania stanu zdrowia osoby zainteresowanej. Wyznaczony przez ZUS termin badania można przesunąć. Należy jednak podkreślić, że dwukrotne niestawienie się na badanie bez uzasadnionej przyczyny powoduje odstąpienie przez ZUS od załatwienia sprawy. Co ważne, istnieje możliwość przeprowadzenia badania również w miejscu pobytu osoby ubiegającej się o świadczenie. Musi ona jednak przedstawić zaświadczenie lekarskie, że stan jej zdrowia uniemożliwia osobiste zgłoszenie się na badanie.

Przepisy pozwalają również na wydanie orzeczenia o niezdolności do pracy na podstawie samej dokumentacji medycznej i zawodowej (bez przeprowadzania bezpośredniego badania osoby ubiegającej się o świadczenie). Ma to miejsce wówczas, gdy lekarz orzecznik, po analizie dokumentacji, stwierdza, że jest ona wystarczająca do wydania orzeczenia.

Orzeczenie lekarza orzecznika ZUS nie jest ostateczne. Można od niego wnieść sprzeciw do właściwej komisji lekarskiej. Aby był on skuteczny, należy go zgłosić w terminie 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia lekarza orzecznika. W uzasadnionych przypadkach ZUS może zdecydować o przywróceniu tego terminu.

Ubezpieczona 14 kwietnia 2010 roku otrzymała orzeczenie lekarza orzecznika ZUS stwierdzające, że jest zdolna do pracy. Sprzeciw od tego orzeczenia wniosła dopiero 12 maja 2010 roku. Dołączyła jednocześnie dokument potwierdzający, że przez dwa tygodnie przebywała w szpitalu i nie mogła odwołać się od orzeczenia w przewidzianym terminie. ZUS uznał, że przekroczenie terminu było uzasadnione i zezwolił na wniesienie sprzeciwu, pomimo jego upływu.

W razie zakwestionowania przez osobę, której orzeczenie dotyczy wydanego rozstrzygnięcia, komisja lekarska jeszcze raz rozpatruje sprawę i wydaje odrębne orzeczenie. Sposób przeprowadzenia przez komisję badania jest analogiczny, jak w przypadku badania dokonywanego przez lekarza orzecznika.

Drugim warunkiem wymaganym do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy jest udowodnienie odpowiedniego okresu składkowego oraz nieskładkowego. Staż ten jest zróżnicowany w zależności od wieku, w którym powstała niezdolność do pracy i wynosi:

● 1 rok - jeżeli niezdolność do pracy powstała przed ukończeniem 20 lat,

● 2 lata - jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 20 lat do 22 lat,

● 3 lata - jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 22 lat do 25 lat,

● 4 lata - jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 25 lat do 30 lat,

● 5 lat - jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat.

Osoby, które stały się niezdolne do pracy po ukończeniu 30 lat, pięcioletni okres składkowy i nieskładkowy muszą udokumentować w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku lub przed dniem powstania niezdolności do pracy.

W pewnych przypadkach przepisy nie wymagają spełnienia warunku posiadania odpowiedniego okresu składkowego i nieskładkowego. Po pierwsze, dotyczy to osób, u których niezdolność do pracy została spowodowana wypadkiem w drodze do pracy lub z pracy. Po drugie, z obowiązku udowodnienia wymaganego stażu ubezpieczeniowego są również zwolnione osoby, które zostały zgłoszone do ubezpieczenia przed ukończeniem 18 lat albo w ciągu 6 miesięcy po ukończeniu nauki w szkole ponadpodstawowej, ponadgimnazjalnej lub w szkole wyższej. Taki przywilej przysługuje im jednak tylko wówczas, gdy do dnia powstania niezdolności do pracy miały - bez przerwy lub z przerwami nieprzekraczającymi łącznie 6 miesięcy - jakiekolwiek okresy składkowe lub nieskładkowe.

ZUS może przyznać rentę z tytułu niezdolności do pracy tylko wówczas, gdy niezdolność ta powstała w jednym z wymienionych w ustawie emerytalnej okresów składkowych lub nieskładkowych lub też nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów. Generalnie chodzi o okresy uwzględniane przy ustalaniu stażu ubezpieczeniowego. Jest jednak kilka wyjątków. Omawiany warunek nie jest bowiem spełniony m.in. wówczas, gdy niezdolność do pracy powstała w czasie nauki w szkole wyższej, w czasie studiów doktoranckich czy też w okresie pobierania zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego.

W pewnym przypadku renta może być przyznana, pomimo powstania niezdolności do pracy po upływie 18 miesięcy od ustania okresów składkowych i nieskładkowych. Dotyczy to jednak tylko tych osób, które udowodniły okres składkowy i nieskładkowy w łącznym wymiarze co najmniej 20 lat (dla kobiet) lub 25 lat (dla mężczyzn) oraz zostały uznane za całkowicie niezdolne do pracy.

Podstawowym dokumentem niezbędnym przy ubieganiu się o rentę z tytułu niezdolności do pracy jest prawidłowo wypełniony wniosek o to świadczenie. Najlepiej, aby został on sporządzony na formularzu ZUS Rp-1R, gdyż wtedy wnioskodawca ma pewność, że wniosek zawiera wszystkie wymagane informacje. Do wniosku o rentę osoba zainteresowana powinna dołączyć dokumenty dotyczące stanu jej zdrowia, tj. zaświadczenie wystawione przez lekarza prowadzącego leczenie oraz posiadaną dokumentację leczniczą. Konieczne jest również dostarczenie wywiadu zawodowego wystawionego przez pracodawcę (na formularzu N-10). Ponadto, oprócz wspomnianych dokumentów, do wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy należy dołączyć:

● kwestionariusz przebytych okresów składkowych i nieskładkowych na formularzu ZUS Rp-6 lub, a w przypadku posiadania okresów ubezpieczenia w państwach członkowskich Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru Gospodarczego lub Szwajcarii - na formularzu unijnym E - 207 PL,

● dokumenty potwierdzające okresy składkowe i nieskładkowe (np. świadectwa pracy, legitymacje ubezpieczeniowe),

● dowody zawierające wysokość wynagrodzeń (najlepiej zaświadczenie od płatnika składek wystawione według wzoru ustalonego przez ZUS na formularzu ZUS Rp-7 lub legitymacja ubezpieczeniowa zawierająca odpowiednie wpisy),

● dokumenty wskazujące ewentualne okresy ubezpieczenia za granicą - w państwach, z którymi Polskę łączą umowy międzynarodowe w dziedzinie ubezpieczeń społecznych albo w państwach członkowskich UE/EOG lub Szwajcarii.

Po przeprowadzeniu procedury zakończonej orzeczeniem w kwestii niezdolności do pracy ZUS wydaje decyzję w sprawie renty. Osoba, która nie jest z niej zadowolona, może wnieść odwołanie do sądu okręgowego - sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Może to uczynić w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji za pośrednictwem jednostki ZUS, która taką decyzję wydała.

Krystyna Małecka

gp@infor.pl

Ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).