SN o zwrocie nienależnie pobranych zasiłków

Sygn. akt II UK 570/13

z 11 września 2014 r.

Decyzjami z 14 stycznia 2009 r. i 1 października 2009 r. ZUS zobowiązał spółkę z o.o. do zwrotu nienależnie pobranych przez jej pracownicę zasiłków: chorobowego, macierzyńskiego i opiekuńczego za okresy wskazane w decyzji. Wyrokiem z 10 grudnia 2012 r. sąd rejonowy zmienił zaskarżone przez płatnika decyzje i zwolnił go z obowiązku zwrotu.

Sąd ustalił, że od 1 lipca 2005 r. jedna z trzech właścicielek spółki (zainteresowana) została zatrudniona na podstawie umowy o pracę na stanowisku przedstawiciela handlowego w wymiarze 1/4 etatu na okres próbny i zgłoszona do ubezpieczenia społecznego. W trakcie kolejnych umów zawartych na okres 3-miesięczny oraz na czas nieokreślony od 1 stycznia 2006 r. spółka odprowadzała za zainteresowaną składki na ubezpieczenia społeczne. Od 5 czerwca 2006 r. zainteresowana była niezdolna do pracy w okresie ciąży i najpierw pobierała wynagrodzenie chorobowe, a następnie zasiłek. Po urodzeniu dziecka 11 września 2006 r. pobrała zasiłek macierzyński. Świadczenia te były wypłacane na podstawie zaświadczeń płatnika składek potwierdzających zatrudnienie zainteresowanej na podstawie umowy o pracę od 1 lipca 2005 r.

Po zakończeniu urlopu macierzyńskiego zainteresowana nadal nie świadczyła pracy, pobierając najpierw zasiłek chorobowy, a następnie opiekuńczy. Sąd rejonowy w sprawie o zwrot wypłaconych świadczeń oparł orzeczenie na podstawie art. 84 ust. 1 i 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm., dalej: ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych), wskazując, że sporne zasiłki były niewątpliwie świadczeniami nienależnymi, gdyż wypłacono je, mimo że zainteresowana nie podlegała ubezpieczeniom z tytułu umowy o pracę.

Powyższe wynikało z wyroku sądu rejonowego uwzględniającego powództwo spółki przeciwko zainteresowanej o stwierdzenie nieważności umowy o pracę zawartej 1 stycznia 2006 r. Po uprawomocnieniu się orzeczenia płatnik sporządził korekty dokumentów zgłoszeniowych, a pismem z 5 listopada 2008 r. poinformował ZUS o przyczynie korekty. W ocenie sądu pierwszej instancji do zwrotu obowiązana jest osoba, która pobrała nienależne świadczenie. Przy czym nie było podstaw do przyjęcia odpowiedzialności płatnika na podstawie art. 84 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Dane przekazywane przez niego były wprawdzie obiektywnie nieprawdziwe (zaświadczenia potwierdzały nieistniejący w rzeczywistości stosunek pracy), lecz wspólnicy i członkowie zarządu spółki byli w okresie pobierania przez zainteresowaną spornych świadczeń przekonani o łączącym ją ze spółką stosunku pracy. Wyrokiem z 22 kwietnia 2013 r. sąd okręgowy oddalił apelacje organu rentowego oraz zainteresowanej. Stwierdził, że sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej wykładni art. 84 ust. 1, ust. 2 i ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 4, art. 29, art. 32, art. 66 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 159; ustawa o świadczeniach w razie choroby i macierzyństwa) oraz art. 6 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 121; dalej: k.c.). Wskazał, że ogólne reguły rządzące zobowiązaniami potwierdzają, iż do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia zobowiązany jest nienależnie wzbogacony.

W ocenie sądu art. 84 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych adresowany do płatnika nie stanowi podstawy zobowiązania go do zwrotu kwot świadczeń pobranych przez inne osoby, gdy istnieje możliwość dochodzenia zwrotu od osoby, której świadczenia faktycznie wypłacono. Podkreślił, że obowiązek zwrotu nienależnie pobranego przez ubezpieczonego świadczenia nałożony na płatnika składek nie zwalnia z obowiązku zwrotu ubezpieczonego, któremu przyznano i wypłacono świadczenie na podstawie fałszywych dokumentów lub w efekcie świadomego wprowadzenia organu rentowego w błąd (wyrok SN z 25 maja 2004r., sygn. akt II UK 385/03, OSNP 2005/2,/25).

SN uchylił zaskarżony wyrok do ponownego rozpoznania, uznając, że decydujące znaczenie dla praw i obowiązków zainteresowanej na tle art. 86 ust. 1 i 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych miał jej status osoby ubezpieczonej w okresie, w którym została zgłoszona do ubezpieczenia, a sąd drugiej instancji nie poczynił ustaleń w tym zakresie.

Żądanie zwrotu wypłaconych świadczeń zasiłkowych bazowało na prawomocnym wyroku sądu rejonowego, stwierdzającym nieważność umowy o pracę między spółką a zainteresowaną. SN uznał, że w wyroku sądu drugiej instancji pominięto, iż do zastosowania art. 84 ust.6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie wystarczy stwierdzenie nieważności umowy o pracę lub oddalenie powództwa o ustalenie stosunku pracy, lecz konieczne jest stwierdzenie, że dane podane w raportach nie odzwierciedlały rzeczywistego stosunku ubezpieczenia z okresu, kiedy ubezpieczona była zgłoszona do ubezpieczenia przez płatnika. Nietrafne jest przy tym stwierdzenie, że z chwilą uprawomocnienia się wskazanego wyroku ustała podstawa ubezpieczenia, wstecznie, po 1 stycznia 2006 r. Zainteresowana została wyłączona z ubezpieczenia chorobowego po uprawomocnienia się wyroku, a rozstrzygnięcie sporu wymagało ustalenia istnienia stosunku ubezpieczenia w okresie zgłaszania jej do ubezpieczenia przez płatnika. Jednak nieważne zawarcie umowy o pracę i zgłoszenie wynikającego z niej zatrudnienia organowi ubezpieczeń społecznych nie wyklucza powstania stosunku obowiązkowego ubezpieczenia społecznego.

W sporach prowadzących do rozstrzygnięcia o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu liczy się to, czy strony realizowały wzajemne zobowiązanie pracownika do świadczenia pracy, a pracodawcy do dania pracy za wynagrodzeniem. SN podkreślił, że zasiłki, których zwrotu domaga się ZUS, były wypłacane bezpośrednio przez organ rentowy na rachunek bankowy zainteresowanej. W tym wypadku żądanie zwrotu nienależnych zasiłków ma podstawę w ogólnym przepisie art. 84 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych; stanowi on o obowiązku zwrotu nienależnych świadczeń w dwu przepisach - ust. 1 i 6. Przy czym art. 84 ust. 1 przewiduje zwrot przez osobę, która świadczenia te pobrała, tzn. tę, która uzyskała nienależną korzyść.

Jednocześnie na podstawie art. 84 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych obowiązek ten obciąża również płatnika składek. Przy czym należy zwrócić uwagę, że w tym wypadku plasuje się poza zakresem ubezpieczeniowego pojęcia świadczeń nienależnie pobranych, gdyż obowiązek płatnika nie polega na zwrocie świadczeń, lecz na wyrównaniu szkody wyrządzonej przez spowodowanie wypłacenia przez organ ubezpieczeń społecznych świadczeń osobie, której się one nie należały.

Podsumowanie

● przedmiotem zwrotu są świadczenia przyznane lub wypłacone przez organ rentowy bez podstawy prawnej,

● przyczyną wypłaty może być przekazanie przez płatnika składek nieprawdziwych danych, mających wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość,

● płatnik składek może być obciążony zwrotem świadczenia tylko wówczas, gdy przekazał organowi rentowemu dane stanowiące podstawę przyznania świadczenia oraz gdy były to dane nieprawdziwe.

Oprac. Marcin Wilczyński

asystent sędziego Sądu Najwyższego