W jaki sposób podatnik może przyspieszyć rozprawę przed sądem

Podatnicy coraz dłużej muszą czekać na rozpatrzenie własnej sprawy przez sąd administracyjny. W sądzie wojewódzkim (WSA), który jest sądem I instancji, na rozprawę trzeba czekać wprawdzie tylko kilka miesięcy, ale problem jest z instancją wyższą, do której nawet w przypadku pozytywnego dla podatnika wyroku sądu wojewódzkiego skargi i tak przeważnie składają organy podatkowe. W Naczelnym Sądzie Administracyjnym (NSA) na wyznaczenie terminu rozprawy trzeba czekać ponad rok. W Izbie Finansowej NSA, która zajmuje się rozstrzyganiem spraw podatkowych, średni czas oczekiwania na wpisanie sprawy na bieżącą wokandę wynosi 16 miesięcy. Są jednak sprawy, które w kolejce do sądu czekają nawet 24 miesiące albo nawet trzy lata.

Podatnik, który otrzymał korzystny wyrok sądu wojewódzkiego, liczy przecież na jak najszybsze zakończenie postępowania w sądzie. O ile w sprawach wymiarowych podatek w określonej wysokości, kiedy sprawa trafia do sądu, jest już zapłacony w oparciu o decyzję dyrektora izby skarbowej, o tyle po wygranej sprawie podatnik odzyska niesłusznie zapłacony podatek i to wraz z odsetkami. Jednak do czasu ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy - zakończonej prawomocnym orzeczeniem - podatnik nie otrzyma zapłaconej kwoty i jego biznes czy też majątek prywatny jest o nią uboższy. W sprawach dotyczących interpretacji podatkowych jak najszybsze zakończenie postępowania jest jeszcze bardziej pożądane. Może się przecież okazać, że problem czy też specyficzna transakcja, które są przedmiotem interpretacji, po dwóch czy trzech latach rozpoznawania przez sądy nie są już aktualne.

Jednak niektórzy podatnicy, pewni swojej wygranej w ostatniej instancji, często liczą na jak najdłuższy termin wyznaczenia rozprawy. Odsetki od niesłusznie niezapłaconego podatku cały czas bowiem rosną.

Rozpatrywanie spraw

Zasady rozpatrywania spraw przez sąd administracyjny regulują przepisy ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz regulaminy wewnętrznego urzędowania sądów.

I tak w sądach wojewódzkich terminy rozpraw na kolejne okresy trzymiesięczne ustala przewodniczący wydziału, jak również składy orzekające i przewodniczących składów orzekających na każde z tych posiedzeń. Na każdą z rozpraw są wyznaczane sprawy według kolejności wpływu, w których sprawozdawcami są sędziowie składu orzekającego sądu, rozpoznającego sprawy na tym posiedzeniu, z uwzględnieniem spraw, które podlegają rozpoznaniu poza kolejnością. Zasadą jest, że sprawy wniesione do sądu rozpoznaje się według kolejności ich wpływu, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Tylko w uzasadnionych przypadkach prezes sądu może zarządzić rozpoznanie sprawy lub określonych spraw poza kolejnością.

Podobne zasady rozpatrywania spraw - zgodnie z kolejnością wpływu - są przyjęte w NSA. Według regulaminu wewnętrznego urzędowania NSA sprawy wpływające ze środkami odwoławczymi od orzeczeń WSA należy rozpoznawać według kolejności ich wpływu do sądu, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Poza kolejnością rozpatrywane są sprawy, co do których już sam ustawodawca ze względu na przedmiot spraw określił maksymalny czas rozpatrywania w postępowaniu sądowym. Przykładem takiej regulacji jest art. 30d ust. 2 ustawy z 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 84, poz. 712 z późn. zm.), art. 35 ust. 2 ustawy z 7 września 2007 r. o przygotowaniu finałowego turnieju Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej UEFA EURO 2012 (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 26, poz.133 z późn. zm.) oraz art. 20 ust. 2 ustawy z 15 września 2000 r. o referendum lokalnym (Dz.U. nr 88, poz. 985 z późn. zm.).

W drodze wyjątku w uzasadnionych przypadkach prezes Izby NSA może zarządzić rozpoznanie sprawy lub określonych spraw poza kolejnością. [Przykład 1]

Wniosek o mediację

Pewną możliwość przyspieszania sprawy daje postępowanie mediacyjne. Takie postępowanie może być przeprowadzone na wniosek skarżącego lub organu, złożony przed wyznaczeniem rozprawy. Celem mediacji jest umożliwienie stronom sporu dojścia przy pomocy mediatora do porozumienia - bez przeprowadzania rozprawy. W postępowaniu tym możliwe jest wyjaśnienie i rozważenie okoliczności faktycznych i prawnych sprawy oraz przyjęcie przez strony ustaleń co do sposobu jej załatwienia w granicach obowiązującego prawa.

Postępowanie takie prowadzi sędzia lub referendarz sądowy wyznaczony przez przewodniczącego wydziału. Posiedzenie mediacyjne odbywa się z udziałem zarówno podatnika, jak i organu. Z przebiegu posiedzenia spisuje się protokół, w którym zamieszcza się stanowiska stron. Na podstawie ustaleń dokonanych w postępowaniu mediacyjnym organ uchyla lub zmienia zaskarżony akt albo wykonuje lub podejmuje inną czynność, stosownie do okoliczności sprawy, w zakresie swojej właściwości i kompetencji. Jeżeli natomiast strony nie dokonają ustaleń co do sposobu załatwienia sprawy, podlega ona rozpoznaniu przez sąd.

Teoretycznie mediacja rozpoczęta na długo przed rozpoczęciem rozprawy między podatnikiem a organem może mieć pozytywny skutek w postaci szybszego rozstrzygnięcia sporu. Tym samym organy podatkowe czy celne mogą szybciej niż po zakończeniu postępowania sądowego w dwóch instancjach zmienić zaskarżoną decyzję. Tak jednak będzie, jeśli podatnikowi uda się przekonać organ co do niesłuszności wcześniej wydanej decyzji.

Statystyki pokazują jednak, że w ostatnich latach instytucja postępowania mediacyjnego nie jest popularna. W 2011 r. WSA załatwiły w trybie mediacji zaledwie 8 spraw. Problemem może być to, że w sprawach podatkowych większość spraw dotyczy sporów merytorycznych, a nie sporów co do kwestii formalnych. Skuteczna mediacja zależy też od dążenia do szybszego załatwienia sporu dwóch stron - zarówno podatnika, jak i organów podatkowych.

Sprawa może też być załatwiona szybciej, jeśli zostanie rozpoznana w trybie uproszczonym, tj. przez jednego sędziego na posiedzeniu niejawnym. W takim trybie sprawa może być m.in. rozpoznana, gdy decyzja lub postanowienie są dotknięte wadą nieważności albo wydane zostały z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania oraz gdy strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W 2011 r. WSA załatwiły w postępowaniu uproszczonym 440 skarg, z czego uwzględniły 203 skargi.

Odroczenie rozprawy

Czasem zamiast przyspieszenia rozprawy dla podatnika korzystne może być wnioskowanie o odroczenie terminu rozprawy. Nie ma jednak żadnej ogólnej zasady w kwestii uwzględniania tych wniosków. Sąd nawet na zgodny wniosek stron może odroczyć posiedzenie tylko z ważnej przyczyny. [Przykład 2]

Rozważając ewentualne odroczenie rozprawy, sąd musi brać pod uwagę sformułowany w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP nakaz rozpatrywania spraw bez zbędnej zwłoki oraz zawartą w art. 7 prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zasadę szybkości postępowania, która mówi, że sąd administracyjny powinien podejmować czynności zmierzające do szybkiego załatwienia sprawy i dążyć do jej rozstrzygnięcia na pierwszym posiedzeniu. [Przykład3]

Ważne

Zasadą jest, że sprawy wniesione do sądu administracyjnego rozpoznaje się według kolejności ich wpływu, chyba że z przepisów szczególnych wynika inny termin ich rozpoznania. Na przykład poza kolejnością rozpatrywane są sprawy, których termin rozpoznania wynika z odrębnych ustaw. Ponadto w uzasadnionych przypadkach prezes sądu administramoże zarządzić rozpoznanie sprawy lub określonych spraw poza kolejnością.

PRZYKŁADY

1 Czy sąd może rozpoznać wniesioną sprawę poza kolejnością we wcześniejszym terminie

Co do zasady, sprawy wpływające do NSA od orzeczeń wojewódzkich sądów są rozpoznawane według kolejności ich wpływu do sądu. Istnieją jednak podstawy do szybszego rozpoznawania spraw wynikające wprost z przepisów innych ustaw bądź z przepisów regulujących tryb postępowania umożliwiający rozpoznanie sprawy poza kolejnością. Ma to szczególne znaczenie w sprawach, w których stopień faktycznej i prawnej zawiłości nie jest znaczny, a ich charakter prawny i znaczenie dla strony przemawia za szybszym rozpoznaniem sprawy. Warunkiem jest jednak, aby strona przedstawiła powody uzasadniające rozpoznanie sprawy wcześniej.

2 Czy zmiana pełnomocnika powoduje odroczenie postępowania sądowego

Sąd może nie uwzględnić takiego wniosku. NSA w wyroku z 5 października 2004 r. (sygn. akt FSK 44/04) uznał, że okoliczność, gdzie w krótkim czasie przed posiedzeniem sądu podatnicy zdecydowali się ustanowić drugiego pełnomocnika, nie stanowi podstaw do odroczenia rozprawy przed tym sądem. W tej sprawie sąd wskazał również, że między wniesieniem skargi kasacyjnej a terminem jej rozpoznania minęło ponad 8 miesięcy, w ciągu których podatnicy mieli wystarczająco dużo czasu, aby rozważyć, ilu pełnomocników ustanowić oraz komu powierzyć prowadzenie sprawy. Znali także termin rozprawy. Była zatem możliwość ustanowienia drugiego pełnomocnika w czasie pozwalającym na zapoznanie się przez niego z materiałem zawartym w aktach sprawy. Również pełnomocnik przed przyjęciem pełnomocnictwa powinien rozważyć, czy krótki okres, jaki pozostał do dnia rozprawy, pozwoli mu przygotować się należycie do posiedzenia.

3 Czy podatnik może wystąpić o odroczenie rozprawy z powodu urlopu

Zgodnie z art. 109 prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi rozprawa ulega odroczeniu, jeżeli sąd stwierdzi nieprawidłowość zawiadomienia którejkolwiek ze stron albo jeżeli nieobecność strony lub jej pełnomocnika jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć, chyba że strona lub jej pełnomocnik wnieśli o rozpoznanie sprawy w ich nieobecności.

Jednak w orzecznictwie sądów ugruntowane jest już stanowisko, że nieobecność pełnomocnika strony wywołana urlopem wypoczynkowym nie jest ani nadzwyczajnym wydarzeniem, ani przeszkodą, o jakich mowa we wskazanym przepisie. Taką tezę wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z 24 marca 2000 r. (sygn. akt I PKN 546/99). Na tym też stanowisku oparł się NSA, wydając wyrok 17 lutego 2011 r. (sygn. akt II GSK 273/10), uprzednio oddalając wniosek o odroczenie rozprawy. Sąd dodał, że nawet jeśli pełnomocnik nie mógł być obecny, to - w przypadku gdy pełnomocnikiem jest adwokat - powinien był udzielić substytucji na podstawie art. 25 ust. 3 ustawy z 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze NSA wskazał że pełnomocnictwo ogólne lub do poszczególnych spraw obejmuje z samego prawa umocowanie do udzielenia dalszego pełnomocnictwa na zasadach określonych w odrębnych przepisach.

Przemysław Molik

przemyslaw.molik@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 17, art. 99, art. 109, art. 115 - 118, art. 119 - 122 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270). Par. 25, par. 31 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 18 września 2003 r. - Regulamin wewnętrznego urzędowania wojewódzkich sądów administracyjnych (Dz.U. nr 169, poz. 1646). Par. 44, par. 49 załącznika do uchwały Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 listopada 2010 r. w sprawie regulaminu wewnętrznego urzędowania Naczelnego Sądu Administracyjnego (M.P. nr 86, poz. 1007).