Jak opodatkować zachowek

Nabycie tytułem zachowku podlega opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn. Obowiązek podatkowy ciąży na osobie otrzymującej zachowek i powstaje z chwilą wypłaty zachowku lub jego części. Podstawę opodatkowania stanowi otrzymana tytułem zachowku kwota.

W ustawie o podatku od spadków i darowizn przewidziano też zwolnienie z opodatkowania nabycia zachowku, jeżeli nabywca zaliczony jest do kręgu osób najbliższych i jeżeli spełni wskazane w ustawie warunki.

Warunkiem jest, aby otrzymanie zachowku zostało zgłoszone na formularzu SD-Z2 naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia wypłaty zachowku lub jego części.

Obowiązek zgłoszenia nie obejmuje przypadków, gdy: wartość majątku nabytego łącznie od tej samej osoby lub po tej samej osobie w okresie 5 lat poprzedzających rok, w którym nastąpiło ostatnie nabycie, doliczona do wartości rzeczy i praw majątkowych ostatnio nabytych nie przekracza kwoty 9637 zł lub gdy nabycie następuje na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego.

W przypadku niedochowania warunków zwolnienia opodatkowaniu podlega zachowek o wartości przekraczającej wskazaną w ustawie tzw. kwotę wolną - zależną od grupy podatkowej (w przypadku osób bliskich: matki, syna, córki, jest to I grupa podatkowa i kwota wynosi 9637 zł).

Podatek oblicza się od nadwyżki podstawy opodatkowania ponad kwotę wolną od podatku według wskazanej w ustawie skali uwzględniającej przynależność do grup podatkowych.

Jeżeli nabycie od tej samej osoby następuje więcej niż raz, do wartości rzeczy i praw majątkowych ostatnio nabytych dolicza się wartość rzeczy i praw majątkowych nabytych od tej osoby lub po tej samej osobie w okresie 5 lat poprzedzających rok, w którym nastąpiło ostatnie nabycie.

Odpowiadając na pytanie, czy przekazanie pieniędzy na konto bankowe należące do córki będzie opodatkowane, należy wyjaśnić, że jeżeli przekazanie pieniędzy córce przez matkę nastąpi w drodze umowy darowizny, umowa ta podlegać będzie opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn. Jednak z uwagi na to, że stronami umowy będą osoby z kręgu osób najbliższych (matka i córka), możliwe jest skorzystanie ze zwolnienia z opodatkowania takiej darowizny. Warunkiem jest jednak, aby otrzymanie pieniędzy - jeżeli ich wartość przekroczy kwotę 9637 zł (liczoną jako wartość majątku nabytego łącznie od tej samej osoby w okresie 5 lat poprzedzających rok, w którym nastąpiło ostatnie nabycie), zostało udokumentowane dowodem przekazania na rachunek bankowy córki albo jej rachunek prowadzony przez spółdzielczą kasę oszczędnościowo-kredytową lub przekazem pocztowym. Konieczne jest też zgłoszenie tej darowizny na formularzu SD-Z2 naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia dokonania darowizny.

Obowiązek zgłoszenia nie obejmuje przypadków, gdy: wartość majątku nabytego łącznie od tej samej osoby lub po tej samej osobie w okresie 5 lat poprzedzających rok, w którym nastąpiło ostatnie nabycie, doliczona do wartości rzeczy i praw majątkowych ostatnio nabytych nie przekracza 9637 zł lub gdy nabycie następuje na podstawie umowy notarialnej.

Ponadto wskazać należy, że 23 października 2011 r. wchodzą w życie znowelizowane przepisy kodeksu cywilnego, zmieniające dotychczasowe przepisy dotyczące dziedziczenia poprzez wprowadzenie instytucji zapisu windykacyjnego. Wprowadzenie tej instytucji skutkuje również nowelizacją ustawy o podatku od spadków i darowizn. Nabycie tytułem zapisu windykacyjnego będzie podlegało opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn. Obowiązek podatkowy będzie ciążył na nabywcy rzeczy i praw majątkowych tytułem zapisu windykacyjnego. Do nabycia tytułem zapisu windykacyjnego zastosowanie będzie miało również zwolnienie z podatku w przypadku zapisu na rzecz najbliższych, np. matki na rzecz córki czy syna, pod warunkiem zgłoszenia tego nabycia w terminie 6 miesięcy od chwili powstania obowiązku podatkowego.

@RY1@i02/2011/186/i02.2011.186.086.0015.001.jpg@RY2@

Katarzyna Osińska, dział prawny Auxilium

W omawianym stanie faktycznym darowizna, którą syn podatniczki otrzymał od jej męża, pozostaje bez wpływu na jego uprawnienie do otrzymania zachowku w razie śmierci podatniczki. Darowizna nie pochodziła bowiem od podatniczki, lecz od jej męża. W takiej sytuacji aby syn - uprawniony do zachowku jako zstępny - nie musiał zostać wydziedziczony i by jednocześnie nie mógł skutecznie dochodzić zachowku, podatniczka powinna dokonać na jego rzecz darowizny lub zapisu, których wartość odpowiadałaby wysokości zachowku.

Warto zauważyć, że istnieje także możliwość zrzeczenia się dziedziczenia (art. 1048 k.c.). Spadkobierca ustawowy i przyszły spadkodawca powinni wówczas zawrzeć stosowną umowę w formie aktu notarialnego. W analizowanej sytuacji skorzystanie z tego rozwiązania wymagałoby więc porozumienia między podatniczką a jej synem, a także złożenia przez nich zgodnych oświadczeń woli.

W tym miejscu warto przypomnieć, że 23 października 2011 r. wchodzi w życie nowelizacja kodeksu cywilnego (Dz.U. nr 85, poz. 458, dalej: ustawa). W odniesieniu do przepisów regulujących kwestie spadkowe ustawa wprowadza rewolucyjną zmianę w postaci zapisu windykacyjnego. Zapis taki pozwala spadkodawcy przeznaczyć w testamencie konkretny przedmiot majątkowy danej osobie. Dotychczas takie rozwiązanie nie było możliwe. Zgodnie z nowym, wprowadzanym ustawą, art. 9811 par. 1 k.c. w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego spadkodawca będzie mógł postanowić, że oznaczona osoba nabędzie przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku (zapis windykacyjny).

Jednocześnie, stosownie do znowelizowanego ustawą art. 996 k.c., zapis windykacyjny dokonany przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku będzie zaliczać się na należny mu zachowek.

W efekcie aby w razie śmierci podatniczki jej syn nie mógł skutecznie domagać się zachowku od swojej siostry, podatniczka powinna w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego przekazać na jego rzecz konkretny przedmiot majątkowy, którego wartość pokryje wartość zachowku. Przedmiot ten musi mieścić się w zamkniętym katalogu określonym w art. 9811 par. 2 k.c., zgodnie z którym przedmiotem zapisu windykacyjnego może być: rzecz oznaczona co do tożsamości, zbywalne prawo majątkowe, przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne, lub ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania lub służebności. Co więcej, aby zapis windykacyjny był skuteczny w chwili otwarcia spadku, przedmiot zapisu musi należeć do spadkodawcy i spadkodawca nie może być zobowiązany do jego zbycia.

Nowelizacja wprowadza też zmiany w ustawie o podatku od spadków i darowizn, w której doszło do rozszerzenia katalogu zdarzeń podlegających opodatkowaniu. Zapis windykacyjny został potraktowany tak jak dziedziczenie ustawowe lub testamentowe, zapis zwykły czy polecenie testamentowe.

Warto zwrócić uwagę, że moment powstania obowiązku podatkowego w przypadku zapisu windykacyjnego nie będzie się pokrywał z momentem powstania obowiązku podatkowego w przypadku zapisu zwykłego. Przy zapisie zwykłym obowiązek podatkowy powstaje z chwilą jego wykonania (art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy o podatku od spadków i darowizn). Zgodnie zaś z wprowadzanym ustawą art. 6 ust. 1 pkt 2b ustawy o podatku od spadków i darowizn obowiązek podatkowy przy nabyciu w drodze zapisu windykacyjnego powstaje z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku, postanowienia częściowego stwierdzającego nabycie przedmiotu zapisu windykacyjnego lub zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. To od tego momentu należy liczyć miesięczny termin na złożenie zeznania podatkowego o nabyciu własności rzeczy lub praw majątkowych.

Art. 4a, art. 6 ust. 1 pkt 2 i 2b ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 93, poz. 768 z późn. zm.).

Oprac. Łukasz Zalewski