SN o zawieraniu umów-zleceń

W okresie od 8 lutego 2011 r. do 23 marca 2011 r. ZUS przeprowadził kontrolę w NZOZ Szpitalu Powiatowym spółce z o.o., w wyniku której ustalono, że pracownicy tego szpitala byli zatrudnieni na podstawie umów-zleceń zawartych z NZOZ i wypełniając te umowy, wykonywali pracę na rzecz szpitala, który był ich pracodawcą. Decyzjami z 6, 7 i 11 lipca 2011 r. organ ubezpieczeń społecznych ustalił podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, z uwzględnieniem wynagrodzenia otrzymanego przez zainteresowanych z tytułu zawartych umów-zleceń.

Wyrokiem z 27 kwietnia 2012 r. sąd okręgowy oddalił odwołanie szpitala. Ustalił, że zatrudnieni na podstawie umów-zleceń pracownicy NZOZ (zainteresowani) wykonywali na ich podstawie pracę na rzecz swego pracodawcy. Umowy były wykonywane na terenie szpitala, przy użyciu jego sprzętu, a obowiązki zleceniobiorców pokrywały się z wynikającymi z umowy o pracę. W tym stanie faktycznym sąd pierwszej instancji zastosował art. 8 ust. 2a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm., dalej: u.s.u.s.), podkreślając, że dla celów ubezpieczeniowych ustawodawca nadał status pracownika - ubezpieczonego w ramach podstawowego stosunku pracy - zleceniobiorcom wykonującym zlecenie na rzecz swego pracodawcy, którym w niniejszej sprawie był szpital.

Wyrokiem z 23 stycznia 2013 r. sąd apelacyjny oddalił apelację płatnika, podnosząc, że zebrany materiał wyraźnie potwierdza ustalenia sądu pierwszej instancji. Zainteresowani w ramach umów-zleceń zawartych z drugą firmą świadczyli pracę na rzecz szpitala, a nie na rzecz ich zleceniodawcy. Sąd zauważył, że rozstrzyganą kwestią zajmował się już SN, który w uchwale z 2 września 2009 r. stwierdził, iż płatnikiem składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe z tytułu umowy o dzieło zawartej z osobą trzecią jest pracodawca, którego pracownik wykonuje na jego rzecz pracę w ramach tej umowy.

SN oddalił skargę kasacyjną wniesioną przez szpital. W ustalonym i jednolitym orzecznictwie SN, a przede wszystkim w uchwale z 2 września 2009 r., sygn. akt II UZP 6/09 (OSNP 2010/3-4/46), wyrażono pogląd, że pracodawca, którego pracownik wykonuje na jego rzecz pracę w ramach umowy zawartej z osobą trzecią, jest płatnikiem składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe z tytułu tej umowy. Podstawą prawną tego stwierdzenia jest art. 8 ust. 2a u.s.u.s. dodany od 30 grudnia 1999 r. (ustawą z 23 grudnia 1999 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. nr 110, poz. 1256 ze zm.) w celu zapobieżenia praktyce pracodawców powielania umów o zatrudnienie z własnym pracownikiem i obchodzenia przepisów o czasie pracy oraz o ubezpieczeniu społecznym.

W prawie ubezpieczeń społecznych wprowadzono tym przepisem konstrukcję uznania za pracownika osób niebędących pracownikami w rozumieniu ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 ze zm., dalej: k.p.), na takich samych zasadach, na jakich ubezpieczani są pracownicy. Rozszerzono bowiem dla celów ubezpieczeń społecznych pojęcie pracownika poza sferę stosunku pracy, regulowanego przez kodeks pracy. Stwierdzenie więc, że pracownik wykonuje w ramach umowy cywilnej (agencyjnej, zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia albo umowy o dzieło) pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy, nakazuje uznanie go za pracownika w rozumieniu u.s.u.s. i powoduje podleganie ubezpieczeniu na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1 tej ustawy.

Zasady podlegania określonemu rodzajowi ubezpieczeń społecznych wynikają z przepisów o charakterze bezwzględnie obowiązującym, kreujących stosunek prawny ubezpieczenia społecznego z mocy samego prawa i według stanu prawnego z chwili powstania obowiązku ubezpieczenia (wyrok SN z 11 lutego 1999 r., sygn. akt II UKN 461/98, OSNAPiUS 2000/7/286). Obowiązek ubezpieczenia oznacza, że osoba, której cechy, jako podmiotu ubezpieczenia społecznego, zostały określone przez ustawę, zostaje objęta ubezpieczeniem i staje się stroną stosunku ubezpieczenia społecznego niezależnie od swej woli, na mocy ustawy. Na podstawie art. 83 ust. 1 u.s.u.s. ZUS wydaje decyzje między innymi w przedmiocie zgłaszania do ubezpieczeń społecznych, przebiegu ubezpieczeń, ustalania wymiaru składek i ich poboru, a także umarzania należności z tytułu składek, ustalania wymiaru składek na Fundusz Emerytur Pomostowych i ich poboru, a także umarzania należności z tytułu tych składek, ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych oraz wymiaru świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Przedmiot decyzji został tak określony dlatego, że podleganie ubezpieczeniom społecznym następuje ex lege i nie jest konieczna decyzja stwierdzająca ten fakt prawny, a jeżeli została wydana, ma charakter wyłącznie deklaratoryjny.

Skoro decyzja nie jest wydawana "na przyszłość", nie dotyczy zgłoszenia do ubezpieczenia i zadeklarowania objęcia ubezpieczeniem, lecz - jak w sprawie objętej skargą - wydawana jest z urzędu po postępowaniu kontrolnym, organ rentowy nie musi deklarować obowiązku ubezpieczenia, lecz obowiązek ten konkretyzuje przez ustalenie wysokości należnych i nieuiszczonych składek ubezpieczeniowych.

Natomiast objęcie ubezpieczeniem zdrowotnym, jeżeli następuje z ustawy, a nie na wniosek, nie wymaga decyzji Narodowego Funduszu Zdrowia, a uzyskanie prawa do świadczeń z ubezpieczenia zdrowotnego jest uzależnione tylko od dokonania czynności zgłoszeniowych określonych w art. 74-76 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. z 1008 r. nr 164, poz. 1027 ze zm.). Z odrębności ubezpieczenia zdrowotnego jako działu ubezpieczeń społecznych wynika także właściwość organów wydających decyzje w indywidualnych sprawach z zakresu ubezpieczenia zdrowotnego, w tym decydujących o objęciu obowiązkiem ubezpieczenia. Przy czym stan prawny w tym zakresie ulegał zmianom. Pierwotnie decyzje w sprawach o objęcie ubezpieczeniem zdrowotnym wydawały kasy chorych, a od ich decyzji przysługiwało odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych (art. 147 ustawy z 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym; Dz.U. nr 28, poz. 153 ze zm.). Od 1 października 2004 r. w art. 109 i 110 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych wskazano dyrektora oddziału wojewódzkiego NFZ jako podmiot właściwy do wydawania decyzji w indywidualnych sprawach z zakresu ubezpieczenia zdrowotnego, do których zaliczono sprawy dotyczące objęcia ubezpieczeniem zdrowotnym i ustalenia prawa do świadczeń.

@RY1@i02/2014/157/i02.2014.157.03300040f.802.jpg@RY2@

Linia orzecznicza

Oprac. M. Wilczyński

asystent sędziego w Izbie Pracy, Ubezpieczeń i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego