Rycerze wolnego rynku wciąż walczą o narrację

W minionych dwu dekadach określenie "reformy" (oraz "reformatorzy") zostało skutecznie skojarzone z programem neoliberalnych dyrektyw, mających zakorzenienie w tzw. konsensusie waszyngtońskim. Liczni politycy, dziennikarze i intelektualiści chętnie prezentowali się jako reformatorzy i piętnowali przeciwników reform - na ogół jako lewicowych populistów. Ta narracja nie była podporządkowana formalnym podziałom politycznym. Większe znaczenie raczej miały (mają) globalne podziały ideowe na nurt liberalny (w Polsce wywodzący się zarówno z części dawnej opozycji demokratycznej, jak i ze środowisk postkomunistycznych) i wielobarwny nurt nieliberalny (różne środowiska prawicowe oraz związek zawodowy "Solidarność").

Mimo doświadczeń obecnego kryzysu (i pewnego fermentu w obozie reformatorów) ta narracja jest ciągle podtrzymywana. To znak przywiązania znacznej części (pewnie większości) aktorów sceny publicznej do diagnoz i terapii (reform) ortodoksyjnie neoliberalnych. To także dowód, że reformatorzy skłonni są postrzegać rzeczywistość w kategoriach globalnych alternatyw: kapitalizm wolnorynkowy kontra kapitalizm opiekuńczo-etatystyczny.

Kapitalizm opiekuńczo-etatystyczny ukształtował się wkrótce po wojnie w rozwiniętych krajach Zachodu. Przesądziła o tym ciągle żywa trauma Wielkiej Depresji lat 30. i presja dysponujących kartką wyborczą zwykłych ludzi. Keynesizm stał się teoretycznym (i ideowym) zapleczem tej wielkiej przemiany. Rezultat przez 2-3 dekady był satysfakcjonujący, choć zawsze tę zmianę krytykowali rynkowi fundamentaliści. Ale pod koniec lat 70. kapitalizm opiekuńczo-etatystyczny popadł w tarapaty i rozpoczął się proces przywracania kapitalizmu wolnorynkowego. Aż do wybuchu obecnego kryzysu te zmiany - przynajmniej według ich radykalnych rzeczników - nie zostały zakończone. Zarazem jednak to, co zaczęło się w 2007 r. w Stanach Zjednoczonych, czyli nowy kryzys w światowej gospodarce, skłania do pytań, czy odbudowany wolnorynkowy kapitalizm sam nie wymaga jednak wstecznych korekt. W praktyce dokonują się one (choćby w kwestii polityki monetarnej) i nie brak postulatów w tym zakresie. Wieszczy (i zaleca) się również powrót do Keynesa. Rycerze wolnego rynku nie szczędzą epitetów zwolennikom tych pomysłów.

Polska transformacja dokonała się pod dyktando zaleceń reformatorów i wielu z nich domaga się jej kontynuacji. Rząd wydaje się do tego skłaniać, zarazem jednak unika jednoznacznych deklaracji. Opozycja prawicowa - mimo zapowiedzi - nie sprecyzowała swoich zamierzeń. Tym bardziej dotyczy to opozycji lewicowej. Tymczasem ważne, by programy zostały zarysowane, by odbywała się debata i by wyborcy wybrali możliwie świadomie. Na tym polega - w każdym razie powinna - demokracja. Jest dużo wielkich spraw wymagających rozstrzygnięcia. Oto najważniejsze:

● czy w perspektywie najbliższych lat Polska powinna przystąpić do strefy euro,

● czy należy kontynuować prywatyzację do dna,

● czy stosować aktywną politykę antycykliczną,

● czy ustanowić realnie progresywne podatki i ograniczyć podatkowe (i ubezpieczeniowe) przywileje dla biznesu,

● czy podtrzymać reformę ubezpieczeń emerytalnych z 1999 r.,

● czy wprowadzić elementy rynkowej regulacji do systemu ochrony zdrowia,

● czy kontynuować deregulację naturalnych monopoli (np. transportu kolejowego),

● czy ograniczyć (lub wręcz odwrotnie) elastyczność rynków pracy eliminując umowy śmieciowe.

Pytania można mnożyć, a także je konkretyzować. Odpowiedź powinna być spójna, ale każda z wymienionych kwestii domaga się analizy. Ważne jest sprecyzowanie założeń (także na planie wyboru wartości). To powinny zrobić partie polityczne i przedstawić rezultaty publiczności oraz - na tej podstawie - ubiegać się o poparcie wyborców. Wątpliwe, czy tak się stanie. Pewnie PiS ogłosi, że najważniejsze jest obiektywne wyjaśnienie katastrofy smoleńskiej i twarde respektowanie suwerenności. PO będzie przekonywać, że najważniejsze, by Polska zajęła miejsce przy stole w Brukseli. Nie twierdzę, że to kwestie nieważne. Ale upieram się, że mamy na głowie więcej spraw do rozstrzygnięcia.

@RY1@i02/2013/010/i02.2013.010.00000050a.810.jpg@RY2@

Ryszard Bugaj, ekonomista, profesor nadzwyczajny Instytutu Nauk Ekonomicznych PAN

Ryszard Bugaj

ekonomista, profesor nadzwyczajny Instytutu Nauk Ekonomicznych PAN