Transakcje na akcjach i kontraktach nie podlegają VAT

Przedsiębiorcy mogą lokować nadwyżki finansowe w papiery wartościowe. Mogą też zabezpieczać wartość bieżących kontraktów przed niekorzystnymi zmianami cen na rynku papierów wartościowych, towarów oraz walut przez stosowanie pochodnych instrumentów finansowych.

Skutki takich operacji nie są jednak neutralne podatkowo. Przychody uzyskane z tego tytułu spółki rozliczają na zasadach ogólnych. Niejasna w niektórych przypadkach może wydać się natomiast kwestia opodatkowania VAT transakcji, których przedmiotem są pierwotne oraz pochodne instrumenty finansowe.

Przepisy o podatku dochodowym od osób prawnych definiują pochodne instrumenty finansowe jako prawa majątkowe, których cena zależy bezpośrednio lub pośrednio od ceny walorów bazowych: towarów, walut obcych, waluty polskiej, złota dewizowego, platyny dewizowej lub papierów wartościowych, albo od wysokości stóp procentowych lub indeksów, a w szczególności opcje i kontrakty terminowe. Przychód wynikający z takich transakcji rozliczany jest na zasadach ogólnych, tak jak pozostałe przychody z działalności gospodarczej.

Z reguły największe trudności w rozpoznaniu zysków i strat przez spółki pojawiają się w przypadku transakcji na pochodnych instrumentach finansowych. W szczególności do instrumentów pochodnych zalicza się w szczególności transakcje terminowe, takie jak kontrakty forward lub futures, opcje oraz kontrakty swap. Przedsiębiorcy mogą na przykład zawierać kontrakty oparte na strategiach opcyjnych składających się z opcji o różnych cenach wykonania lub też zabezpieczać posiadany portfel akcji innych spółek przez spadkiem cen, wykorzystując odpowiednie kontrakty terminowe.

Co do zasady pochodne instrumenty finansowe podzielić można na rzeczywiste oraz nierzeczywiste. Instrumenty rzeczywiste rozliczane są poprzez fizyczną dostawę instrumentu bazowego, natomiast instrumenty nierzeczywiste poprzez różnicę między ceną umowną a ceną rzeczywistą instrumentu bazowego.

W przypadku instrumentów rzeczywistych przychód i koszt generowany przez spółkę jest równy wartości przekazywanego jej instrumentu bazowego przez drugą stronę kontraktu. Z kolei przy instrumentach nierzeczywistych rozpatrywana jest różnica pomiędzy przychodem i kosztem, który może być zyskiem lub stratą.

Przy rozliczaniu instrumentów pochodnych pod uwagę nie są brane codzienne rozliczenia z rynkiem, które generują przepływy gotówkowe, lecz moment zamknięcia pozycji. Dla spółki przychód powstanie w dniu ostatecznego rozliczenia kontraktu. W tym samym dniu rozpoznane zostaną też koszty uzyskania przychodów.

Zgodnie z ogólną konstrukcją VAT opodatkowaniu podlega m.in. odpłatna dostawa towarów i odpłatne świadczenie usług na terytorium kraju. Przez świadczenie usług rozumie się każde świadczenie na rzecz osoby fizycznej, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, które nie stanowi dostawy towarów. Z kolei dostawą towarów jest przeniesienie prawa do rozporządzania towarami jak właściciel. A towarami zgodnie z ustawą o VAT są rzeczy ruchome, jak również wszelkie postacie energii, budynki i budowle lub ich części, będące przedmiotem czynności podlegających opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług, które są wymienione w klasyfikacjach wydanych na podstawie przepisów o statystyce publicznej, a także grunty.

Wynika z tego, że pierwotne i pochodne instrumenty finansowe jako prawa majątkowe nie są towarami opodatkowanymi dla celów VAT. Trzeba mieć jednocześnie na uwadze, że zazwyczaj usługi w zakresie transakcji na instrumentach pochodnych świadczą dla przedsiębiorców instytucje finansowe. Zatem umowa, której przedmiotem jest transakcja oparta na pochodnych instrumentach finansowych zawarta z podmiotem wyspecjalizowanym w świadczeniu usług finansowych (banki, domy maklerskie), klasyfikowana jest jako podlegające zwolnieniu z VAT świadczenie usług pośrednictwa finansowego.

W związku z tym, że konstrukcja niektórych wyspecjalizowanych instrumentów finansowych zakłada wzajemność zobowiązań stron umowy, której przedmiotem są instrumenty pochodne (płatności mogą nastąpić dla obu stron umowy, zależnie od ceny wykonania instrumentu pochodnego), to w przypadku nabycia instrumentu pochodnego przez podmiot niewyspecjalizowany w sprzedaży usług finansowych usługodawcą jest instytucja finansowa oferująca dany kontrakt nabywcy (niezależnie od tego, która ze stron dokonuje płatności).

Zatem w przypadku spółki, która zawiera transakcje na instrumentach finansowych, podpisując w tym celu umowę bankiem czy domem maklerskim, kwoty uzyskane z tytułu rozliczenia instrumentu pochodnego nie stanowią obrotu dla celów VAT. Z drugiej jednak strony trzeba pamiętać, że jeżeli stronami transakcji są instytucje finansowe, to obie strony kontraktu mogą być świadczącymi usługę w rozumieniu przepisów o VAT.