Jakie są skutki ukrywania dochodów przed fiskusem

Gdy organ podatkowy rozpocznie u podatnika postępowanie w zakresie nieujawnionych źródeł przychodów, ważne będzie zebranie każdego dowodu, który potwierdzi, skąd podatnik miał pieniądze i że nie ukrył ich przed fiskusem. Ciężar dowodu będzie tu spoczywał na podatniku. Z kolei urzędnicy skarbowi będą próbowali wykazać, że podatnik nie opodatkował wszystkich dochodów.

Dowodem może być wszystko, co jest zgodne z prawem. Jak podkreślają urzędnicy, podatnicy, tłumacząc, skąd wzięli pieniądze na dany wydatek, wykazują się szeroką fantazją. Najczęściej powołują się na darowiznę, spadek lub pożyczkę.

Jeżeli podatnik działał w dobrej wierze, a jedynie w wyniku braku biegłości w prawie nie zadbał o należyte udokumentowanie dochodów, np. uzyskanej darowizny czy pożyczki, teraz będzie mógł te kwestie wyjaśnić, licząc się oczywiście z odpowiednimi sankcjami, które będą niższe niż w przypadku nieujawnionych dochodów. W sytuacji gdy podczas kontroli podatnik wskaże źródło dochodów, będzie musiał zapłacić podatek dochodowy według skali plus odsetki od zaległości podatkowych zamiast 75-proc. sankcyjnej stawki PIT. Może tak się stać np. wówczas, gdy podatnik przyzna się, że zaniżał dochody z prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej, albo przyzna się, że czerpał przychody z najmu, którego nie zgłosił do opodatkowania.

Kluczową sprawą jest tu to, aby dowody wskazywały źródło, z którego podatnik uzyskał określony przychód lub majątek, oraz by źródło to zostało już opodatkowane (lub było wolne od podatku). Nie wystarczy wskazać jakiegokolwiek źródła. Źródło musi być wiarygodne. Wykazanie faktu, że podatnik wielokrotnie przekraczał granicę lub przebywał poza granicami kraju, nie stanowi jeszcze dowodu o osiąganiu za granicą jakichkolwiek dochodów. Jeżeli podatnik nie rozliczał się w kraju z dochodów zagranicznych, a pytane o niego zagraniczne organy podatkowe nie potwierdzą informacji o tym, że czerpał on na terenie ich działania legalne dochody, polskie organy podatkowe mogą uznać takie dochody za pochodzące z nieujawnionego źródła. Przyznając się do tego, że zatailiśmy jakieś dochody, i wskazując ich źródło w toku postępowania, musimy prawdziwość tych twierdzeń uwiarygodnić.

Trzeba tu jednak zastrzec, że niemożliwe będzie potraktowanie przez organ podatkowy przychodu za pochodzący z nieujawnionych źródeł, jeżeli w toku postępowania podatnik udowodni, że sporny przychód w rzeczywistości pochodził z określonego legalnego źródła, choćby nawet nie został on ujawniony w złożonej deklaracji.

Przy postępowaniu w sprawie nieujawnionych źródeł przychodów lub nieznajdujących pokrycia w źródłach ujawnionych obowiązują pewne zasady. Przykładowo nie ma możliwości wspólnego opodatkowania małżonków. Zobowiązanie podatkowe z nieujawnio- nych źródeł przychodu ustalone na podstawie wydatków poniesionych przez małżonków w czasie trwania małżeństwa podlega opodatkowaniu odrębnie na imię każdego z małżonków.

Jeśli podatnik nie wykaże w zeznaniu rocznym obok innych przychodów tych, które uzyskał ze stosunku pracy, nie będą one stanowiły przychodów ze źródeł nieujawnionych, gdyż płatnik (jego pracodawca) przekazuje do urzędu skarbowego roczną informację o dochodach. W zupełnie innej sytuacji znajdzie się podatnik uzyskujący dochody na czarno. W tym przypadku zatrudniający go pracodawca nie przekazuje do urzędu skarbowego informacji o uzyskiwanych dochodach.

Organ podatkowy zobowiązany jest ustalić: wartość posiadanego przez podatnika na dzień 1 stycznia mienia pochodzącego z przychodów opodatkowanych lub wolnych od opodatkowania, poniesionych przez podatnika w roku podatkowym wydatków, wartość zgromadzonego w tym roku mienia oraz kwotę przychodów opodatkowanych lub wolnych od opodatkowania osiągniętych w roku podatkowym. Wartość zgromadzonego przez podatnika w roku podatkowym mienia organ podatkowy ustalać powinien na podstawie rzeczywiście poniesionych wydatków na jego nabycie lub na podstawie wartości rynkowej nabytych rzeczy, jeżeli wartości te odbiegać będą od obiektywnej wartości rynkowej nabytego mienia.

Jeżeli urząd skarbowy stwierdzi istnienie dowodów potwierdzających nieujawnienie dochodów przez podatnika, powinien wydać decyzję ustalającą wymiar zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych w wysokości 75 proc. tego dochodu. Decyzja taka ma charakter konstytutywny.

Uzasadnienie faktyczne decyzji powinno zawierać w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, którym dał wiarę, oraz przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności. Natomiast uzasadnienie prawne musi zawierać podstawę prawną decyzji z przytoczeniem przepisów prawa.

Gdy w trakcie postępowania podatkowego urząd skarbowy nie stwierdzi nadwyżki wydatków nad przychodami, wówczas zobowiązany jest wydać decyzję umarzającą postępowanie podatkowe z uwagi na jego bezprzedmiotowość.

Zgodnie z przepisami Ordynacji podatkowej, gdy nie zapłacimy podatku lub gdy z jego zapłatą się spóźnimy, poza koniecznością uiszczenia samego podatku musimy jeszcze zapłacić odsetki za zwłokę. Przy opodatkowaniu dochodów nieujawnionych nie nalicza się odsetek za zwłokę. Nie nalicza się, gdyż trudno ustalić, kiedy powstał dochód i od kiedy odsetki naliczać. Stawka 75 proc. rekompensuje ich nienaliczanie.

Wydanie i doręczenie decyzji w sprawie nieujawnionych źródeł nakłada na podatnika obowiązek zapłaty tego podatku w terminie płatności wynoszącym 14 dni od dnia doręczenia decyzji. Oznacza to, że bez względu za który rok podatkowy zostanie wydana decyzja ustalająca podatek ze źródeł nieujawnionych, to nie wystąpią odsetki za zwłokę. Jeżeli jednak podatnik nie zapłaci w terminie 14 dni zobowiązania wynikającego z tej decyzji, to odsetki od zaległości podatkowej będą naliczane po 14 dniach od dnia otrzymania przedmiotowej decyzji.

Konieczność zapłaty 75-proc. podatku to niejedyna kara, jaka może nas spotkać za ukrywanie dochodów. Niezależnie od karnego podatku grożą za to także kary na podstawie kodeksu karnego skarbowego.

Podatnik, który uchylając się od opodatkowania, nie ujawnia właściwemu organowi przedmiotu lub podstawy opodatkowania lub nie składa deklaracji, przez co naraża podatek na uszczuplenie, podlega karze grzywny do 720 stawek dziennych albo karze pozbawienia wolności, albo obu tym karom łącznie.

Jedna stawka dzienna nie może być niższa od 1/30 części minimalnego wynagrodzenia. Nie może też przekraczać jej 400-krotności. Natomiast kara pozbawienia wolności obecnie wymierzana jest w dniach, miesiącach i latach.

Jeżeli kwota podatku narażonego na uszczuplenie jest małej wartości, sprawca czynu zabronionego podlega karze grzywny do 720 stawek dziennych. Natomiast gdy kwota podatku narażonego na uszczuplenie nie przekracza ustawowego progu, sprawca czynu zabronionego podlega karze grzywny za wykroczenie skarbowe.

Narażenie na uszczuplenie podatku powinno być rozumiane jako działanie bądź zaniechanie prowadzące do powstania różnicy między należną Skarbowi Państwa bądź jednostce samorządu terytorialnego kwotą podatku a kwotą przypadającą do uiszczenia według zeznania lub zgłoszenia straty. Tak wskazał SN w wyroku z 11 lutego 2003 r. (sygn. akt IV KKN 21/00, niepublikowany).

- wysokość przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach lub pochodzących ze źródeł nieujawnionych ustala się na podstawie poniesionych przez podatnika w roku podatkowym wydatków i wartości zgromadzonego w tym roku mienia, jeżeli wydatki te i wartości nie znajdują pokrycia w mieniu zgromadzonym w roku podatkowym oraz w latach poprzednich, pochodzącym z przychodów opodatkowanych lub wolnych od opodatkowania. Nie ma znaczenia fakt, w jakim okresie zostało zgromadzone mienie, lecz czy pochodzi ono z przychodów opodatkowanych bądź wolnych od opodatkowania - wyrok WSA w Szczecinie z 4 maja 2005 r., sygn. akt SA/Sz 2383/03, niepublikowany.

- podstawę opodatkowania w przypadku nieujawnienia dochodów stanowi różnica między wartością majątku i jego pokrycia. W tej sytuacji nie można uwzględniać kosztów uzyskania przychodów. Wysokość podatku określona jest w sposób ryczałtowy i wynosi 75 proc. Dochód taki nie będzie już uwzględniany w rocznym zeznaniu podatkowym. W razie uznania określonego dochodu (przychodu) za wymieniony w art. 30 ust. 1 ustawy o PIT (ryczałtowe opodatkowanie) nie może być on ujmowany w rocznym zeznaniu podatkowym - wyrok NSA z 11 stycznia 2001 r., sygn. akt I SA/Łd 2048/98 niepublikowany.

- nie narusza zasady prowadzenia postępowania podatkowego w sposób budzący zaufanie do organów podatkowych ustalenie wydatków podatnika, istotnych przy badaniu wysokości przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach na podstawie danych statystycznych o średnich wydatkach trzyosobowej rodziny, jeżeli podatnik nie potrafił określić faktycznie poniesionych wydatków w danym roku - wyrok NSA z 13 grudnia 2005 r., sygn. akt II FSK 89/05, publikowany w ONSAiWSA z 2006 r. nr 3, poz. 81.

Ewa Matyszewska

ewa.matyszewska@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2005 r. nr 8, poz. 60 z późn. zm.).

Ustawa z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2000 r. nr 14, poz. 176 z późn. zm.).