Przymusowy wykup akcji rozlicza się w PIT

Z początkiem 2011 roku zmienione zostały przepisy w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych dotyczące sposobu opodatkowania dochodu z tytułu wykupu akcji przez spółkę w celu umorzenia tych akcji. Zmiany te wprowadziła nowelizacja ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych z 25 listopada 2010 r.

W wyniku nowelizacji w ustawie o CIT skreślono art. 10 ust. 1 pkt 2, natomiast w ustawie o PIT uchylono przepis art. 24 ust. 5 pkt 2. Regulacje zawarte w art. 10 ust. 1 ustawy o CIT oraz art. 24 ust. 5 ustawy o PIT zawierają katalog przychodów z udziałów w zyskach osób prawnych. Zmiany spowodowały, że z katalogu tego skreślony został dochód z odpłatnego zbycia udziałów na rzecz spółki w celu ich umorzenia.

Umorzenie dobrowolne udziałów (akcji) na podstawie przepisów kodeksu spółek handlowych odbywa się w ten sposób, że po podjęciu uchwały o umorzeniu spółka odkupuje udziały (akcje) od udziałowców (akcjonariuszy), a następnie te udziały (akcje) ulegają umorzeniu.

Zgodnie z poprzednio obowiązującymi przepisami sprzedaż udziałów (akcji) spółce w celu ich umorzenia była opodatkowana podatkiem źródłowym. Taki sposób opodatkowania oznaczał, że podatek z tego tytułu pobierała spółka skupująca udziały (akcje). Aby podatek został pobrany we właściwej wysokości, spółka wypłacająca wynagrodzenie za umorzone udziały (akcje) powinna posiadać informacje co do kosztów objęcia udziałów (akcji) przez udziałowca (akcjonariusza), tak aby opodatkowany był tylko dochód, a nie cały przychód z umorzenia udziałów (akcji).

W praktyce jednak taki sposób prawidłowego odprowadzenia podatku był niemożliwy do zrealizowania. Dostrzegł to ustawodawca i postanowił zmienić niejasne przepisy.

O ile bowiem umorzeniu ulegały udziały nielicznych udziałowców, a do tego znanych spółce, to rozliczenie takie nie było specjalnie skomplikowane. W przypadku jednak spółek akcyjnych notowanych na giełdzie taki sposób rozliczenia jest niemożliwy do zrealizowania, ze względu na dużą liczbę akcjonariuszy i anonimowe uczestnictwo w transakcjach giełdowych.

Warto zwrócić również uwagę na dotychczasową linię orzeczniczą, która była rozbieżna w zakresie wypełniania obowiązków płatnika w przypadku skupu akcji w celu umorzenia za pośrednictwem giełdy papierów wartościowych. Przykładowo w wyroku WSA we Wrocławiu (sygn. akt I SA/Wr 306/09) sąd zajął stanowisko, że spółka powinna mimo trudności wykonać obowiązki płatnika, natomiast WSA w Gliwicach (sygn. akt I SA/GL 236/09), stwierdził, że skup akcji przez spółkę w celu umorzenia za pośrednictwem giełdy nie stanowi ich zbycia w celu umorzenia

Ustawodawca dostrzegł kluczowy problem, że podatnik, zbywając akcje na giełdzie, nie zna drugiej strony umowy. W przypadku skupu akcji przez spółkę giełdową w celu umorzenia po stronie spółki powstaje problem, czy spółka ma pobierać zryczałtowany podatek jako płatnik. Zbywający nie zna celu, jaki przyświeca nabywcy akcji, a nabywca (spółka) nie jest w stanie zidentyfikować sprzedającego.

Kolejnym problemem jest to, że z uwagi na brak możliwości ustalenia przez niego wydatków poniesionych na nabycie akcji podatek pobierany jest od wypłacanej kwoty przychodu, bez uwzględnienia kosztów uzyskania. Jeśli więc opodatkowaniu podlega dochód, to aby odzyskać nadpłacony podatek, podatnik (sprzedający) zmuszony jest wystąpić do organu podatkowego z wnioskiem o stwierdzenie nadpłaty.

W związku z takimi problemami ustawodawca zdecydował, że dochód uzyskany ze zbycia udziałów (akcji) w celu umorzenia jest dochodem ze zbycia udziałów (akcji).

Dochód ten, tak jak w przypadku pozostałych dochodów uzyskanych z odpłatnego zbycia udziałów, jest ustalany samodzielnie przez podatnika i podlega opodatkowaniu 19-proc. podatkiem dochodowym rozliczanym w zeznaniu rocznym PIT-38.

Wprowadzone rozwiązania wcale jednak nie muszą oznaczać końca problemów interpretacyjnych związanych z prawidłowym opodatkowaniem dochodów ze skupu udziałów (akcji) w celu umorzenia. Otóż wykreślenie z katalogu dochodów z udziału w zyskach osób prawych wcale nie musi oznaczać, że tego rodzaju dochód nie mieści się w definicji tych dochodów. Katalog dochodów w zyskach osób prawnych pozostaje katalogiem otwartym.

Opodatkowanie przymusowego wykupu akcji powoduje kontrowersje również w podatku od czynności cywilnoprawnych (PCC). Organy podatkowe uznają czasem, że taka transakcja jako specyficzna forma umowy sprzedaży praw majątkowych powinna podlegać PCC. Jeżeli sama ustawa o PCC zawiera katalog zamknięty, w którym znajduje się umowa sprzedaży, to należy zanalizować, czy przymusowy wykup akcji przez spółkę zawiera cechy umowy sprzedaży.

Kodeks spółek handlowych przewiduje w art. 418 specjalną procedurę przymusowego wykupywania akcji mniejszościowych akcjonariuszy (którzy łącznie posiadają mniej niż 5 proc. akcji spółki) przez akcjonariuszy większościowych.

Pojawia się więc pytanie, czy przymusowy wykup akcji jest wolą obu stron, tak jak przy umowie sprzedaży. Przymusowy wykup akcji jest czynnością jednostronną, a jeśli tak i nie ma oświadczeń woli obu stron, to trudno zakwalifikować tę transakcję do umowy sprzedaży. W przypadku przymusowego wykupu akcji nie dochodzi do umowy pomiędzy mniejszościowymi a większościowymi akcjonariuszami, wolę dokonania transakcji wyrażają tylko akcjonariusze większościowi.

Podobnie należy zwrócić uwagę również na konto wersje występujące w przypadku dobrowolnego skupu udziałów (akcji) przez spółkę. Dobrowolny wykup udziałów w celu umorzenia przewiduje art. 199 kKodeksu spółek handlowych. Także i w tym przypadku, mimo potencjalnej woli dokonania transakcji przez akcjonariuszy i spółkę, mogą pojawić się wątpliwości, czy taka transakcji będzie podlegać PCC. Zgodnie z kodeksem spółek handlowych za umorzenie udziałów wspólnikowi przysługuje wynagrodzenie, a nie cena, która jest, co do zasady, nieodłącznym elementem transakcji sprzedaży. Oznacza to, że umorzenie dobrowolne nie będzie podlegać podatkowi od czynności cywilnoprawnych.

● Obecnie obowiązujące przepisy ustawy o podatkach dochodowych kwalifikują dochód ze zbycia udziałów (akcji) w celu umorzenia jako dochód z udziału w zyskach osób prawnych (podobnie jak dochód z umorzenia udziałów czy też dochód uzyskany z likwidacji spółki).

● Podstawą opodatkowania jest dochód liczony jako różnica pomiędzy przychodem z tytułu zbycia udziałów a kosztem nabycia tych udziałów.

● Płatnikiem podatku nie jest sam podatnik, ale spółka wypłacająca wynagrodzenie z tytułu umorzenia udziałów (jest to tzw. podatek źródłowy).

● Dochód uzyskany ze zbycia udziałów (akcji) w celu umorzenia nie jest dochodem z udziału w zyskach osób prawnych, lecz jest dochodem ze zbycia udziałów (akcji).

● Dochód taki powinien być rozliczany tak jak pozostałe dochody uzyskane z odpłatnego zbycia udziałów (akcji), tj. samodzielnie przez podatnika.

● Dochód powinien być rozliczany w zeznaniu rocznym PIT-38 przy zastosowaniu stawki podatku w wysokości 19 proc.

Buy-back - wykup akcji czy udziałów przez spółkę w celu umorzenia. Obok dywidendy pieniężnej jedna z form podziału nadwyżki finansowej przez spółkę między akcjonariuszy czy udziałowców. Buy-back przeprowadzają głównie spółki dysponujące wolną gotówką, której w krótkim okresie nie mogą przeznaczyć na efektywne inwestycje. Operacja ta skutkuje zmianą struktury kapitału spółki. Spółki kapitałowe mogą odkupywać akcje czy udziały w celu umorzenia, gdy statut spółki tak stanowi.

Przymusowy wykup - (ang. squeeze out) czyli wyciskanie akcjonariuszy mniejszościowych. Mechanizm ten ułatwia zarządzanie spółkami zdominowanymi przez jeden podmiot. Posiadanie wszystkich akcji ułatwia np. fuzję spółki lub jej sprzedaż. Kodeks spółek handlowych przewiduje odrębną procedurę przymusowego wykupywania akcji mniejszościowych akcjonariuszy, którzy łącznie posiadają mniej niż 5 proc. akcji spółki, przez akcjonariuszy większościowych.

Art. 24 ust. 5 pkt 1, 2; art. 24 ust. 5d; art. 30b ust. 2; art. 39 ust. 3; art. 41 ust. 4 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 51, poz. 307 z późn. zm.).

Art. 199; art. 359; art. 418 ustawy z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 z późn. zm.).

Art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy z 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (t.j. Dz.U. z 2007 r. nr 68, poz. 450 z późn. zm.).

Przemysław Molik

przemyslaw.molik@infor.pl

Art. 1 pkt 16 lit. d ustawy z 25 listopada 2010 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych oraz ustawy o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne (Dz.U. nr 226, poz. 1478).

Art. 24 ust. 5 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 51 poz. 307 z późn. zm.).