Kiedy na majątku podatnika można ustanowić zastaw skarbowy

1 Jaką rolę pełni zastaw skarbowy?

Zastaw skarbowy to jeden ze sposobów na zagwarantowanie interesów finansowych fiskusa. Instrument ten służy zabezpieczeniu zobowiązań podatkowych powstających po doręczeniu decyzji wymiarowej oraz wszystkich zaległości podatkowych i odsetek. Regulacje dotyczące zastawu skarbowego znajdują się w Ordynacji podatkowej. Z możliwością ustanowienia zastawu skarbowego na rzeczach lub prawach muszą się liczyć nie tylko podatnicy, ale również płatnicy, inkasenci, następcy prawni oraz osoby trzecie odpowiadające za długi podatnika (zastaw skarbowy zabezpiecza również ich należności wobec organów podatkowych).

Podstawową cechą zastawu skarbowego jest to, że jego ustanowienie nie wiąże się z obowiązkiem wydania rzeczy (prawa) organowi podatkowemu. W praktyce oznacza to, że rzecz, na której ustanowiono zastaw, może być nadal wykorzystywana przez podatnika. Należy podkreślić, że ustanowienie zastawu skarbowego nie prowadzi do spełnienia obowiązku podatkowego, a jedynie stwarza pewną gwarancję wyegzekwowania tego obowiązku od podatnika lub osoby zobowiązanej.

Zastaw skarbowy jest skuteczny wobec każdorazowego właściciela przedmiotu zastawu i ma pierwszeństwo przed jego wierzycielami osobistymi. Zobowiązania podatkowe zabezpieczone zastawem skarbowym nie ulegają przedawnieniu, jednak po upływie terminu przedawnienia zobowiązania te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu zastawu. Zastaw skarbowy wygasa z chwilą wygaśnięcia zobowiązania podatkowego, z dniem wykreślenia wpisu z rejestru zastawów skarbowych albo z dniem egzekucyjnej sprzedaży przedmiotu zastawu.

Warto wskazać, że do zastawu skarbowego nie stosuje się przepisów ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów. Zastaw skarbowy też jest rodzajem zastawu rejestrowego, tyle że rejestru tego nie prowadzą sądy, lecz właściwe urzędy skarbowe. Istotne jest także, że zbycie przedmiotu zastawu rejestrowego spowoduje jego wygaśnięcie, jeżeli nabywca nie wiedział, i przy zachowaniu należytej staranności nie mógł wiedzieć, o istnieniu zastawu rejestrowego w chwili wydania mu rzeczy lub przejścia na niego prawa obciążonego zastawem rejestrowym. Natomiast zbycie przedmiotu zastawu skarbowego nie powoduje jego wygaśnięcia.

2 Na jakich składnikach majątku podatnika organ podatkowy może ustanowić zastaw skarbowy?

Przedmiotem zastawu skarbowego mogą być wszystkie rzeczy ruchome oraz zbywalne prawa majątkowe, będące własnością podatnika, a także stanowiące współwłasność łączną podatnika i jego małżonka. W praktyce przedmiotem zastawu skarbowego najczęściej są rzeczy ruchome (np. samochody, maszyny) i zbywalne prawa majątkowe (np. akcje, obligacje, udziały w spółce).

Nie ustanawia się zastawu na rzeczach i prawach, które mogą być przedmiotem hipoteki oraz które nie podlegają egzekucji (np. urządzenia użytku domowego). Rzeczy ruchome i zbywalne prawa majątkowe mogą być przedmiotem zastawu skarbowego wówczas, gdy ich wartość przekracza 11 900 zł (kwota ta jest waloryzowana).

Kupując rzecz (np. samochód) o takiej wartości, warto zatem sprawdzić, czy nie została ona obciążona zastawem skarbowym. Należy przy tym pamiętać, że chodzi o wartość z dnia ustanowienia zastawu, a nie z dnia nabycia. Jeżeli zatem w danym roku zostanie kupiona rzecz o wartości poniżej obowiązującego progu, to nie oznacza to, że nie jest ona wpisana do rejestru zastawów (przykładowo w 2009 roku wartość rzeczy lub praw wynosiła 11 000 zł). Jeżeli właściciel rzeczy, która ma być obciążona, wskazuje na niedopuszczalność ustanowienia zastawu z uwagi na małą wartość rzeczy, organ podatkowy powinien przeprowadzić dowód z opinii biegłego w celu ustalenia wartości przedmiotu zastawu.

3 W jaki sposób organ podatkowy sprawdza, czy podatnik dysponuje majątkiem pozwalającym na ustawienie zastawu?

W toku postępowania podatkowego lub kontroli podatkowej, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa niewykonania zobowiązania podatkowego, organ podatkowy może wezwać stronę postępowania do złożenia oświadczenia o rzeczach ruchomych oraz zbywalnych prawach majątkowych, które mogą być przedmiotem zastawu skarbowego. W praktyce organy podatkowe mogą również zażądać od podatnika, płatnika, inkasenta, następcy prawnego oraz osoby trzeciej odpowiadającej za długi podatnika wyjawienia swojego majątku poprzez dokonanie spisu rzeczy i praw mogących być przedmiotem zastawu skarbowego. Taki spis jest oświadczeniem, które składane zostaje pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania. Podanie nieprawdziwych informacji może skutkować odpowiedzialnością karną osób składających oświadczenie.

4 Jaki jest tryb ustanowienia zastawu skarbowego?

Wpis zastawu skarbowego do rejestru dokonywany jest na podstawie doręczonej decyzji, np. ustalającej wysokość zobowiązania podatkowego, określającej wysokość odsetek za zwłokę lub o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej. Podstawę wpisu zastawu skarbowego może stanowić także deklaracja, jeżeli wykazane w niej zobowiązanie podatkowe nie zostało wykonane. W praktyce wpis zastawu skarbowego do rejestru nie może być dokonany wcześniej niż po upływie 14 dni od upływu terminu płatności zobowiązania podatkowego.

Należy zauważyć, że nie ma określonego trybu wnioskowania o dokonanie wpisu. Przyjmuje się, że podstawą wpisu jest wniosek organu podatkowego, do którego jest dołączona jedna z wyżej wymienionych decyzji. Naczelnik urzędu skarbowego musi jednak zawiadomić podatnika, płatnika, inkasenta, następcę prawnego lub osobę trzecią odpowiedzialną za zaległości podatkowe o dokonaniu wpisu. Przed dokonaniem wpisu organ podatkowy powinien sprawdzić, czy decyzja została prawidłowo doręczona i czy podatnik faktycznie nie zapłacił podatku wynikającego z deklaracji.

5 Czy można zbyć rzecz obciążoną zastawem skarbowym i jakie są tego konsekwencje dla zbywcy (podatnika) i kupującego?

Z uwagi na fakt, że obciążona zastawem rzecz lub prawo pozostaje we władaniu podatnika, może zostać ona zbyta w dowolnym czasie. Funkcją zastawu skarbowego jest bowiem możliwość egzekwowania należności z rzeczy zabezpieczonych zastawem niezależnie od tego, czyją są własnością (podatnik może rzeczą swobodnie rozporządzać). Należy jednak pamiętać, że zastaw skarbowy jest skuteczny wobec każdorazowego właściciela przedmiotu zastawu i ma pierwszeństwo przed jego wierzycielami osobistymi. Wskutek nabycia rzeczy obciążonej zastawem skarbowym nabywca będzie ponosił odpowiedzialność rzeczową w zakresie należności zabezpieczonej tym zastawem (staje się dłużnikiem). Jeżeli zdarzy się tak, że kupujący nabędzie rzecz obciążaną zastawem, powinien sprawdzić datę ustanowienia zastawu. Może się bowiem okazać, że w dniu nabycia rzeczy nie było jeszcze wpisu o zastawie skarbowym, a powstał on dopiero później. W takim przypadku nowy właściciel może zwrócić się o wykreślenie zastawu, bowiem nie można obciążyć zastawem rzeczy, która nie należy do podatnika lub innej odpowiedzialnej osoby.

6 W jaki sposób można ustalić, czy rzecz jest obciążona zastawem skarbowym?

W tym celu należy zwrócić się z wnioskiem o wypis z rejestru zastawów lub Centralnego Rejestru Zastawów Skarbowych. Rejestry zastawów skarbowych prowadzone są przez właściwych miejscowo (ze względu na zastawcę), naczelników urzędów skarbowych, natomiast Centralny Rejestr Zastawów Skarbowych prowadzony jest przez ministra finansów.

Centralny Rejestr zawiera wszystkie dane z rejestrów prowadzonych przez naczelników urzędów skarbowych. Oznacza to, że obrazuje zastawione rzeczy i prawa w skali całego kraju. Każda osoba zainteresowana może uzyskać wypis z rejestru zastawów skarbowych oraz Centralnego Rejestru Zastawów. Brak jest sformalizowanego wzoru takiego wniosku. Wniosek o wydanie wypisu może być złożony w każdym czasie, w którym jest on niezbędny osobie ubiegającej się o wypis. Osoba zainteresowana powinna wskazać tylko dane ruchomości lub zbywalnego prawa majątkowego, dane właściciela oraz wnioskodawcy. W przypadku gdy wypis ma dotyczyć samochodu, należy podać markę, numer rejestracyjny, numer silnika i numer podwozia samochodu. Wnioski o wydanie wypisu można składać listownie oraz osobiście. Wypis będzie zawierał informacje o obciążeniu rzeczy lub prawa zastawem skarbowym oraz o wysokości zabezpieczonego zastawem skarbowym zobowiązania podatkowego lub zaległości podatkowej.

Nie zawsze wiadomo, do którego naczelnika urzędu skarbowego należy zwrócić się o wypis z rejestru (np. kupujący nie posiada dostatecznej wiedzy na temat sprzedającego). W takim przypadku wniosek o wypis powinien zostać złożony do Centralnego Rejestru Zastawów Skarbowych.

Oczywiście z wydaniem wypisu wiąże się konieczność uiszczenia opłaty. I tak za wypis z rejestru zastawów wynosi ona 20 zł, natomiast za wypis z Centralnego Rejestru Zastawów Skarbowych - 50 zł. Organ wydaje wypis z rejestru zastawów skarbowych niezwłocznie, nie później niż w terminie 7 dni od dnia złożenia wniosku.

@RY1@i02/2012/015/i02.2012.015.07100120c.802.jpg@RY2@

Materiały prasowe

Jarosław Ziobrowski, prawnik w WKB Wierciński, Kwieciński, Baehr

Rozmawiała Magdalena Majkowska

Podstawa prawna

Art. 42 - art. 46 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2005 r. nr 8, poz. 60 z późn. zm.).