Patriotyzm a propaganda

Odpowiedzią na ten kryzys był rozwój nowoczesnego warsztatu historyka, opartego na obowiązku weryfikowania wszystkich przekazów źródłowych, oceny, czy są autentyczne i w jakim stopniu są wiarygodne. Drugim kluczowym elementem był bezwzględny nakaz zachowania bezstronności: nie wolno było ujmować dziejów z perspektywy źródeł, z których korzystał czy z punktu widzenia jego mecenasów. Ten proces był długotrwały i dramatyczny, wiązał się z dążeniem do zdobycia przez historyka autonomii wobec swych zleceniodawców: państwa i Kościoła. Duża grupa badaczy w owym czasie związana była z Kościołem katolickim – mowa np. o zakonnikach. Ich praca często prowadziła do konfliktów, rzetelne bowiem zbadanie źródeł mogło wykazać, że np. zakon, szczycący się ponad tysiącletnią tradycją (miał jakoby być założony przez jednego z biblijnych proroków), naprawdę istnieje… zaledwie 500 lat. Tak rodziła się nowa humanistyka, która miała realizować wyłącznie jeden cel: poznawczy. Historyk miał obowiązek upubliczniać wyniki swej pracy niezależnie od ich wydźwięku. Jeżeli z przeprowadzonych, rygorystycznie opartych na zasadach krytyki naukowej, badań źródłowych wynikało, że czczony powszechnie bohater narodowy (to już nieco późniejsza historia) to łobuz, historyk miał obowiązek te badania ogłosić, nawet gdyby tamten był postacią bliską jego sercu. Takie jest abecadło współczesnego historyka.