Jakie skutki podatkowe wiążą się z użyczeniem rzeczy i lokalu

Podatkowi od czynności cywilnoprawnych podlegają tylko i wyłącznie czynności cywilnoprawne wymienione w art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy o PCC. W tym katalogu nie została uwzględniona umowa użyczenia. Oznacza to, że umowa użyczenia zawarta na podstawie przepisów kodeksu cywilnego nie podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych. PCC nie podlega również umowa najmu. Zgodnie z ustawą o PCC temu podatkowi podlega np. ustanowienie odpłatnego użytkowania.

Umowa użyczenia jest umową regulowaną przez kodeks cywilny. Podstawową cechą tej umowy jest nieodpłatny charakter. Użyczający zobowiązuje się zezwolić biorącemu, przez czas oznaczony lub nie- oznaczony, używanie oddanej mu w tym celu rzeczy bezpłatnie. Jednocześnie biorący do używania ponosi zwykłe koszty utrzymania rzeczy użyczonej.

Art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych ustawy z 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (t.j. Dz.U. z 2007 r. nr 68, poz. 450 z późn. zm.).

Art. 713 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Nieodpłatne korzystanie z cudzych rzeczy, w tym np. z samochodu, powoduje powstanie obowiązku podatkowego. Będzie to przychód z nieodpłatnego świadczenia. Dochód do opodatkowania uzyskany z tego tytułu może być oszacowany przez organy podatkowe w wysokości rynkowej kwoty opłat za wynajem samochodu.

Ustawa o PIT określa, w jaki sposób należy ustalić wartość nieodpłatnych świadczeń. Wartość pieniężną świadczeń w naturze określa się na podstawie cen rynkowych stosowanych w obrocie rzeczami lub prawami tego samego rodzaju i gatunku, z uwzględnieniem w szczególności ich stanu i stopnia zużycia oraz czasu i miejsca ich uzyskania.

Jeżeli natomiast przedmiotem świadczenia są usługi wchodzące w zakres działalności gospodarczej dokonującego świadczenia, to wartość pieniężną nieodpłatnych świadczeń ustala się według cen stosowanych wobec innych odbiorców. Jeżeli przedmiotem świadczeń są usługi zakupione, to wartość pieniężną nieodpłatnych świadczeń ustala się według cen zakupu. Jeżeli przedmiotem świadczeń jest udostępnienie lokalu lub budynku, to wartość nieodpłatnych świadczeń ustala się według równowartości czynszu, jaki przysługiwałby w razie zawarcia umowy najmu tego lokalu lub budynku.

Art. 11 ust. 2a ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 51, poz. 307 z późn. zm.).

W sytuacji gdy przedmiotem użyczenia jest środek trwały, który jest w trakcie amortyzacji, to organy podatkowe mogą zakwestionować kontynuację amortyzacji. Podatnik przestał bowiem użytkować samochód we własnej firmie. Jednym z warunków dokonywania amortyzacji jest bowiem wykorzystanie środków trwałych na cele związane z prowadzoną przez podatnika działalnością gospodarczą. Dlatego kontynuacja odpisów amortyzacyjnych od przedmiotów użyczenia może zostać zakwestionowana.

W przypadku takiego użyczenie przedsiębiorca nie będzie mógł zaliczyć do kosztów podatkowych odpisów amortyzacyjnych od przedmiotu użyczenia za miesiące, w których był on oddany do nieodpłatnego używania innemu podmiotowi.

Art. 22 ust. 1, 8; art. 22a ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 51, poz. 307 z późn. zm.).

Mimo że korzystanie bezpłatne z cudzego lokalu jest generalnie przychodem z nieodpłatnego świadczenia dla podmiotu korzystającego, to ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych określa, że użytkowanie nieruchomości przez członków rodziny jest zwolnione z podatku dochodowego.

Zgodnie z art. 21 ust. 1 pkt 125 ustawy o PIT wolne od podatku są wartości świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń otrzymanych od osób zaliczonych do I i II grupy podatkowej w rozumieniu przepisów ustawy o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 93, poz. 768). Do I grupy podatkowej, zalicza się małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, zięcia, synową, rodzeństwo, ojczyma, macochę i teściów. Natomiast do II grupy: zstępnych rodzeństwa, rodzeństwo rodziców, zstępnych i małżonków pasierbów, małżonków rodzeństwa i rodzeństwo małżonków, małżonków rodzeństwa małżonków, małżonków innych zstępnych.

Oznacza to, że korzystanie przez syna z nieruchomości będącej własnością jego ojca spowoduje powstanie przychodu z nieodpłatnych świadczeń, ale jednocześnie wartość tego przychodu jest zwolniona z podatku dochodowego.

Art. 21 ust. 1 pkt 125 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. z 26 lipca 1991 r. nr 51, poz. 307 z późn. zm.).

Czynność nieodpłatnego udostępnienia nieruchomości nie skutkuje powstaniem przychodu dla podmiotu użyczającego nieruchomość. Dotyczy to zarówno podatników podatku dochodowego od osób fizycznych, jak i podatników podatku dochodowego od osób prawnych. Przy takiej czynności przychód powstanie tylko po stronie podmiotu użytkującego cudzą nieruchomość otrzymującego nieodpłatne świadczenie.

Nieodpłatne użyczenie nieruchomości powodowało powstanie przychodu dla podmiotu użyczającego lokal tylko do końca 2008 roku. Stanowił o tym wykreślony obecnie z ustawy o PIT art. 16 ust. 1. Przepis ten określał, że za przychód z nieruchomości odstąpionych bezpłatnie w całości lub w części do używania innym osobom fizycznym i prawnym oraz jednostkom organizacyjnym niemającym osobowości prawnej uważa się wartość czynszową stanowiącą równowartość czynszu, jaki przysługiwałby od tych osób w razie zawarcia umowy najmu lub dzierżawy nieruchomości.

Art. 16 ust. 1 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 51, poz. 307 z późn. zm.; w brzmieniu obowiązującym do końca 2008 roku).

Z początkiem 2009 r. zmienione zostały przepisy ustawy o PIT w zakresie rozpoznania przychodu i kosztów podatkowych przy czynności nieodpłatnego udostępniania nieruchomości (wykreślony art. 16 ust. 1). Obecnie użyczenie lokalu przez podatnika PIT nie powoduje powstania przychodu. A jeśli tak, to wydatki z tym związane nie powinny stanowić kosztów uzyskania przychodów.

Jednak zgodnie z ogólną zasadą kosztem mogą być wydatki poniesione w celu osiągnięcia przychodów lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów.

Oznacza to, że przedsiębiorca zamierzający użyczyć nieodpłatnie nieruchomość do używania, powinien przeanalizować, czy ewentualne wydatki związane z utrzymaniem tej nieruchomości mieszczą się w definicji wydatków kwalifikujących się do kosztów podatkowych.

W przypadku lokalu udostępnianego nieodpłatnie pracownikowi warunek jest spełniony - podmiot, który będzie korzystać bezpłatnie z lokalu, jest pracownikiem przedsiębiorcy, a zatem jest on zatrudniony przez przedsiębiorcę w celu wytwarzania jakiejś części przychodu tego przedsiębiorcy.

Art. 22 ust. 1 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 51, poz. 307 z późn. zm.).

W przypadku gdy przedmiotem użyczenia są rzeczy ruchome nieujęte w ewidencji środków trwałych, podatnik nie traci prawa do odliczenia od przychodu wydatków na ich nabycie, nawet jeśli ta rzecz stała się przedmiotem użyczenia w niewielkim odstępie czasu od zakupu tej rzeczy.

W kwestii rozliczenia kosztów uzyskania przychodów od rzeczy ruchomych będących przedmiotem użyczenia zastosowanie będzie mieć generalna zasada rozpoznawania kosztów podatkowych. Kosztami uzyskania przychodów są koszty poniesione w celu osiągnięcia przychodów lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów, z wyjątkiem kosztów wymienionych w ustawach o podatkach dochodowych. Tak będzie, jeśli użyczenie służy wykonywanej działalności i w efekcie generowaniu lub zabezpieczeniu źródła przychodów.

Art. 22 ust. 1 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 51, poz. 307 z późn. zm.).

Przemysław Molik

przemysław.molik@infor.pl