Ochrona seniorów to obowiązek państwa

Ochrona interesów osób starszych to jedno z najważniejszych wyzwań, jakie stoją przed organami państwa. Wydłużenie okresu życia obywateli jest bez wątpienia sukcesem cywilizacyjnym, ale sukces to wymagający i stwarzający kolejne wyzwania związane z koniecznością zapewnienia seniorom ochrony prawnej, systemu zabezpieczeń społecznych i ochrony zdrowia. Nie jest moim zamiarem ocena zachodzących przemian społecznych ani ich wartościowanie. Tym niemniej trudno nie dostrzec, że jesteśmy świadkami zmiany niepisanych zasad regulujących obowiązujący od wieków porządek społeczny oparty na rodzinie, następstwie pokoleń, moralnym obowiązku opieki nad dziećmi i osobami starszymi etc. W tym kontekście największy niedosyt budzi - niedostateczne do niedawna - zainteresowanie rosnącymi potrzebami coraz bardziej widocznej grupy seniorów przy ich niezbyt mocnej, bo niepopartej rozwiązaniami prawnymi, pozycji ekonomicznej i społecznej. Osoby starsze niejednokrotnie są bezbronne wobec szybko zmieniającej się rzeczywistości, nie radzą sobie z tempem współczesnego życia, nowoczesnymi technologiami czy posługiwaniem się instrumentami prawnymi. To powoduje, że chcąc wykorzystać dla swoich potrzeb zgromadzony kapitał, stają się łatwym celem dla różnego rodzaju nieetycznych zachowań instytucji i osób, których intencją jest przejęcie ich życiowego dorobku. Ochrona i wsparcie tej grupy jest obowiązkiem państwa i jego instytucji. Oznacza to potrzebę intensyfikacji działań zarówno w obszarze opieki zdrowotnej czy socjalnej, jak i w sferze ochrony prawnej.

W tym kontekście warto zwrócić uwagę na prace, jakie toczą się w Ministerstwie Sprawiedliwości w związku z przekazanym w bieżącym roku do zaopiniowania przez Krajową Radę Notarialną (KRN) projektem założeń do projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks cywilny, ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej oraz niektórych innych ustaw, której celem jest między innymi wprowadzenie do systemu prawnego instytucji pełnomocnictwa opiekuńczego.

KRN stoi na stanowisku, iż pełnomocnictwo opiekuńcze powinno zostać ustawowo ukształtowane jako pełnomocnictwo generalne (nowa kategoria pełnomocnictwa), niewymagające każdorazowo określania zakresu umocowania, za wyjątkiem możliwości wyłączenia z niego określonych działań. Wyłączenia te winny zostać precyzyjnie określone poprzez skatalogowanie czynności, które wymagają do ich dokonania np. zgody sądu opiekuńczego - wzorem może tu być regulacja art. 37 par. 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Bezpieczeństwo obrotu wymaga ponadto wprowadzenia konstytutywności rejestracji tego pełnomocnictwa w rejestrze publicznym, a także konstytutywności wykreślenia go z powyższego rejestru w celu odwołania. Innymi słowy, skutki prawne czynności zdziałanych przez pełnomocnika winny mieć oparcie w publicznym charakterze rejestru i domniemaniach płynących z wpisów rejestrowych, dostępnych dla zdefiniowanego kręgu podmiotów.

Podkreślenia wymaga, iż formuła pełnomocnictwa opiekuńczego oparta na zaufaniu do pełnomocnika z powodzeniem funkcjonuje w systemie prawa niemieckiego (tzw. pełnomocnictwo prewencyjne - Vorsorgevollmacht) i jest istotnym narzędziem dla przedsiębiorców i firm rodzinnych. Pełnomocnictwo to z uwagi na swoją elastyczność - w tym brak konieczności dodatkowego postępowania w celu stwierdzenia utraty zdolności do czynności prawnej - pozwala na natychmiastowe działanie pełnomocnika przedsiębiorcy rodzinnego. Postulat braku takiej przesłanki dla działania w imieniu mocodawcy znakomicie wpisuje się w ogólną tendencję odciążania sądów od działania w sytuacji bezspornej, która nie wymaga ingerencji w sferę praw i wolności obywatelskich. Centralny Rejestr Pełnomocnictw Prewencyjnych obejmuje w Niemczech ponad 2 miliony takich pełnomocnictw, umożliwia sprawdzanie danych przez 24 godziny na dobę, a miesięcznie liczba takich sprawdzeń przekracza 20 tysięcy. Korespondencja KRN z Ministerstwem Sprawiedliwości wskazuje, że przynajmniej niektóre z naszych uwag spotkały się z przychylnym przyjęciem twórców projektu.

Na zainteresowanie problematyką osób wymagających dodatkowego wsparcia w zabezpieczeniu swoich interesów wskazuje także projekt ustawy o dożywotnim świadczeniu pieniężnym przygotowany przez Ministerstwo Gospodarki, który w lipcu trafił do Krajowej Rady Notarialnej. Został on zaopiniowany pozytywnie z uwagi na zawartą w nim próbę zabezpieczenia interesów seniorów. Istotą planowanej regulacji jest stworzenie nowego produktu finansowego zaprojektowanego w taki sposób, by zmaksymalizować bezpieczeństwo świadczeniobiorców, czyli osób otrzymujących dożywotnie świadczenie pieniężne. Jak łatwo przewidzieć, będą nimi w większości osoby starsze. Projekt ustawy przewiduje możliwość przeniesienia własności samodzielnego lokalu mieszkalnego, budynku mieszkalnego jednorodzinnego, zabudowanej nieruchomości lub lokalu, do którego przysługuje spółdzielcze prawo własnościowe (określanych jako nieruchomości), w zamian za zobowiązanie się nabywcy do dożywotniego wypłacania dotychczasowemu właścicielowi okresowych świadczeń pieniężnych. Krajowa Rada Notarialna nie uznała za zasadne pominięcia możliwości przenoszenia w drodze projektowanej umowy prawa użytkowania wieczystego gruntu i własności usytuowanego na nim budynku mieszkalnego. Choć niewątpliwie pewne elementy powyższego produktu wymagają doprecyzowania, w szczególności zaś zapisy poświęcone skutkom wypowiedzenia umowy przez świadczeniobiorcę czy wskazujące na moment wygaśnięcia hipoteki zabezpieczającej wypłatę dożywotniego świadczenia pieniężnego, to przedstawiona propozycja zasługuje na uwagę. Wydaje się, iż autor projektu zwrócił maksymalną uwagę na potrzebę zabezpieczenia interesów świadczeniobiorców, tworząc umowę, której nie będzie można zawrzeć zbyt łatwo.

Jednocześnie trzeba zauważyć, iż przyjęta przez Sejm 12 września ustawa o odwróconym kredycie hipotecznym, choć w opinii twórców jest także próbą zabezpieczenia interesów osób wymagających szczególnej ochrony, to nie do końca wydaje się realizować ten cel. Doświadczenia kryzysu na rynku finansowym, który wybuchł w 2008 roku w Stanach Zjednoczonych, w opinii światowej sławy ekonomistów, w tym Roberta J. Shillera, ubiegłorocznego laureata Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii finansowej, jednoznacznie wskazują, że bez pomocy niezależnego i bezstronnego prawnika nawet osoby w sile wieku nie są w stanie ocenić przedkładanych im przez instytucje finansowe propozycji kredytowych. Ubocznym, choć interesującym, zagadnieniem jest kwestia rozpatrywania opisanych projektów przez komisję finansów publicznych bez udziału komisji sprawiedliwości i praw człowieka oraz niewielkim zainteresowaniu Ministerstwa Sprawiedliwości.

Na zakończenie należy dodać, iż zbudowanie alternatywnego systemu nowych produktów finansowych (niedotyczących jednak finansów publicznych) podlegających szczególnemu nadzorowi jest kierunkiem pożądanym. Nowe typy umów winny wzbogacać istniejące rozwiązania, zwiększać możliwość wyboru. Nie powinny jednak jednocześnie eliminować z rynku prawnego umów o ukształtowanej prawnej zawartości, jak umowa renty czy dożywocia, opatrzonych pewną tradycją, których podłożem jest silny związek stron i wzajemne zaufanie, a więc aspekty niezwykle społecznie pożądane.

Bez pomocy niezależnego prawnika nawet osoby w sile wieku nie są w stanie ocenić przedkładanych im przez instytucje finansowe propozycji

@RY1@i02/2014/182/i02.2014.182.18300100f.803.jpg@RY2@

Tomasz Janik prezes Krajowej Rady Notarialnej

Tomasz Janik

prezes Krajowej Rady Notarialnej