Nowe MSSF to większa dokładność i przejrzystość

MSSF 10 "Skonsolidowane sprawozdania finansowe", MSSF 11 "Wspólne ustalenia umowne" oraz MSSF 12 "Ujawnienie informacji na temat udziałów w innych jednostkach" zastępują dotychczas obowiązujące standardy MSR 27 "Jednostkowe sprawozdania finansowe", MSR 28 "Inwestycje w jednostkach stowarzyszonych i wspólnych przedsięwzięciach" oraz MSR 31 "Udziały we wspólnych przedsięwzięciach", przy czym pierwsze z nich nadal obowiązują, ale w zmienionym kształcie, natomiast MSR 31 został całkowicie wycofany.

Jednolite podejście

Głównym zadaniem nowych standardów, w tym przede wszystkim MSSF 10, jest ujednolicenie podejścia do kwestii kontroli. Dotychczas kontrola była rozumiana jako "zdolność do kierowania polityką finansową i operacyjną jednostki w celu osiągnięcia korzyści ekonomicznych z jej działalności" (zgodnie z MSR 27 przed jego nowelizacją). Tymczasem w ślad za nowym MSSF 10 kontrola może być sprawowana różnymi sposobami i niekoniecznie poprzez wpływanie na politykę operacyjną i finansową podmiotu. Warunkami koniecznymi do posiadania kontroli są:

- sprawowanie władzy na daną jednostką;

- podleganie ekspozycji na zmienne wyniki finansowe danej jednostki (lub prawo do nich);

- zdolność wpływania na te wyniki finansowe wskutek posiadanej władzy.

Przytoczony katalog warunków musi być rozpatrywany łącznie. W praktyce oznacza to, że sam fakt posiadania nawet większościowego pakietu udziałów nie musi jednoznacznie wskazywać, że posiadamy kontrolę nad danym podmiotem. Wspomniany wyżej MSR 27 zakładał taką możliwość, ale sama definicja kontroli była zdecydowanie węższa od tej ujętej w MSSF 10.

Przyjrzyjmy się bliżej warunkom, które muszą być spełnione, aby można było mówić o kontroli. Na plan pierwszy wysuwa się zagadnienie władzy, która jest rozumiana jako prawo do wpływania na wyniki finansowe jednostki. Władza jest prawem umożliwiającym konkretne działania. Działania te nie muszą być wykonywane, wystarczy jedynie, aby inwestor miał możliwość ich wykonywania. W rezultacie posiadanie przez inwestora 40 proc. udziałów w danym podmiocie i jednocześnie opcji na zakup kolejnych 11 proc. udziałów może wskazywać, że posiada on kontrolę nad jednostką. Prawa te muszą dotyczyć właściwych działań, a więc takich, które wpływają na zwroty generowane przez dany podmiot.

W praktyce mogą wystąpić różne sytuacje. Dla przykładu posiadanie 43 proc. głosów na walnym zgromadzeniu wspólników przy pozostałym akcjonariacie rozproszonym wskazuje, że sprawujemy de facto kontrolę nad spółką. Z drugiej strony posiadanie 80 proc. pakietu udziałów spółki niekoniecznie wskazuje na posiadanie kontroli nad nią, gdy prowadzenie jej działalności (np. poprzez obsadzenie większości stanowisk w zarządzie spółki) oddamy w ręce drugiego wspólnika, który posiada 20 proc. udziałów, a jego przedstawicieli bez uzasadnionej przyczyny nie możemy odwołać z zarządu spółki.

Warto zaznaczyć, że wszelkie dotychczas obowiązujące procedury konsolidacyjne pozostają niezmienione. Główna zmiana to wyłącznie podejście do definicji słowa "kontrola".

Sposoby sprawowania współkontroli

W wielu przypadkach kwestia kontroli powinna być rozpatrywana łącznie z zagadnieniem współkontroli, której poświęcony jest w MSSF 11.

Standard dzieli wspólne ustalenia umowne na wspólne przedsięwzięcia i wspólne działania.

Zakwalifikowanie danego ustalenia umownego do jednej z dwóch wspomnianych kategorii zależy od praw i obowiązków stron ustalenia umownego. W przypadku "wspólnego działania" strony sprawujące współkontrolę mają prawa do aktywów i obowiązków dotyczących zobowiązań. Z kolei strony "wspólnego przedsięwzięcia" mają prawo tylko do aktywów netto wynikających ze wspólnego przedsięwzięcia. Podział wspólnych ustaleń umownych oparty o prawa i obowiązki stron jest nowym podejściem w stosunku do tego stosowanego w MSR 31, który opierał się na strukturze i formie współkontroli.

Granica pomiędzy oboma rodzajami wspólnych ustaleń umownych może się wydawać nieostra i trudna do identyfikacji. Dlatego ustalenie, czy mamy do czynienia ze współkontrolą i z którym jej rodzajem, wymaga analizy każdego przypadku przez pryzmat struktury i formy prawnej ustalenia umownego, warunków ustalenia umownego, a także innych faktów i okoliczności.

Wspólne ustalenia umowne bardzo często mają strukturę oddzielnej jednostki, która przyjmuje określoną formę prawną. Taka jednostka może być traktowana zarówno jako "wspólne przedsięwzięcie", jak i "wspólne działanie". Zakwalifikowanie wspólnego ustalenia umownego do danej kategorii jest o tyle ważne, że implikuje sposób jego wyceny w sprawozdaniu finansowym podmiotu współkontrolującego. "Wspólne przedsięwzięcia" są wyceniane zgodnie z metodą praw własności, a więc podmiot współkontrolujący prezentuje jedynie w bilansie swój udział w aktywach netto podmiotu współkontrolowanego. Z kolei wspólnik "wspólnego działania" ujmuje swoje aktywa, zobowiązania oraz swój udział we wspólnie posiadanych aktywach i zaciągniętych zobowiązaniach, a także swoje przychody i koszty oraz udział we wspólnych przychodach i kosztach. Ta metoda wyceny jest zbliżona do proporcjonalnej metody konsolidacji, która była wzorcową metodą stosowaną do konsolidacji wspólnie kontrolowanych podmiotów na bazie MSR 31 w jego dotychczasowym kształcie.

Zmiany, które wprowadzają nowe międzynarodowe standardy sprawozdawczości finansowej, tylko pozornie mogą nie mieć istotnego wpływu na sprawozdania finansowe podmiotów. W praktyce każda jednostka, nie tylko posiadającą inwestycje w obcych podmiotach, ale mogąca również poprzez inne prawa wpływać na ich działania, będzie zmuszona dokonać analizy kwestii kontroli danego podmiotu i jej prawidłowego odzwierciedlenia we własnym sprawozdaniu finansowym.

@RY1@i02/2014/052/i02.2014.052.00800040h.802.jpg@RY2@

Wojciech Kłys starszy menedżer w dziale audytu, Deloitte

Wojciech Kłys

starszy menedżer w dziale audytu, Deloitte