Kiedy rodzina nie płaci za spadek

Nieodpłatne nabycie rzeczy lub praw majątkowych m.in. w drodze spadkobrania podlega w Polsce opodatkowaniu. Uzyskane w ten sposób przysporzenie majątkowe nie jest jednak przedmiotem podatku dochodowego od osób fizycznych, lecz podatku od spadków i darowizn. Na daleko idące preferencje w zakresie opodatkowania tym podatkiem mogą liczyć nabywający majątek członkowie najbliższej rodziny. Zasadą jest, że takie osoby zwolnione są z podatku. Jednak jak każde zwolnienie podatkowe, również i to podlega ograniczeniom.

Ustawodawca w art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn wyraźnie określa, kogo zalicza do grona osób najbliższych, zwolnionych od zapłaty podatku. Należą do niego:

● małżonek,

● zstępni (dzieci, wnuki itd.),

● wstępni (rodzice, dziadkowie itd.),

● pasierb,

● rodzeństwo,

● ojczym,

● macocha.

Nie płacą oni podatku od spadku bez względu na wartość nabytego majątku. Zwolnienie obejmuje wszystkie rodzaje nabycia na wypadek śmierci będące przedmiotem opodatkowania podatkiem od spadków i darowizn. A zatem są to: dziedziczenie, zapis, dalszy zapis, polecenie testamentowe, a także zachowek.

Pod pojęciem dziedziczenia rozumie się przejście ogółu praw i obowiązków zmarłego na jedną lub kilka osób. Krąg takich osób przy dziedziczeniu testamentowym wyznacza wola spadkodawcy, a przy dziedziczeniu ustawowym - przepis ustawy. Z kolei zapis (dalszy zapis) i polecenie testamentowe są to tzw. rozrządzenia testamentowe. Zapisem określa się dyspozycję spadkodawcy, którą nakłada on na spadkobiercę lub zapisobiercę (dalszy zapis) obowiązek dokonania pewnego przysporzenia majątkowego na rzecz innej osoby. Osoba ta nie staje się spadkobiercą, lecz z chwilą otwarcia spadku uzyskuje roszczenie do spadkobiercy (lub zapisobiercy) o wykonanie zapisu. Polecenie testamentowe nakłada natomiast na spadkobiercę lub zapisobiercę obowiązek oznaczonego działania lub zaniechania bez czynienia kogokolwiek wierzycielem. Zachowek to instytucja chroniąca najbliższych krewnych zmarłego, którzy zostali pominięci w testamencie. Chodzi tu o zstępnych, małżonka i rodziców spadkodawcy. Zachowek to przysługujące im roszczenie do spadkobiercy o zapłatę określonej sumy pieniężnej.

Zwolnienie z podatku od spadków uzależnione jest od poinformowania fiskusa w sposób określony w ustawie o nabyciu majątku w drodze dziedziczenia, a także zapisu (dalszego zapisu), polecenia testamentowego oraz zachowku. Jest to tzw. zgłoszenie nabycia własności rzeczy lub praw majątkowych właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego. Zgłoszenia należy dokonać na urzędowym formularzu oznaczonym symbolem SD-Z2.

Właściwość miejscową organów podatkowych w sprawach podatku od spadków i darowizn ustala się w sprawach dziedziczenia, zapisu, dalszego zapisu, polecenia testamentowego, zachowku:

● jeżeli przedmiotem nabycia jest nieruchomość, użytkowanie wieczyste, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego, spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego, prawo do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej, prawo do wkładu mieszkaniowego w spółdzielni mieszkaniowej, nieodpłatne użytkowanie nieruchomości lub służebność, a nieruchomości są położone w terytorialnym zasięgu działania jednego naczelnika urzędu skarbowego - według miejsca położenia nieruchomości,

● jeżeli przedmiotem nabycia jest nieruchomość lub prawa majątkowe wymienione powyżej i jednocześnie inne prawa majątkowe lub rzeczy ruchome, a nieruchomości są położone w terytorialnym zasięgu działania jednego naczelnika urzędu skarbowego - według miejsca położenia nieruchomości,

● w przypadkach innych niż wymienione powyżej - według ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a w przypadku braku takiego miejsca - według ostatniego miejsca jego pobytu.

Termin na zgłoszenie nabycia spadku na druku SD-Z2 wynosi 6 miesięcy, przy czym będzie on liczony inaczej w przypadku zapisu (dalszego zapisu), polecenia testamentowego i zachowku, a inaczej w przypadku dziedziczenia. W pierwszym przypadku półroczny termin na dokonanie zgłoszenia należy liczyć od dnia powstania obowiązku podatkowego. Obowiązek ten powstaje:

● przy nabyciu w drodze zapisu, dalszego zapisu lub z polecenia testamentowego - z chwilą wykonania zapisu, dalszego zapisu lub polecenia;

● przy nabyciu tytułem zachowku - z chwilą zaspokojenia roszczenia lub jego części.

W przypadku dziedziczenia spadkobierca musi zgłosić fiskusowi nabycie majątku w terminie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku.

Wiedzieć trzeba, że spadkobiercy mogą uzyskać potwierdzenie nabycia uprawnień spadkowym nie tylko w sądowym postępowaniu o stwierdzeniu nabycia spadku, ale również w drodze poświadczenia dziedziczenia przez notariusza. Akt poświadczenia dziedziczenia, zgodnie z art. 95j ustawy Prawo o notariacie, wywołuje te same skutki prawne, co prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Równocześnie art. 95p tej ustawy stanowi, że ilekroć w przepisach odrębnych jest mowa o postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku, należy rozumieć przez to również zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia.

Jeżeli ustawa wyznacza początek lub koniec biegu terminu na dzień uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, należy rozumieć przez to również dzień zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Oznacza to, że w przypadku zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia w celu skorzystania ze zwolnienia z podatku spadkobierca zobowiązany jest zgłosić nabycie spadku w terminie 6 miesięcy od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.

Ustawodawca reguluje również szczególne sytuacje, w których półroczny termin ulega wydłużeniu. Jeżeli nabywca dowiedział się o nabyciu własności rzeczy lub praw majątkowych po upływie tego terminu, to zwolnienie stosuje się, gdy nabywca dokona zgłoszenia nie później niż w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym się dowiedział o nabyciu oraz uprawdopodobni fakt późniejszego powzięcia wiadomości o ich nabyciu.

Skutkiem braku dokonania zgłoszenia jest opodatkowanie nabycia na zasadach określonych dla nabywców zaliczonej do I grupy podatkowej. Grupa ta obok osób najbliższych korzystających z całkowitego zwolnienia z podatku obejmuje także teściów, zięcia i synową. W tej grupie podatkowej stawki podatku od spadków i darowizn są najniższe (3 proc., 5 proc. lub 7 proc.), a najwyższa jest kwota wolna od opodatkowania tj. 9637 zł.

Warto pamiętać, że ustawa reguluje także szczególne zwolnienia nabycia majątku w drodze dziedziczenia. Obejmują one przede wszystkim członków I grupy podatkowej oraz dalszą rodzinę należącą do II grupy podatkowej (zstępni rodzeństwa, rodzeństwo rodziców, zstępni i małżonkowie pasierbów, małżonkowie rodzeństwa i rodzeństwo małżonków, małżonkowie rodzeństwa małżonków, małżonkowie innych zstępnych).

Zwalnia się z podatku:

● nabycie w drodze dziedziczenia praw do wkładu mieszkaniowego w spółdzielni mieszkaniowej przez osobę zaliczoną do I lub II grupy podatkowej, jeżeli spełnia warunki określone w art. 16 ust. 2 pkt 2-5 ustawy oraz spółdzielcze prawo do tego lokalu będzie przysługiwało nabywcy wkładu przez okres co najmniej 5 lat od dnia jego ustanowienia;

● nabycie w drodze spadku przez osoby zaliczone do I i II grupy podatkowej przedmiotów wyposażenia mieszkania, pościeli, odzieży, bielizny oraz narzędzi pracy przeznaczonych do użytku w gospodarstwie domowym;

● nabycie w drodze spadku dzieł sztuki i rękopisów będących przedmiotem twórczości spadkodawcy oraz materiałów bibliotecznych, jeżeli spadkodawca zajmował się twórczością lub działalnością naukową, oświatową, artystyczną, literacką lub publicystyczną,

● nabycie w drodze spadku zabytków ruchomych i kolekcji wpisanych do rejestru zabytków, a także zabytków użyczonych muzeum w celach naukowych lub wystawienniczych na okres nie krótszy niż 2 lata,

● nabycie w drodze spadku przez osoby zaliczone do I i II grupy podatkowej zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków, jeżeli nabywca zabezpiecza je i konserwuje zgodnie z obowiązującymi przepisami.

Obowiązek zgłoszenia nie obejmuje przypadku, gdy wartość majątku nabytego łącznie od tej samej osoby lub po tej samej osobie w okresie 5 lat, poprzedzających rok, w którym nastąpiło ostatnie nabycie, doliczona do wartości rzeczy i praw majątkowych ostatnio nabytych, nie przekracza kwoty 9637 zł

Magdalena Majkowska

magdalena.majkowska@infor.pl

Art. 4a, art. 4 ust. 1 pkt 5a, pkt 9 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 93, poz. 768).