Urzędnicy skarbowi w czasie kontroli mogą jedynie weryfikować poprawność rozliczeń

Czynności sprawdzające mają najmniej sformalizowany charakter. Aleksandra Mazur-Zych, ekspert w Ernst & Young, wyjaśnia, że odformalizowanie czynności sprawdzających nie oznacza, że w ich ramach organy podatkowe podejmować mogą wobec podatników dowolne działania, a jedynie takie, do których zostały wprost umocowane przepisami prawa.

Zgodnie z art. 272 Ordynacji podatkowej celem czynności sprawdzających jest sprawdzenie terminowości składania deklaracji, wpłacania zadeklarowanych podatków, stwierdzenie formalnej poprawności deklaracji, czy też ustalenie stanu faktycznego w zakresie niezbędnym do stwierdzenia zgodności z przedstawionymi dokumentami.

- Czynności sprawdzające muszą zatem koncentrować się na ocenie działań podatników, płatników czy inkasentów od strony formalnej i służą jedynie nieskomplikowanej, pobieżnej weryfikacji w tym zakresie - stwierdza Aleksandra Mazur-Zych.

Ekspert dodaje, że w ramach czynności sprawdzających organy podatkowe nie prowadzą postępowania dowodowego w pełnym zakresie. Mogą one wyłącznie wyjaśniać pewne elementy stanu faktycznego, które będą służyły do weryfikacji ogólnej poprawności rozliczeń podatnika.

Najczęstszym działaniem organów w ramach czynności sprawdzających jest sprawdzenie poprawności złożonej deklaracji podatkowej.

Przepisy Ordynacji w ramach czynności sprawdzających dopuszczają podejmowanie ściśle określonych działań, i to w przewidzianych prawem sytuacjach.

Jednym z uprawnień może być w szczególności wezwanie do złożenia wyjaśnień w sprawie przyczyn niezłożenia deklaracji lub wezwanie do jej złożenia. Michał Goj, menedżer w Ernst & Young, tłumaczy, że jeśli prawidłowość złożonej deklaracji budzi wątpliwości organu, może on też wezwać podatnika do złożenia wyjaśnień lub uzupełnienia deklaracji - jeśli rzetelność danych budzi wątpliwości organu (np. duże rozbieżności między sprawozdaniem finansowym a deklaracją - co do których same noty w sprawozdaniu nie dostarczają wystarczających informacji). Co ważne, w ramach czynności sprawdzających organ nie może już rozstrzygać ewentualnych kwestii merytorycznych związanych ze sposobem ujęcia poszczególnych zdarzeń w deklaracji.

- W tym przypadku, jeśli czynności sprawdzające nie rozwiewają wątpliwości, organ może się zdecydować np. na przeprowadzenie kontroli podatkowej - wyjaśnia Michał Goj.

W razie stwierdzenia przez organ podatkowy, że deklaracja zawiera błędy rachunkowe lub inne oczywiste pomyłki bądź też że wypełniono ją niezgodnie z ustalonymi wymaganiami, organ podatkowy powinien samodzielnie dokonać stosownych poprawek lub uzupełnień (jeżeli zmiana wysokości zobowiązania podatkowego, kwoty nadpłaty, kwoty zwrotu podatku lub wysokości straty w wyniku tej korekty nie przekracza 1 tys. zł). Może też zwrócić się do składającego deklarację o jej skorygowanie oraz złożenie niezbędnych wyjaśnień, wskazując przyczyny, z powodu których informacje zawarte w deklaracji podaje się w wątpliwość.

- W przypadku korekty deklaracji przez organ podatkowy podatnikowi przysługuje oczywiście prawo do wniesienia sprzeciwu. Powinien to uczynić w terminie 14 dni od dnia doręczenia uwierzytelnionej kopii skorygowanej deklaracji - podpowiada Aleksandra Mazur-Zych.

W sytuacji gdy podatnik nie wniesie sprzeciwu, korekta ta wywołuje skutki prawne na gruncie rozliczeń podatkowych, tak jak korekta deklaracji złożona przez podatnika.

Aleksandra Mazur-Zych podkreśla, że w przypadku dokonania korekty deklaracji na skutek czynności sprawdzających (niezależnie od tego, czy korektę przygotuje organ, czy sam podatnik) podatnik zobowiązany jest uiścić zaległość podatkową wraz z pełną kwotą odsetek za zwłokę. Zgodnie bowiem z art. 56 par. 1b pkt 2 Ordynacji podatkowej, w takiej sytuacji wyłączone jest uprawnienie do skorzystania z obniżonej stawki odsetek w wysokości 75-proc. stawki.

Czynności sprawdzające przewidują też inne uprawnienia organu. Mogą być np. wezwanie podatnika do okazania dokumentów lub złożenia kopii dokumentów, których posiadanie warunkuje prawo do skorzystania z ulgi podatkowej, gdy podatnik z takich ulg skorzystał, czy też nawet dokonanie oględzin lokalu mieszkalnego, jeżeli jest to niezbędne do zweryfikowania zgodności stanu faktycznego z danymi wynikającymi ze złożonej przez podatnika deklaracji oraz z innych dokumentów potwierdzających poniesienie wydatków na cele mieszkaniowe.

- Szczególną formą czynności sprawdzających (dobrze znaną niemal wszystkim przedsiębiorcom) jest tzw. kontrola krzyżowa - dodaje Aleksandra Mazur-Zych.

Celem tego rodzaju aktywności jest zweryfikowanie prawidłowości i rzetelności dokumentów znajdujących się u prowadzącego działalność gospodarczą kontrahenta podatnika, w stosunku do którego prowadzi się postępowanie podatkowe lub kontrolę podatkową. Niezmiernie ważne jest, że w ramach czynności kontrolnych organ podatkowy może żądać wyłącznie przedstawienia dokumentów, a nie wyjaśnień lub informacji co do okoliczności sprawy.

Kontrola krzyżowa może być przy tym elementem postępowania kontrolnego prowadzonego przez organy kontroli skarbowej. Michał Goj wyjaśnia, że w odniesieniu do zwykłych, uczciwych podatników, uprawnienia organów kontroli skarbowej w dużej mierze odpowiadają tym posiadanym przez organy podatkowe. Nieco większe uprawnienia przysługują kontrolującym przy okazji kontroli działalności przestępczej, ukrytej w tzw. szarej strefie.

- Celów kontroli skarbowej jest wiele, ale z punktu widzenia podatków najważniejsze będą kontrola rzetelności deklarowanych podstaw opodatkowania oraz prawidłowości obliczania i wpłacania podatków, ujawnianie i kontrola niezgłoszonej do opodatkowania działalności gospodarczej czy kontrola źródeł pochodzenia majątku (nieujawnionych przychodów) - wymienia Michał Goj.

Ekspert podkreśla także, że wszczęcie postępowania kontrolnego powinno być poprzedzone zawiadomieniem o zamiarze jego wszczęcia. Postępowanie nie może być przy tym wszczęte wcześniej niż 7 dni oraz później niż 30 dni od doręczenia zawiadomienia.

Specyfiką postępowania kontrolnego jest jednak to, że w jego trakcie (a nie przed - jak ma to miejsce w przypadku postępowania podatkowego prowadzonego przez organ podatkowy) może być przeprowadzona kontrola podatkowa.

Kontrolę przeprowadza w takim przypadku inspektor kontroli skarbowej na podstawie upoważnienia wydanego przez dyrektora urzędu kontroli skarbowej (UKS). Inspektor nie jest organem kontroli skarbowej, a zatem jego formalna rola zaczyna się w momencie wszczęcia kontroli, a kończy wraz z doręczeniem protokołu kontroli. W pozostałym zakresie - jak mówi Michał Goj - organem prowadzącym postępowanie jest dyrektor UKS. Oczywiście poszczególne czynności w toku postępowania mogą być wykonywane przez inspektora, ale tylko jeśli działa w imieniu dyrektora (obarczony poważnym błędem byłby np. dokument podpisany przez inspektora, na którym nie byłoby choćby nagłówka wskazującego, że pochodzi ono od organu, jakim jest dyrektor urzędu kontroli skarbowej).

Nasi rozmówcy z Ernst & Young podkreślają także, że ważnym momentem postępowania jest doręczenie podatnikowi zawiadomienia o możliwości wypowiedzenia się w sprawie zebranego materiału dowodowego przed wydaniem decyzji. Doręczenie tego pisma wyznacza początek 7-dniowego terminu do ewentualnego skorygowania przez podatnika zidentyfikowanych przez UKS nieprawidłowości.

Ustalenia poczynione przez organ podatkowy w trakcie dokonywania czynności sprawdzających mogą dopiero doprowadzić do wszczęcia kontroli podatkowej lub postępowania podatkowego, w ramach których organy mogą szczegółowo weryfikować rozliczenia podatników.

Ewa Matyszewska

ewa.matyszewska@infor.pl

Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2005 r. nr 8, poz. 60 z późn. zm.).

Ustawa z 28 września 1991 r. o kontroli skarbowej (t.j. Dz.U. z 2011 r. nr 41, poz. 214 z późn. zm.).