Cesja wierzytelności nie zawsze jest możliwa

Nie wszystkie sposoby zabezpieczeń zobowiązań dopuszczalne w obcych systemach prawnych mogą być zastosowane w polskim porządku prawnym. Jednym z takich zabezpieczeń jest cesja wierzytelności publicznoprawnych przysługujących dłużnikowi.

Podmioty transakcji na rynku nieruchomości stosują różne sposoby zabezpieczeń swoich wierzytelności, np. kredytu udzielonego na zakup nieruchomości. Najczęściej stosowane jest zabezpieczenie poprzez ustanowienie hipoteki na nieruchomości. Nie zawsze to jedno zabezpieczenie jest jednak wystarczające, w szczególności ze względu na jego małą "płynność". Na szybsze zaspokojenie zabezpieczonych roszczeń pozwalają takie zabezpieczenia, jak cesja wierzytelności z umów najmu, umów ubezpieczenia etc. Strony, zarówno wierzyciel chcący się zabezpieczyć, jak i dłużnik chcący usatysfakcjonować wahającego się kredytodawcę, poszukują zabezpieczeń znanych im z innych porządków prawnych, które jednak nie zawsze możliwe są do zastosowania w polskim systemie prawnym. Jednym z pojawiających się w praktyce sposobów zabezpieczenia jest cesja wierzytelności publicznoprawnych, a w szczególności z tytułu nadpłaty podatku dochodowego albo zwrotu nadwyżki podatku od towarów i usług. W tym kontekście warto przypomnieć uchwałę Sądu Najwyższego z 26 listopada 2003 r. (III CZP 84/03), w której sąd potwierdził, że nadpłata, o której mowa w art. 74 par. 2 pkt 2 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2005 r. nr 8, poz. 60 z późn. zm.), nie może być przedmiotem cesji.

W stanie faktycznym leżącym u podstaw wspomnianego orzeczenia kredytobiorca dokonał na rzecz kredytującego go banku cesji wierzytelności przysługującej mu z tytułu nadpłaty podatku dochodowego. Następnie urząd skarbowy, pomimo zawiadomienia go o dokonanym przelewie wierzytelności dokonał zwrotu nadpłaty na rzecz podatnika, tj. kredytobiorcy. Zdaniem Sądu Najwyższego przelew wierzytelności był nieskuteczny, ponieważ prawa i obowiązki wynikające ze stosunku prawnopodatkowego są związane bezpośrednio z określonymi osobami. Kwestia ich przenoszenia pozostaje poza sferą regulacji prawa cywilnego i może być rozstrzygana jedynie na podstawie przepisów prawa publicznego. Z tego też względu ograniczenia doznaje zasada swobody umów, wyrażona w art. 353¹ kodeksu cywilnego. W normie tej właściwość (natura) zobowiązania wskazana jest jako jedno z kryteriów ograniczenia autonomii woli stron w kształtowaniu stosunków umownych i znajduje zastosowanie właśnie w przypadku zobowiązań prawnopodatkowych.

Również normy zawarte w poszczególnych ustawach podatkowych wskazują na niedopuszczalność przelewu wierzytelności publicznoprawnych. Przykładowo art. 87 ust. 1 ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (t.j. Dz.U. z 2011 r. nr 177, poz. 1054 ze zm.) stanowi, że zwrot różnicy podatku następuje na rachunek bankowy podatnika wskazany w zgłoszeniu identyfikacyjnym. Już choćby z mocy tego przepisu zwrot nie może nastąpić na rachunek cesjonariusza, bowiem urząd skarbowy jest zobligowany do dokonania zawrotu na rachunek bankowy podatnika. Skutecznym rozwiązaniem nie będzie w tej sytuacji także przelew wierzytelności podatnika z umowy rachunku bankowego, wskazanego urzędowi skarbowemu do zwrotu nadwyżki podatku, czy też ustanowienie na nim zastawu rejestrowego. Podatnik może bowiem w każdej chwili dokonać zmiany w zgłoszeniu identyfikacyjnym, wskazując swój inny rachunek bankowy jako właściwy do dokonywania zwrotu, co urząd skarbowy będzie musiał uwzględnić. W praktyce oznacza to konieczność poszukiwania innych sposobów zabezpieczenia wierzytelności niż cesja wierzytelności publicznoprawnych.

@RY1@i02/2012/108/i02.2012.108.21500020c.802.jpg@RY2@

Marcin Chomiuk, radca prawny w Kancelarii Prawnej Jara & Partners Sp.k. w Warszawie

Marcin Chomiuk

radca prawny w Kancelarii Prawnej Jara & Partners Sp.k. w Warszawie