Ustawa z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (cz. 4 i ostatnia)
(t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1773)
ROZDZIAŁ 4
Zasady różnicowania stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych w zależności od zagrożeń zawodowych i ich skutków
Stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe ustala się na rok składkowy.
● Przepis określa zasadę ustalania stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe. Ogólnie rzecz biorąc stopa procentowa składek na ubezpieczenie wypadkowe oscyluje w granicach od 0,40 proc. do 8,12 proc. podstawy wymiaru, zgodnie z art. 22 ust. 1 pkt 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1778; dalej: ustawa systemowa). Stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe jest zróżnicowana dla poszczególnych płatników i ustalana w zależności od poziomu i skutków zagrożeń zawodowych (art. 15 ust. 2 ustawy systemowej). Przepis ten wskazuje na zindywidualizowany charakter składek na ubezpieczenie wypadkowe uzależniony od poziomu i skutków zagrożeń zawodowych występujących u danego płatnika. Jak wskazuje się w doktrynie (m.in. D.E. Lach [w:] D.E. Lach, S. Samol, K. Ślebzak "Ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Komentarz", Warszawa 2010), wprowadzenie rozwiązania, w którym świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego obciążają Zakład Ubezpieczeń Społecznych, a nie pracodawców, spowodowało konieczność wprowadzenia mechanizmów realizujących prewencyjne cele systemu zabezpieczenia społecznego. Wprowadzono zatem przepisy różnicujące stopę procentową składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych w zależności od zagrożeń zawodowych oraz ich skutków.
Ustalanie stopy procentowej składki
● Przepis posługuje się sformułowaniem "ustala się", co wcale jednak nie oznacza, że następuje to w sposób z góry ustalony przez ustawodawcę w drodze ustawy bądź też aktu wykonawczego do tej ustawy. Wystarczy sięgnąć do treści art. 28 ust. 2 ustawy, z którego wynika, że podmiotem ustalającym wysokość składki w drodze decyzji jest właśnie ZUS. Stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe dla płatnika składek zgłaszającego do ubezpieczenia wypadkowego co najmniej 10 ubezpieczonych ustala zakład jako iloczyn stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe określonej dla grupy działalności, do której należy płatnik składek, i wskaźnika korygującego ustalonego dla płatnika składek, z zastrzeżeniem art. 33 ustawy. Choć zatem wysokość stopy procentowej składki danego płatnika składek ustala ZUS, tak naprawdę robi to ostatecznie w oparciu o kryteria i wskaźniki ściśle wskazane w ustawie.
Ustawodawca posługuje się w komentowanym przepisie pojęciem roku składkowego. Zgodnie z definicją zawartą w art. 2 ustawy rok składkowy to okres obowiązywania stopy procentowej składek na ubezpieczenie wypadkowe należnych za okres od 1 kwietnia danego roku do 31 marca następnego roku.
Wysokość stopy procentowej jest ustalana na zasadach określonych ustawą wypadkową dla wszystkich podmiotów posiadających status płatnika składek w rozumieniu ustawy systemowej. W myśl art. 4 pkt 2 ustawy systemowej płatnikiem składek jest również pracodawca. Natomiast zgodnie z art. 3 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1666 ze zm.) pracodawcą jest jednostka organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna, jeżeli zatrudniają one pracowników.
W przypadku płatników składek nowo zgłaszanych, liczbę ubezpieczonych oraz grupę działalności, od których to czynników zależy wysokość obowiązującej ich stopy procentowej, ustala się w oparciu o stan z miesiąca, w którym płatnik został zgłoszony w zakładzie. Oznacza to, że każdy nowo zgłaszany płatnik składek powinien ustalać dla siebie wysokość obowiązującej go stopy procentowej składki.
PRZYKŁAD 1
Składka ustalana na nowo
Spółka jawna ABC wniosła do nowo utworzonej spółki akcyjnej Olimpia aport w postaci zorganizowanej części przedsiębiorstwa. Na podstawie art. 21 kodeksu pracy w związku z przejściem części zakładu pracy na nową spółkę, spółka ta została nowym pracodawcą pracowników dotychczas zatrudnionych w spółce jawnej. Do chwili przejścia pracowników na nowego pracodawcę spółka jawna opłacała za zatrudnianych pracowników składkę na ubezpieczenie wypadkowe według ustalonej przez ZUS stawki procentowej w wysokości 0,96 proc. W wyniku przeniesienia części zakładu pracy nie doszło bezpośrednio do zmiany poziomu zatrudnienia osób ubezpieczonych ani rodzaju prowadzonej działalności mającej wpływ na poziom występowania zagrożeń i skutków wypadkowych. Czy w tej sytuacji spółka może zastosować niższą wysokość stawki procentowej na ubezpieczenie wypadkowe (0,96 proc.), tj. w wysokości obowiązującej poprzedniego pracodawcę zatrudniającego tych pracowników? W ocenie spółki przejmującej pracowników, następca prawny zachowuje prawo do opłacania składki na ubezpieczenie wypadkowe według stopy procentowej, która obowiązywała jego poprzednika. Czy tak faktycznie jest?
Niekoniecznie. Zarówno bowiem w wydawanych przez ZUS interpretacjach, jak i w orzecznictwie sądowym uznaje się, że jest inaczej. Ustawa wypadkowa nie zawiera przepisów szczególnych dopuszczających możliwość sukcesji wysokości stopy procentowej składki pomiędzy płatnikami składek w przypadkach przejęcia innego płatnika.
● Zgodnie z art. 27 ustawy raz ustaloną stopę składki płatnik jest zobowiązany stosować w całym roku składkowym, bez względu na zmianę w trakcie roku składkowego rodzaju działalności lub liczby zgłaszanych osób do ubezpieczenia wypadkowego albo zmiany w strukturze organizacyjnej płatnika składek. Tym samym jakakolwiek zmiana odnosząca się do rodzaju działalności płatnika lub też liczby zgłaszanych przez niego ubezpieczonych mająca miejsce w trakcie roku składkowego nie skutkuje koniecznością ponownego wyliczenia - od daty tej zmiany - już raz ustalonej wysokości stopy procentowej składki. Zatem skoro ustawa nie dopuszcza możliwości jej zmiany w trakcie roku składkowego na skutek tak istotnych zmian, jak rodzaj działalności płatnika lub liczba ubezpieczonych, to nieracjonalnym wydaje się, aby przejęcie innego płatnika uprawniało jego następcę prawnego do obniżenia od dnia przejęcia obowiązującej go stopy procentowej. Skoro jednak w związku z wniesieniem przedsiębiorstwa tytułem aportu powstał nowy płatnik składek, powinien on samodzielnie ustalić stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe. W pismach ZUS z 31 grudnia 2013 r., znak DI/100000/451/1670/12013 i z 9 lutego 2016 r., znak: DI/100000/43/114/2016 czytamy, że w przypadku wniesienia przedsiębiorstwa będącego spółką osobową aportem do spółki akcyjnej, sukcesją uniwersalną praw i obowiązków przysługujących lub ciążących na podmiocie przejmowanym i podmiocie przejmującym nie może być objęty obowiązek stosowania danej wysokości stopy procentowej składki ustalonej indywidualnie dla poszczególnych podmiotów (płatników), bowiem ryzyko ubezpieczeniowe w zakresie zaistnienia wypadku u podmiotu przejmującego będzie inne niż u dotychczasowego przedsiębiorstwa przejmowanego. Dlatego spółka przejmująca zobowiązana jest do odrębnego ustalenia obowiązującej ją stopy procentowej na zasadach ogólnych. Również w piśmie ZUS z 22 grudnia 2015 r., znak: WPI/200000/43/1434/2015, wskazano, że wysokość stopy procentowej na ubezpieczenie wypadkowe, która ma bezpośredni wpływ na wysokość należności z tytułu składek, sama w sobie nie jest należnością z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zatem nie może być postrzegana jako zobowiązanie czy uprawnienie, które przechodziłoby na następcę prawnego. Brak jest zatem podstaw do stosowania definicji rozszerzającej, która obejmowałaby swoim zakresem również wysokość stopy procentowej.
W wyroku z 18 marca 2016 r., sygn. akt III AUa 729/15, Sąd Apelacyjny w Katowicach stwierdził jednak, że osoba prawna powstała w wyniku połączenia przez przejęcie zachowuje prawo do opłacania składek na ubezpieczenie wypadkowe według stopy procentowej obowiązującej osobę, która prowadziła zakład pracy przed przekształceniem, jeżeli nie ustalono zmiany okoliczności, o których mowa w art. 28, art. 29 i art. 30 ustawy wypadkowej.
1. Stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe dla płatnika składek zgłaszającego do ubezpieczenia wypadkowego nie więcej niż 9 ubezpieczonych wynosi 50% najwyższej stopy procentowej ustalonej na dany rok składkowy dla grup działalności, zgodnie z zasadami określonymi w art. 30.
2. Stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe dla płatnika składek zgłaszającego do ubezpieczenia wypadkowego co najmniej 10 ubezpieczonych ustala Zakład jako iloczyn stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe określonej dla grupy działalności, do której należy płatnik składek, i wskaźnika korygującego ustalonego dla płatnika składek, z zastrzeżeniem art. 33.
3. Liczbę ubezpieczonych, o których mowa w ust. 1 i 2, ustala się jako iloraz sumy ubezpieczonych podlegających ubezpieczeniu wypadkowemu w ciągu poszczególnych miesięcy poprzedniego roku kalendarzowego i liczby miesięcy, przez które płatnik składek był w poprzednim roku kalendarzowym zgłoszony w Zakładzie co najmniej 1 dzień.
4. Jeżeli płatnik składek zgłaszany jest w Zakładzie w okresie od dnia 1 stycznia danego roku do dnia 31 marca następnego roku, liczbę ubezpieczonych, o których mowa w ust. 3, ustala się w oparciu o liczbę ubezpieczonych podlegających zgłoszeniu do ubezpieczenia wypadkowego w miesiącu kalendarzowym, od którego płatnik składek został zgłoszony w Zakładzie.
● Artykuł wprowadza zróżnicowanie sposobu ustalania wysokości stopy procentowej składki w zależności od liczby osób zgłaszanych do ubezpieczenia wypadkowego przez płatnika składek. Dzieli on płatników składek na dwie grupy: pierwsza z nich to zgłaszający do ubezpieczeń do 9 osób, druga zaś - zgłaszający większą liczbę. Podział ten jest zatem inny niż np. w przypadku wprowadzonego w ustawie z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1368 ze zm.; dalej: ustawa zasiłkowa), progu dwudziestu ubezpieczonych. W myśl art. 61 ustawy zasiłkowej prawo do zasiłków określonych w ustawie i ich wysokość ustalają oraz zasiłki te wypłacają płatnicy składek na ubezpieczenie chorobowe, którzy zgłaszają do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 ubezpieczonych, oraz ZUS, m.in. dla ubezpieczonych, których płatnicy składek zgłaszają do ubezpieczenia chorobowego nie więcej niż 20 ubezpieczonych. Ustawa wypadkowa przewiduje więc dwie kategorie płatników składek w zależności od liczby ubezpieczonych.
Ustalanie liczby ubezpieczonych
● Sposób ustalania liczby ubezpieczonych wskazuje ust. 3 komentowanego przepisu. Zgodnie z nim liczbę ubezpieczonych ustala się jako iloraz sumy ubezpieczonych podlegających ubezpieczeniu wypadkowemu w ciągu poszczególnych miesięcy poprzedniego roku kalendarzowego i liczby miesięcy, przez które płatnik składek był w poprzednim roku kalendarzowym zgłoszony w ZUS co najmniej jeden dzień. W skrócie, aby ustalić liczbę ubezpieczonych zgłaszanych do ubezpieczenia wypadkowego np. w 2018 r., należy zsumować liczbę osób zgłoszonych przez danego płatnika składek do ubezpieczenia w kolejnych miesiącach poprzedniego roku kalendarzowego, w których płatnik był zgłoszony w ZUS, nawet gdyby w konkretnym miesiącu zgłoszony był tylko przez jeden dzień, a następnie liczby te zsumować. Tak otrzymaną liczbę należy podzielić przez liczbę miesięcy, w których płatnik zgłaszał choćby jednego ubezpieczonego. W liczbie ubezpieczonych nie należy jednak uwzględniać następujących osób:
- przebywających przez cały miesiąc na urlopie wychowawczym, bezpłatnym, pobierających zasiłek macierzyński lub zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego;
- podlegających ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, ale nie podlegających ubezpieczeniu wypadkowemu;
- za które zostały rozliczone składki za dany miesiąc, ale które w tym miesiącu nie podlegały już ubezpieczeniom (np. pracownik, który otrzymał składnik wynagrodzenia w miesiącu następnym po miesiącu rozwiązania umowy o pracę).
PRZYKŁAD 2
Płatnik nie zwiększa zatrudnienia
Zakład pracy w 2017 r. zgłosił do ubezpieczenia wypadkowego siedmiu ubezpieczonych. Do końca roku nie przewiduje zwiększenia zatrudnienia. Na okres od 1 kwietnia 2018 r. do 31 marca 2019 r. samodzielnie ustali stopę procentową składki wypadkowej.
PRZYKŁAD 3
Liczba ubezpieczonych zaokrąglana
W 2016 r. spółka zgłaszała do ubezpieczenia wypadkowego: w styczniu - 12; w lutym - 14; w marcu - 15; w kwietniu - 13; w maju - 11; w czerwcu - 17; w okresie lipiec - wrzesień -16; w październiku - 12; w okresie listopad - grudzień - 14 ubezpieczonych. Suma ubezpieczonych podlegających ubezpieczeniu wypadkowemu w ciągu poszczególnych miesięcy 2016 r. wyniosła 170. Dlatego też liczba ubezpieczonych dla celów ustalenia stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe na 2017 r. wyniosła 14, zgodnie z wyliczeniem: 170 : 12 = 14,16666, po zaokrągleniu do jedności - 14.
PRZYKŁAD 4
Trzeba uśrednić
Płatnik zgłaszał do ubezpieczenia wypadkowego we wszystkich miesiącach 2016 r. w sumie 120 osób. Liczbę ubezpieczonych, od której zależy sposób ustalania składki na ubezpieczenie wypadkowe na rok składkowy rozpoczynający się od 1 kwietnia 2017 r., należy ustalić, dzieląc liczbę ubezpieczonych 120 przez 12 miesięcy, co daje 10 osób.
PRZYKŁAD 5
Zgłoszenie w połowie roku
Płatnik dokonał zgłoszenia w ZUS od sierpnia 2016 r. Do ubezpieczenia wypadkowego w okresie sierpień - grudzień 2016 r. zgłaszał w sumie 90 osób. Zatem liczbę ubezpieczonych, od której zależał sposób ustalania składki na ubezpieczenie wypadkowe na rok składkowy rozpoczynający się od 1 kwietnia 2017 r., ustalono następująco: 90 osób : 5 miesięcy = 18 osób.
● Okresem obrachunkowym, z którego przyjmuje się dane do ustalenia liczby ubezpieczonych, jest rok kalendarzowy (czyli przedział czasowy od 1 stycznia do 31 grudnia), a nie rok składkowy zdefiniowany w art. 2 pkt 8 ustawy wypadkowej jako okres obowiązywania stopy procentowej składek na ubezpieczenie wypadkowe należnych za okres od 1 kwietnia danego roku do 31 marca następnego roku. Podkreślić ponadto trzeba, że ustawodawca wskazał jedynie na zgłoszenie przez płatnika składek określonej liczby osób do ubezpieczenia wypadkowego, uznając za okoliczność bez znaczenia kwestie zatrudnienia ubezpieczonych w pełnym lub niepełnym wymiarze czasu pracy czy rodzaju tytułu do ubezpieczenia. Trzeba jednocześnie pamiętać, aby każdą osobę uwzględniać tylko raz w danym miesiącu jako jednego ubezpieczonego niezależnie od tego, z ilu tytułów osoba ta była zgłoszona do ubezpieczenia wypadkowego w trakcie tego miesiąca, np. osoba, która podlegała w danym miesiącu obowiązkowym ubezpieczeniom z tytułu wykonywania dwóch umów-zleceń zawartych z tym samym płatnikiem, nie powinna być liczona dwukrotnie.
PRZYKŁAD 6
Kilka umów, ale ubezpieczony jeden
Spółka z o.o. ABC zawarła w maju 2017 r. dwie umowy-zlecenia z panem Janem. Dla celów ustalenia liczby osób ubezpieczonych w roku 2017 ubezpieczonego należy liczyć tylko raz.
Zróżnicowanie stopy procentowej
● Stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe dla płatnika składek zgłaszającego do ubezpieczenia wypadkowego nie więcej niż 9 ubezpieczonych wynosi 50 proc. najwyższej stopy procentowej ustalonej na dany rok składkowy dla grup działalności, zgodnie z zasadami określonymi w art. 30 ustawy. Zgodnie z treścią tego przepisu stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe dla grupy działalności ustala się w zależności od kategorii ryzyka ustalonej dla tej grupy. Kategorię ryzyka dla grupy działalności ustala się w zależności od ryzyka określonego wskaźnikami częstości: poszkodowanych w wypadkach przy pracy ogółem, poszkodowanych w wypadkach przy pracy śmiertelnych i ciężkich, stwierdzonych chorób zawodowych i zatrudnionych w warunkach zagrożenia. Więcej na ten temat w dalszej części komentarza.
● W przypadku zgłoszenia przez płatnika składek do ubezpieczenia wypadkowego co najmniej 10 ubezpieczonych, stopę procentową składki na to ubezpieczenie ustala ZUS jako iloczyn stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe określonej dla grupy działalności, do której należy płatnik składek, i wskaźnika korygującego ustalonego dla płatnika składek, z zastrzeżeniem art. 33. Przepis ten stanowi, że stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe dla płatnika składek zgłaszającego do ubezpieczenia co najmniej 10 ubezpieczonych, któremu ZUS nie ustalił kategorii ryzyka z uwagi na brak obowiązku przekazywania informacji o liczbie ubezpieczonych zgłoszonych do ubezpieczenia wypadkowego, wynosi tyle, ile stopa procentowa określona dla grupy działalności, do której należy. Zgodnie z par. 8 rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 29 listopada 2002 r. w sprawie różnicowania stopy procentowej składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych w zależności od zagrożeń zawodowych i ich skutków (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1005; dalej: rozporządzenie w sprawie różnicowania stopy procentowej), stopy procentowe składek dla płatników zgłaszających co najmniej 10 ubezpieczonych ustala się jako iloczyn stopy procentowej składki określonej dla grupy działalności, do której został zakwalifikowany płatnik, oraz indywidualnego wskaźnika korygującego wynoszącego:
1) 0,5 - jeżeli kategoria ryzyka ustalona dla płatnika składek jest niższa o co najmniej 6 kategorii od kategorii ryzyka ustalonej dla grupy działalności;
2) 0,6 - jeżeli kategoria ryzyka ustalona dla płatnika składek jest niższa o 5 kategorii od kategorii ryzyka ustalonej dla grupy działalności;
3) 0,7 - jeżeli kategoria ryzyka ustalona dla płatnika składek jest niższa o 4 kategorie od kategorii ryzyka ustalonej dla grupy działalności;
4) 0,8 - jeżeli kategoria ryzyka ustalona dla płatnika składek jest niższa o 3 kategorie od kategorii ryzyka ustalonej dla grupy działalności;
5) 0,9 - jeżeli kategoria ryzyka ustalona dla płatnika składek jest niższa o 2 kategorie od kategorii ryzyka ustalonej dla grupy działalności;
6) 1,1 - jeżeli kategoria ryzyka ustalona dla płatnika składek jest wyższa o 2 kategorie od kategorii ryzyka ustalonej dla grupy działalności;
7) 1,2 - jeżeli kategoria ryzyka ustalona dla płatnika składek jest wyższa o 3 kategorie od kategorii ryzyka ustalonej dla grupy działalności;
8) 1,3 - jeżeli kategoria ryzyka ustalona dla płatnika składek jest wyższa o 4 kategorie od kategorii ryzyka ustalonej dla grupy działalności;
9) 1,4 - jeżeli kategoria ryzyka ustalona dla płatnika składek jest wyższa o 5 kategorii od kategorii ryzyka ustalonej dla grupy działalności;
10) 1,5 - jeżeli kategoria ryzyka ustalona dla płatnika składek jest wyższa o co najmniej 6 kategorii od kategorii ryzyka ustalonej dla grupy działalności;
11) 1,0 - w pozostałych przypadkach.
● Dla każdej z wymienionych kategorii płatników składek ustawodawca określił odmienne zasady ustalania stopy procentowej składki i inny tryb postępowania w tym zakresie. W przypadku płatników zgłaszających do ubezpieczenia wypadkowego nie więcej niż 9 ubezpieczonych stopa procentowa składki jest zryczałtowana. Wynosi ona, jak już wskazano, dla każdego płatnika z tej kategorii, niezależnie od grupy działalności, do jakiej został zaliczony, 50 proc. najwyższej stopy procentowej ustalonej na dany rok składkowy dla grup działalności zgodnie z zasadami określonymi w art. 30 ustawy wypadkowej. Płatnicy, którzy nie podlegają wpisowi do rejestru REGON, ustalają właściwą dla nich stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe w taki sam sposób - obowiązująca ich stopa procentowa składki jest równa 50 proc. najwyższej stopy procentowej składki na to ubezpieczenie, określonej dla grup działalności.
W przypadku płatników składek zgłaszających do ubezpieczenia wypadkowego co najmniej 10 ubezpieczonych sytuacja jest bardziej skomplikowana. Zasadą jest, że opłacają oni składkę według ustalanej (w myśl art. 28 ust. 1 i art. 32 ustawy) przez ZUS i podawanej do wiadomości płatnika zindywidualizowanej stopy procentowej. Stanowi ona iloczyn stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe właściwej dla grupy działalności, do której należy płatnik, i wskaźnika korygującego ustalanego dla danego płatnika, czyli według właściwej dla płatnika kategorii ryzyka mierzonej wskaźnikami częstości poszkodowanych w wypadkach przy pracy ogółem, poszkodowanych w wypadkach przy pracy śmiertelnych i ciężkich oraz zatrudnionych w warunkach zagrożenia.
Regulacja szczególna
● W przeciwieństwie do zawartej w ust. 3 ogólnej zasady, ust. 4 komentowanego przepisu zawiera regulację szczególną. Przewiduje on bowiem, że jeśli płatnik składek zgłaszany jest w ZUS w okresie od 1 stycznia danego roku do 31 marca następnego roku, liczbę ubezpieczonych ustala się w oparciu o liczbę ubezpieczonych podlegających zgłoszeniu do ubezpieczenia wypadkowego w miesiącu kalendarzowym, od którego płatnik składek został zgłoszony w ZUS. Nie stosuje się zatem zasady sumowania ubezpieczonych i dzielenia przez liczbę miesięcy, ale liczbę tę ustala się w oparciu o liczbę ubezpieczonych zgłoszonych w miesiącu, od którego płatnik składek został zgłoszony w ZUS. Późniejsze zmiany tej ustalonej liczby ubezpieczonych nie będą miały znaczenia dla ustalenia stopy procentowej składki takiego płatnika.
● Jest to dość specyficzna konstrukcja, biorąc pod uwagę użyte w przepisie sformułowanie "zgłaszany", co wskazuje na ciągłość, a nie jednorazowość tej czynności. W doktrynie (D.E. Lach [w:] D.E. Lach, S. Samol, K. Ślebzak "Ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Komentarz", Warszawa 2010) wskazuje się, że chodzi tu o takie sytuacje, w których płatnik we wskazanym okresie wielokrotnie zgłasza się do ubezpieczenia, gdyż wielokrotnie zawiesza i wznawia lub kończy i podejmuje działalność. Jak jednak przyjął Sąd Najwyższy w wyroku z 21 września 2012 r., sygn. akt II UK 46/12, do konkluzji takiej nie upoważnia jednak wykładnia literalna i systemowa. Tak jak przepis art. 28 ust. 3 ustawy wypadkowej nie traktuje o nieprzerwanym, trwającym przez cały rok kalendarzowy zarejestrowaniu płatnika w ZUS, tak przepis ust. 4 nie stanowi o ponownym czy wielokrotnym zgłaszaniu do ubezpieczenia wypadkowego. W świetle uregulowań ustawy znaczenie prawne ma skutecznie dokonane zgłoszenie do ubezpieczenia, a nie sama niezakończona procedura dokonywania tego zgłoszenia. Wypada zatem podzielić to stanowisko doktryny, zgodnie z którym pod hipotezę ostatniej z powyższych norm prawnych podlegają sytuacje, gdy w danym roku kalendarzowym płatnik zostaje dopiero zarejestrowany w tym charakterze (w związku z rozpoczęciem po raz pierwszy lub wznowieniem działalności po dłuższej przerwie) i z oczywistych względów nie może skorzystać z mechanizmu ustalania liczby ubezpieczonych określonego w art. 28 ust. 3 ustawy, skoro w poprzednim roku kalendarzowym w żadnym miesiącu nie był zgłoszony w ZUS chociaż przez jeden dzień. W takim przypadku płatnik może skorzystać z uproszczonego sposobu ustalania liczby ubezpieczonych według stanu z pierwszego miesiąca kalendarzowego, od którego trwa to zgłoszenie. Regulacja ta nie będzie już dotyczyć roku składkowego rozpoczynającego się 1 kwietnia następnego roku kalendarzowego po zarejestrowaniu płatnika. Wówczas płatnik ma już bowiem możliwość ustalenia liczby ubezpieczonych według reguły określonej w ust. 3 omawianego przepisu.
Na podobnym stanowisku stanął również Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z 20 marca 2013 r., sygn. akt III AUa 1492/12.
● Wysokość stopy procentowej składki wypadkowej ustalonej na dany rok składkowy nie ulega zmianie w razie zwiększenia lub zmniejszenia w ciągu tego okresu liczby osób zgłoszonych do ubezpieczenia wypadkowego. W roku składkowym rozpoczynającym się od 1 kwietnia 2017 r. wysokość stóp procentowych składki na ubezpieczenie wypadkowe ustalonych dla grup działalności nie uległa zmianie. Tym samym w przypadku płatników składek zgłaszających do ubezpieczenia wypadkowego nie więcej niż 9 ubezpieczonych oraz płatników niepodlegających wpisowi do rejestru REGON, obowiązująca wysokość stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe w roku składkowym trwającym od 1 kwietnia 2017 r. do 31 marca 2018 r. wynosi 1,8 proc. (50 proc. najwyższej stopy procentowej ustalonej na ww. rok składkowy dla grup działalności).
1. Płatnik składek, o którym mowa w art. 28 ust. 2, należy do grupy działalności ustalonej dla jego rodzaju działalności według PKD ujętego w rejestrze REGON w dniu 31 grudnia poprzedniego roku.
2. Płatnik składek zgłoszony w Zakładzie w okresie od dnia 1 stycznia danego roku do dnia 31 marca następnego roku należy do grupy działalności ustalonej dla jego rodzaju działalności według PKD ujętego w rejestrze REGON w dniu, od którego płatnik składek jest w Zakładzie zgłoszony.
● Przepis odnosi się wyłącznie do płatników składek, którzy zgodnie z art. 28 ust. 2 ustawy zgłaszają do ubezpieczenia wypadkowego 10 albo więcej ubezpieczonych i ustalają zindywidualizowaną stopę procentową składki. W przypadku płatników zgłaszających do ubezpieczenia wypadkowego nie więcej niż 9 ubezpieczonych, przy ustalaniu zryczałtowanej stopy procentowej składki ustawodawca przyjął regulację, zgodnie z którą w pierwszej kolejności wyznacza się najwyższą stopę procentową ustaloną na dany rok składkowy dla wszystkich grup działalności, a następnie jako właściwą stopę procentową przyjmuje się 50 proc. tej najwyższej. Stopę procentową składki dla płatników zatrudniających co najmniej 10 ubezpieczonych ustala się jako iloczyn stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe określonej dla grupy działalności, do której należy płatnik składek, i wskaźnika korygującego ustalonego dla tego płatnika. Dlatego tak istotne jest ustalenie grupy działalności, do której należy płatnik składek.
Omawiany przepis przy ustalaniu grupy działalności odsyła do rodzaju działalności według PKD ujętego w rejestrze REGON, czyli krajowym rejestrze urzędowym podmiotów gospodarki narodowej. Obejmuje on osoby prawne, jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej oraz osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą. Zgodnie z art. 41 ust. 1 ustawy z 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1068 ze zm.) rejestr jest prowadzony przez prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w sposób zinformatyzowany. Zbierane są w nim informacje na temat podmiotów podlegających wpisowi. Stanowią one podstawę do prowadzenia badań statystycznych i służą do zidentyfikowania podmiotów. Przez pojęcie REGON rozumiany jest także numer identyfikacyjny REGON, czyli dziewięciocyfrowy numer podmiotu gospodarki narodowej w powyższym rejestrze. Z kolei rodzaj działalności według PKD to rodzaj przeważającej działalności prowadzonej przez płatnika, zakodowanej według Polskiej Klasyfikacji Działalności w rejestrze REGON. Artykuł 40 ust. 2 ustawy o statystyce publicznej zawiera delegację do wydania rozporządzenia określającego standardowe klasyfikacje i nomenklatury, w tym PKD. Szczegóły dotyczące PKD zawiera rozporządzenie Rady Ministrów z 24 grudnia 2007 r. w sprawie Polskiej Klasyfikacji Działalności (Dz.U. nr 251, poz. 1885). W rejestrze urzędowym podmiotów gospodarki narodowej jest ujmowana wykonywana przez osoby prawne działalność, w tym rodzaj przeważającej działalności, a podmioty w nim wymienione mają obowiązek wypełniania i składania wniosku o wpis do rejestru podmiotów oraz informowania o zachodzących zmianach w zakresie danych, w tym dotyczących rodzaju przeważającej działalności. Stosownie zaś do treści par. 10 rozporządzenia Rady Ministrów z 27 lipca 1999 r. w sprawie sposobu i metodologii prowadzenia i aktualizacji rejestru podmiotów gospodarki narodowej, w tym wzorów wniosków, ankiet i zaświadczeń oraz szczegółowych warunków i trybu współdziałania służb statystyki publicznej z innymi organami prowadzącymi urzędowe rejestry i systemy informacyjne administracji publicznej (Dz.U. nr 69, poz. 763 ze zm.) wydanego na podstawie art. 46 ustawy o statystyce publicznej, wykonywana działalność, w tym rodzaj przeważającej działalności, jest kodowana według Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD) na poziomie podklasy (ust. 1), a rodzaj przeważającej działalności jest ustalany odpowiednio, m.in. dla osób prawnych - na podstawie procentowego udziału poszczególnych rodzajów działalności w ogólnej wartości przychodów ze sprzedaży lub, jeżeli nie jest możliwe zastosowanie tego miernika, na podstawie udziału pracujących, wykonujących poszczególne rodzaje działalności, w ogólnej liczbie pracujących. Aktualizacja rejestru podmiotów jest dokonywana przez służby statystyki publicznej na podstawie m.in. wniosku na odpowiednim formularzu.
● Zgodnie z komentowanym przepisem ustalanie grupy działalności zależy od daty zgłoszenia płatnika składek w ZUS. Jeśli zgłoszenie miało miejsce w poprzednim roku kalendarzowym, płatnik składek należy do grupy działalności ustalonej dla jego rodzaju działalności według PKD ujętego w rejestrze REGON 31 grudnia poprzedniego roku. Jeżeli jednak płatnik został zgłoszony w ZUS w okresie od 1 stycznia danego roku do 31 marca tego roku, czyli na koniec roku poprzedniego nie można ustalić jego rodzaju działalności, wówczas należy on do grupy działalności ustalonej dla jego rodzaju działalności według PKD ujętego w rejestrze REGON w dniu, od którego płatnik składek jest faktycznie zgłoszony w ZUS. Grupy działalności oraz przypisaną im wysokość stopy procentowej składki określa załącznik nr 2 do rozporządzenia w sprawie różnicowania stopy procentowej. Co ważne, stopa procentowa składki jest ustalana dla konkretnego płatnika składek. Ustawa nie zawiera przepisów szczególnych, które regulowałyby kwestię możliwości sukcesji uprawnienia do posługiwania się określoną wartością stopy procentowej składki, jaka obowiązywała innego płatnika, nawet powiązanego organizacyjnie z tym płatnikiem. Jednak w orzecznictwie sądowym dopuszcza się stosowanie tej samej stawki procentowej co poprzednik prawny, o czym świadczy choćby powoływany już wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 18 marca 2016 r., sygn. akt III AUa 729/15. Podobnie uznał Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 6 marca 2014 r., sygn. akt III AUa 905/13. Stwierdził on, że osoba prawna powstała w wyniku połączenia przez przejęcie, przekształcenia, a także spadkobierca płatnika zachowują prawo do opłacania składek na ubezpieczenie wypadkowe według stopy procentowej obowiązującej osobę, która prowadziła zakład pracy przed przekształceniem, jeżeli nie ustalono zmiany okoliczności, o których mowa w art. 28, art. 29 i art. 30 ustawy wypadkowej.
● Teoretycznie ustalona dla danego płatnika składek grupa działalności powinna odzwierciedlać stan faktyczny. Czasem może się jednak okazać inaczej.
PRZYKŁAD 8
Błędne PKD nie uzasadnia kary
Spółka z o.o. przedsiębiorstwo produkcyjno-usługowo-handlowe XYZ zajmująca się produkcją i sprzedażą nabiału zmieniła w deklaracji ZUS IWA figurujący do tej pory kod (wskazujący na produkcję) na odpowiadający rzeczywiście dominującej w spółce działalności polegającej na sprzedaży nabiału. Zmiany takiej spółka początkowo nie dokonała w rejestrze REGON, nadal figurował tam dotychczasowy kod. ZUS wydał decyzję, w której podwyższył stopę procentową składek na ubezpieczenie wypadkowe obowiązującą płatnika. Organ rentowy zarzucił płatnikowi celowe wprowadzenie w błąd w celu zaniżenia składki wypadkowej. Od tej decyzji ZUS spółka odwołała się do sądu.
Sąd zmienił decyzję ZUS, stwierdzając, że stopa procentowa składek dla płatnika nie ulega podwyższeniu o 50 proc. W uzasadnieniu swojego orzeczenia oparł się w dużej mierze na wyroku Sądu Najwyższego z 23 listopada 2016 r., sygn. akt II UK 402/15, w którym stwierdzono, że z treści art. 29 ust. 1 ustawy nie można wywieść wniosku, iż dane w zakresie PKD ujęte w rejestrze REGON w każdym przypadku są danymi prawidłowymi, a w konsekwencji, że zawsze podanie innego rodzaju działalności według PKD niż wynikający z rejestru REGON będzie podaniem nieprawdziwej informacji w rozumieniu art. 34 ust. 1 ustawy. Inaczej rzecz ujmując, podanie w formularzu ZUS IWA rzeczywistego rodzaju działalności według PKD (niepokrywającego się z rejestrem REGON) nie wyczerpuje hipotezy art. 34 ust. 1 ustawy, ponieważ nie stanowi przekazania nieprawdziwych danych, o których mowa w art. 31 ustawy. Jedyny zarzut, jaki można w tym przypadku postawić płatnikowi, to niezgodność ze stanem faktycznym danych podanych dla potrzeb statystycznych, ale tego rodzaju czyn jest spenalizowany w ustawie o statystyce publicznej, a nie w art. 34 ustawy, który wymierza sankcję jedynie za opisane w nim sytuacje.
1. Stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe dla grupy działalności ustala się w zależności od kategorii ryzyka ustalonej dla tej grupy.
2. Kategorię ryzyka dla grupy działalności ustala się w zależności od ryzyka określonego wskaźnikami częstości:
1) poszkodowanych w wypadkach przy pracy ogółem;
2) poszkodowanych w wypadkach przy pracy śmiertelnych i ciężkich;
3) stwierdzonych chorób zawodowych;
4) zatrudnionych w warunkach zagrożenia.
3. Wpływ każdego ze wskaźników częstości, o których mowa w ust. 2, na ustalenie kategorii ryzyka dla grupy działalności jest równy.
4. Kategorię ryzyka dla grupy działalności ustala się w oparciu o dane Głównego Urzędu Statystycznego za trzy ostatnie lata kalendarzowe, dostępne w dniu 31 stycznia danego roku.
5. Kategorię ryzyka dla grup działalności ustala się na okres nie dłuższy niż 3 lata składkowe.
Ustalenie kategorii ryzyka
● Zarówno w przypadku zryczałtowanej (płatnicy składek zgłaszający do 9 ubezpieczonych), jak i zindywidualizowanej (płatnicy składki zgłaszający 10 i więcej ubezpieczonych) stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe, podstawowe znaczenie ma ustalenie kategorii ryzyka dla poszczególnych grup działalności. Jak to już wskazano powyżej, gdy chodzi o zryczałtowaną stopę procentową, bierze się pod uwagę stopę najwyższą z ustalonych na dany rok składkowy dla wszystkich grup działalności. Inaczej jest w przypadku stopy zindywidualizowanej, gdzie ustala się kategorię ryzyka dla tej konkretnej grupy działalności, do której należy dany płatnik składek, co następuje w oparciu o rodzaj działalności płatnika według PKD ujętego w rejestrze REGON. Jak wskazuje komentowany przepis, kategorię ryzyka dla grupy działalności ustala się w zależności od ryzyka określonego wskaźnikami częstości: poszkodowanych w wypadkach przy pracy ogółem, poszkodowanych w wypadkach przy pracy śmiertelnych i ciężkich, stwierdzonych chorób zawodowych oraz zatrudnionych w warunkach zagrożenia. Zasadniczo ustalenie liczby poszkodowanych w wypadkach przy pracy, w tym tych śmiertelnych i ciężkich, lub stwierdzonych chorób zawodowych następuje na podstawie odpowiedniej dokumentacji, która musi zostać sporządzona w takich sytuacjach zgodnie z przepisami (dokumentacja powypadkowa), w tym z kodeksem pracy.
● Jak wskazuje się w doktrynie (powoływany już komentarz D.E. Lach, S. Samol, K. Ślebzak), wątpliwości może natomiast budzić ustalenie liczby osób zatrudnionych w warunkach zagrożenia. Wprawdzie ustawodawca nie zdefiniował określenia "warunki zagrożenia", jednak pomocne w tym zakresie będzie przywołane już rozporządzenie w sprawie różnicowania stopy procentowej wydane na podstawie art. 33 ust. 4 ustawy. Rozporządzenie to określa w pierwszej kolejności grupy działalności w oparciu o rodzaj działalności PKD ujęty w rejestrze REGON, szczegółowe zasady ustalania kategorii ryzyka w zależności od wskaźników częstości, kategorie ryzyka oraz stopy procentowe składek na ubezpieczenie wypadkowe dla grup działalności, jak również szczegółowe zasady ustalania kategorii ryzyka dla płatników składek na ubezpieczenie wypadkowe w zależności od wskaźników częstości oraz szczegółowe zasady ustalania wskaźnika korygującego. Ponadto rozporządzenie zawiera wzór informacji przekazywanej przez płatnika składek o danych do ustalenia składki na ubezpieczenie wypadkowe.
W par. 4 rozporządzenia ustawodawca zawarł wzór dla obliczenia kategorii ryzyka dla grup działalności w oparciu o cząstkowe kategorie ryzyka. Określając kategorię ryzyka odpowiadającą wskaźnikowi zatrudnionych w warunkach zagrożenia, stwierdził, że występują one w razie przekroczenia najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy. Wartości dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia określa z kolei rozporządzenie ministra pracy i polityki społecznej z 29 listopada 2002 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowiskach pracy (Dz.U. nr 217, poz. 1833).
Ustęp 3 omawianego przepisu stanowi, że wpływ każdego z czterech wskaźników częstości powołanych w tym przepisie na ustalenie kategorii ryzyka dla grupy działalności jest równy. Jak wskazano w rozporządzeniu, kategorie ryzyka dla grup działalności ustala się w oparciu o cząstkowe kategorie ryzyka dla grup działalności (wskaźniki częstości wskazane w art. 30 ust. 2 ustawy) przez obliczenie średniej arytmetycznej z tych cząstkowych kategorii ryzyka według określonego w rozporządzeniu wzoru. Ustalone wskaźniki częstości stanowią cząstkowe kategorie ryzyka, które są podstawą do ustalenia kategorii ryzyka dla grup działalności. Odbywa się to, jak wyżej wskazano, przez obliczenie średniej arytmetycznej z tych cząstkowych kategorii ryzyka. W tym celu trzeba zsumować kategorie cząstkowe, a później podzielić je przez cztery. Szczegółowe zasady w tym zakresie zawiera rozporządzenie. Z kolei kategorie ryzyka dla płatników składek ustala się w oparciu o cząstkowe kategorie ryzyka dla płatników składek, przez obliczenie średniej ważonej z tych cząstkowych kategorii ryzyka, również według określonego w rozporządzeniu wzoru. Zgodnie z par. 4 ust. 3 rozporządzenia wskaźniki częstości poszkodowanych w wypadkach przy pracy ogółem oraz poszkodowanych w wypadkach przy pracy śmiertelnych i ciężkich są obliczane w przeliczeniu na umowną liczbę 1000 pracujących i ustalane odrębnie za pełny rok kalendarzowy dla grup działalności. Jeśli chodzi o zatrudnionych w warunkach zagrożenia, które występują w razie przekroczenia najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy oraz stwierdzonych chorób zawodowych, wskaźniki częstości są obliczane w przeliczeniu na umowną liczbę 1000 zatrudnionych i ustalane odrębnie za pełny rok kalendarzowy dla grup działalności. W przypadku braku możliwości ustalenia cząstkowej kategorii ryzyka lub wskaźnika częstości, średnie arytmetyczne i średnie ważone oblicza się odpowiednio z pozostałych cząstkowych kategorii ryzyka lub wskaźników częstości. Wartości stóp procentowych składki, kategorii ryzyka i wskaźników częstości zaokrągla się zgodnie z zasadą matematyczną, z dokładnością przyjętą odpowiednio w załącznikach nr 1-3 do rozporządzenia. Przedziały wartości wskaźników częstości stanowiące podstawę do ustalania cząstkowych kategorii ryzyka określa załącznik nr 3 do rozporządzenia. Grupy działalności, kategorie ryzyka i stopy procentowe składki na ubezpieczenie wypadkowe dla grup działalności określa w sposób szczegółowy załącznik nr 2 do rozporządzenia.
Ustalenie stopy procentowej składki dla grupy działalności płatnika
● Stopę procentową składki, już po ustaleniu kategorii ryzyka danej grupy działalności, ustala się na podstawie tabeli stanowiącej załącznik nr 1 do rozporządzenia. Dla 30 kategorii ryzyka rozporządzenie przewiduje zróżnicowaną wysokość stopy procentowej w granicach od 0,4 do 8,12 proc. podstawy wymiaru.
PRZYKŁAD 9
Wskaźnik korygujący wyliczył ZUS
Przedsiębiorstwo handlowe Tekstylia sp. z o.o. zajmuje się produkcją odzieży ochronnej. Zatrudnia 17 pracowników. Na podstawie składanych przez ostatnie trzy lata informacji ZUS IWA, ZUS wyliczył spółce wskaźnik korygujący na 0,8. Spółka zapłaci za wszystkich ubezpieczonych składkę wypadkową w wysokości 1,17 proc. podstawy wymiaru, wyliczonej przez pomnożenie stawki wypadkowej dla grupy działalności płatnika wynoszącej 1,47 proc. przez 0,8.
● Wysokość składki na ubezpieczenie wypadkowe jest tym wyższa, im więcej wypadków przy pracy miało miejsce u płatnika składek i im więcej zatrudnia on osób w warunkach zagrożenia zdrowia. ZUS ustala stopę procentową składki dla danego płatnika składek, mnożąc stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe określoną dla grupy działalności, do której należy płatnik, przez wskaźnik korygujący ustalony indywidualnie dla tego płatnika.
● Zgodnie z ust. 4 omawianego przepisu kategorię ryzyka dla grupy działalności ustala się w oparciu o dane Głównego Urzędu Statystycznego za trzy ostatnie lata kalendarzowe dostępne 31 stycznia danego roku. Jednocześnie ust. 5 tego artykułu precyzuje, że kategorię ryzyka ustala się na okres nie dłuższy niż trzy lata składkowe. Zapewne taki, a nie inny okres został uznany przez ustawodawcę za optymalny do wykluczenia ewentualnego uznania danej grupy działalności za bardziej lub mniej zagrożoną, gdyby w danym roku liczba wypadków przy pracy lub zachorowań na chorobę zawodową w tej grupie działalności była szczególnie duża lub szczególnie mała w porównaniu z liczbą takich wypadków, jakie miałyby miejsce w dłuższym okresie czasu.
1. Wysokość wskaźnika korygującego, o którym mowa w art. 28 ust. 2, wynosi:
1) w okresie od dnia 1 kwietnia 2006 r. do dnia 31 marca 2009 r. - od 0,8 do 1,2;
2) od dnia 1 kwietnia 2009 r. - od 0,5 do 1,5.
2. Wskaźnik korygujący ustala się na rok składkowy w zależności od kategorii ryzyka ustalonej dla płatnika składek.
3. Kategorię ryzyka dla płatnika składek ustala się w zależności od ryzyka określonego wskaźnikami częstości:
1) poszkodowanych w wypadkach przy pracy ogółem;
2) poszkodowanych w wypadkach przy pracy śmiertelnych i ciężkich;
3) zatrudnionych w warunkach zagrożenia.
4. Wpływ wskaźników częstości określonych w ust. 3 pkt 1 i 2 na ustalenie kategorii ryzyka dla płatników składek jest równy, a wskaźnika częstości określonego w ust. 3 pkt 3 - dwukrotnie większy niż każdego z tych dwóch wskaźników.
5. Kategorię ryzyka dla płatnika składek ustala się na podstawie danych, o których mowa w ust. 3, przekazanych przez płatnika składek za trzy kolejne, ostatnie lata kalendarzowe.
6. Dane, o których mowa w ust. 3, płatnik składek przekazuje do dnia 31 stycznia danego roku za poprzedni rok kalendarzowy w informacji zawierającej w szczególności:
1) dane identyfikacyjne płatnika składek, określone w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych;
2) rodzaj działalności według PKD;
3) liczbę ubezpieczonych zgłoszonych do ubezpieczenia wypadkowego;
4) adres płatnika składek.
7. Informację określoną w ust. 6 przekazuje płatnik składek, o którym mowa w art. 28 ust. 2, zgłoszony w Zakładzie nieprzerwanie od dnia 1 stycznia do dnia 31 grudnia poprzedniego roku i co najmniej 1 dzień w styczniu danego roku.
8. Informację, o której mowa w ust. 6, przekazuje się w takiej samej formie, jaka obowiązuje płatnika składek w odniesieniu do dokumentów określonych przepisami o systemie ubezpieczeń społecznych.
9. Kopię informacji, o której mowa w ust. 6, i jej korekt płatnik składek jest zobowiązany przechowywać przez okres 10 lat od dnia ich przekazania do Zakładu, w formie dokumentu pisemnego lub elektronicznego.
10. Płatnik składek jest zobowiązany do złożenia korekty informacji, o której mowa w ust. 6, w ciągu 7 dni od:
1) stwierdzenia nieprawidłowości we własnym zakresie;
2) otrzymania zawiadomienia o stwierdzeniu nieprawidłowości przez Zakład.
11. Jeżeli konieczność korekty danych podanych w informacji, o której mowa w ust. 6, wynika ze stwierdzenia nieprawidłowości przez Zakład:
1) w decyzji - płatnik powinien złożyć korektę informacji nie później niż w terminie 7 dni od uprawomocnienia się decyzji;
2) podczas kontroli - płatnik powinien złożyć korektę informacji nie później niż w terminie 30 dni od dnia otrzymania protokołu kontroli.
12. Zakład może sporządzać z urzędu informację, o której mowa w ust. 6, lub korygować z urzędu błędy w niej stwierdzone.
● Przepis określa w pierwszej kolejności wysokość wskaźnika korygującego ustalonego dla płatnika składek, zgodnie z przepisem art. 28 ust. 2 ustawy. Wysokość ta jest zróżnicowana w zależności od tego, w jakim okresie jest ustalona i wynosi:
1) w okresie od 1 kwietnia 2006 r. do 31 marca 2009 r. - od 0,8 do 1,2,
2) od 1 kwietnia 2009 r. - od 0,5 do 1,5.
Wskaźnik korygujący ustala ZUS indywidualnie dla każdego płatnika składek z wyłączeniem jednak sytuacji, gdy płatnik nie był zobowiązany do przekazywania informacji, na podstawie których ustala się ten wskaźnik. Wskaźnik ten to różnica między kategorią ryzyka dla grupy działalności, do której należy płatnik ze względu na rodzaj wykonywanej działalności, a kategorią ryzyka ustaloną dla niego przez ZUS na podstawie danych wykazanych w informacji ZUS IWA za trzy kolejne lata. Wskaźniki częstości, o których mowa w ust. 3 omawianego artykułu, odnoszą się do liczby poszkodowanych w wypadkach przy pracy ogółem, poszkodowanych w wypadkach przy pracy śmiertelnych i ciężkich, jak również zatrudnionych w warunkach zagrożenia. Stanowią one podstawę do ustalenia kategorii ryzyka dla danego płatnika składek. Omawiany przepis reguluje zasady ustalania wskaźnika korygującego w sytuacjach, gdy płatnik, będąc zobowiązany, przekazywał dane dotyczące wskaźników częstości wypadków przy pracy oraz zatrudnionych w warunkach zagrożenia. W sytuacji gdy płatnik składek nie miał obowiązku lub nie przekazywał tych informacji przez trzy kolejne, ostatnie lata kalendarzowe, wówczas jego stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe wynosi tyle, co stopa procentowa określona dla grupy działalności, do której należy (art. 33 ust. 1).
PRZYKŁAD 10
Płatnik sam ustali stopę procentową
Kolor spółka z o.o. była zobowiązana przekazać do ZUS informację ZUS IWA za 2015 r. i 2016 r. Ponieważ tego nie zrobiła, przez trzy kolejne, ostatnie lata kalendarzowe samodzielnie ustaliła wysokość stopy procentowej składki wypadkowej obowiązującej w okresie od 1 kwietnia 2017 r. do 31 marca 2018 r.
Ustalanie kategorii ryzyka
● Ustalenie kategorii ryzyka danego płatnika następuje w oparciu o przekazane przez płatników dane dotyczące wskaźników częstości, o których mowa w ust. 3 omawianego przepisu. Wpływ wskaźników częstości dotyczących liczby poszkodowanych w wypadkach przy pracy (w tym śmiertelnych i ciężkich) na ustalenie kategorii ryzyka dla płatników składek jest równy, natomiast wskaźnika częstości dotyczącego zatrudnionych w warunkach zagrożenia jest dwukrotnie większy niż każdego z tych dwóch wskaźników. Wynika to, jak można przypuszczać, z większego ryzyka wypadków i chorób zawodowych w warunkach zagrożenia niż pozostałych wypadków przy pracy. Biorąc zatem pod uwagę wysokość składki wypadkowej, płatnicy powinni starać się o zminimalizowanie zatrudnienia w warunkach przekroczenia najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy. Przepisy rozporządzenia w sprawie różnicowania stopy procentowej przewidują obliczenie średniej ważonej z cząstkowych kategorii ryzyka w ten sposób, że zsumowaniu podlegają: kategoria ryzyka odpowiadająca wskaźnikowi poszkodowanych w wypadkach przy pracy ogółem, kategoria ryzyka odpowiadająca wskaźnikowi poszkodowanych w wypadkach przy pracy śmiertelnych i ciężkich oraz dwukrotność kategorii ryzyka odpowiadająca wskaźnikowi zatrudnionych w warunkach zagrożenia, a następnie suma ta zostaje podzielona przez 4, dając w efekcie kategorię ryzyka dla danego płatnika składek. Zgodnie z par. 5 ust. 2 tego rozporządzenia podstawę ustalania cząstkowych kategorii ryzyka stanowią średnie arytmetyczne wskaźników częstości. Stosownie do regulacji zawartej w ust. 5 omawianego artykułu średnie arytmetyczne wskaźników częstości są obliczane z trzech kolejnych, ostatnich lat kalendarzowych. Kwestie te były już omówione powyżej.
Obowiązki płatnika
● Zgodnie z ust. 6 art. 31 dane za poprzedni rok kalendarzowy płatnik jest zobowiązany przekazać do 31 stycznia danego roku przez złożenie informacji zawierającej w szczególności: dane identyfikacyjne płatnika składek określone w ustawie systemowej, rodzaj działalności według PKD, liczbę ubezpieczonych zgłoszonych do ubezpieczenia wypadkowego oraz jego adres. Ustawodawca przewidział, że następuje to w formie, jaka obowiązuje płatnika w odniesieniu do dokumentów określonych przepisami ustawy systemowej. Szczegóły w tym zakresie określa par. 9 rozporządzenia w sprawie różnicowania stopy procentowej, który wskazuje, że informację o danych do ustalenia składek płatnik przekazuje do jednostki organizacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przez niego wskazanej. Wzór informacji - druk ZUS IWA stanowi załącznik nr 4 do rozporządzenia. Obowiązek informacyjny dotyczy jednak tylko takich płatników składek zgłaszających co najmniej 10 ubezpieczonych, którzy byli zgłoszeni w ZUS nieprzerwanie od 1 stycznia do 31 grudnia poprzedniego roku i co najmniej jeden dzień w styczniu danego roku. Płatnik składek jest zobowiązany do złożenia korekty informacji zawierającej dane do ustalenia składki na ubezpieczenie wypadkowe w ciągu siedmiu dni od stwierdzenia nieprawidłowości we własnym zakresie albo otrzymania zawiadomienia o stwierdzeniu nieprawidłowości przez zakład. Jeżeli natomiast konieczność korekty danych podanych w informacji wynika ze stwierdzenia nieprawidłowości przez ZUS w decyzji, płatnik powinien złożyć korektę informacji nie później niż w terminie siedmiu dni od uprawomocnienia się tej decyzji. Płatnik jest również zobowiązany złożyć korektę informacji wówczas, gdy Zakład stwierdza nieprawidłowości w informacji w toku kontroli, nie później niż w terminie 30 dni od otrzymania protokołu.
Ponadto ZUS jest uprawniony do sporządzania i korygowania informacji o danych do ustalenia składki na ubezpieczenie wypadkowe z urzędu. Do obowiązków płatnika należy również przechowywanie zarówno kopii przekazanych do ZUS informacji, jak i jej ewentualnych korekt, przez okres 10 lat od dnia ich przekazania do ZUS, w formie dokumentu pisemnego lub elektronicznego.
1. O wysokości stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe obowiązującej w danym roku składkowym Zakład zawiadamia płatnika składek, o którym mowa w art. 28 ust. 2, nie później niż do dnia 20 kwietnia danego roku, z wyłączeniem przypadków określonych w art. 33 ust. 1 i 2.
2. Jeżeli płatnik składek do dnia 30 kwietnia danego roku nie otrzyma zawiadomienia, o którym mowa w ust. 1, powinien zwrócić się do jednostki organizacyjnej Zakładu właściwej ze względu na swoją siedzibę o podanie wysokości stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe.
Obowiązek informacyjny Zakładu
● Przepis określa obowiązek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie poinformowania płatników składek o ustalonej zindywidualizowanej stopie procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe obowiązującej w danym roku składkowym. Obowiązek ten odnosi się do płatników składek zgłaszających do ubezpieczenia wypadkowego co najmniej 10 ubezpieczonych, którym ZUS ustala na dany rok składkowy, tj. na okres od 1 kwietnia danego roku do 31 marca następnego roku, stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe. Ustawa zobowiązuje zakład do dopełnienia obowiązku informacyjnego do 20 kwietnia danego roku, tak żeby płatnik składek mógł w ustawowym terminie wynikającym z art. 47 ustawy systemowej opłacić w należnej wysokości składkę na ubezpieczenie wypadkowe. Zgodnie z powołanym przepisem płatnik składek przesyła w tym samym terminie deklarację rozliczeniową, imienne raporty miesięczne oraz opłaca składki za dany miesiąc, nie później niż do 10. dnia następnego miesiąca - dla osób fizycznych opłacających składkę wyłącznie za siebie, do 5. dnia następnego miesiąca - dla jednostek budżetowych i samorządowych zakładów budżetowych, do 15. dnia następnego miesiąca - dla pozostałych płatników.
● Obowiązek informacyjny po stronie ZUS jest wyłączony w dwóch przypadkach określonych w art. 33 ust. 1 i 2 ustawy. Pierwszy z nich dotyczy płatnika składek zgłaszającego do ubezpieczenia wypadkowego co najmniej 10 ubezpieczonych, któremu zakład nie ustalił kategorii ryzyka z uwagi na brak obowiązku przekazywania informacji, o której mowa w art. 31 ust. 6 ustawy, w tym rodzaju działalności według PKD oraz liczby ubezpieczonych zgłoszonych do ubezpieczenia wypadkowego przez trzy kolejne, ostatnie lata kalendarzowe. W takiej sytuacji logicznym jest, że nie powstanie po stronie ZUS obowiązek poinformowania płatnika składek. Drugi przypadek dotyczy płatników, którzy przed upływem terminu opłacania składek określonego w ustawie systemowej nie otrzymają z urzędu statystycznego zaświadczenia o wpisie do rejestru REGON zawierającego informację o rodzaju działalności według PKD. W takiej sytuacji nie ma możliwości ustalenia przede wszystkim kategorii ryzyka dla grupy działalności płatnika składek, a co się z tym wiąże, zindywidualizowanej stopy procentowej, tj. uwzględniającej kategorię ryzyka danego płatnika.
Niedopełnienie obowiązku informacyjnego
● W sytuacji gdy zakład nie dopełni obowiązku zawiadomienia płatnika o wysokości stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe obowiązującej w danym roku składkowym do 30 kwietnia danego roku, płatnik powinien zwrócić się do jednostki organizacyjnej zakładu właściwej ze względu na swoją siedzibę o podanie wysokości stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe. Odpowiedzialność za uzyskanie informacji o wysokości stopy procentowej składki została więc przerzucona na płatnika składek, który ma się sam przypomnieć w zakładzie o uzyskanie informacji umożliwiającej obliczenie i odprowadzenie składki we właściwej wysokości. Nie zmienia to tego, że skutkiem opóźnienia w uzyskaniu informacji może być również opóźnienie w zapłacie należnych składek na ubezpieczenie wypadkowe.
PRZYKŁAD 11
Wina płatnika nie ma znaczenia
Zakład Ubezpieczeń Społecznych po dokonanej analizie konta wydał decyzję, w której ustalił przedsiębiorstwu produkcyjno-handlowemu Ultra wymiar należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie wypadkowe. Odwołujący się płatnik nie zgodził się z tą decyzją, argumentując, że składki na ubezpieczenie wypadkowe za maj i czerwiec 2017 r. zostały zapłacone, ale z opóźnieniem. Było to skutkiem nieprzekazania przez ZUS informacji o wysokości stopy procentowej na ubezpieczenie wypadkowe obowiązującej w danym roku składkowym.
Z tego względu firma podniosła również, że nie ponosi odpowiedzialności za powstanie odsetek za opóźnienie. Sąd okręgowy odwołanie jednak oddalił, bazując na orzecznictwie sądowym w kwestii wpływu zawinienia lub jego braku na opóźnienie w zapłacie składek.
● Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 28 marca 2012 r., sygn. akt II UK 170/11, obowiązek naliczenia odsetek za zwłokę nie jest zależny od okoliczności powstania zaległości składkowej ani od woli stron stosunku ubezpieczeniowego. Odsetki za zwłokę powstają z mocy prawa niezależnie od tego, czy płatnik dysponuje wiedzą na temat powstania zaległości w opłacaniu składek. Decyzja organu rentowego, w której zostały wyliczone odsetki za zwłokę, ma wyłącznie charakter deklaratoryjny stwierdzający fakt powstania i wysokości odsetek. Na temat obowiązku zapłaty odsetek za zwłokę z tytułu nieterminowej płatności składek na ubezpieczenia społeczne Sąd Najwyższy wypowiadał się kilkakrotnie. W szczególności w wyroku z 9 maja 2007 r., sygn. akt I UK 362/06, stwierdził, że obowiązek zapłaty odsetek od nieuiszczonych w terminie składek nie jest uzależniony od winy płatnika. Wynika to, po pierwsze, z zamieszczonego w treści art. 23 ust. 1 ustawy systemowej odesłania do przepisów ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2017 poz. 201) regulujących zasady naliczania i wysokości odsetek za zwłokę. Z kolei ordynacja podatkowa wiąże określenie "odsetki za zwłokę" z sytuacją, kiedy podatnik zobowiązany do świadczenia podatku (należności) nie uiści podatku w terminie płatności. Takie opóźnienie w spłacie podatku ustawodawca nazywa zwłoką. Przepis art. 53 par. 1 ordynacji podatkowej stanowiący o obowiązku pobrania odsetek za zwłokę w przypadku istnienia zaległości w opłacaniu podatków w ogóle nie zajmuje się zagadnieniem, z czyjej winy zaległości te powstały. To zaś oznacza, że w każdej sytuacji faktycznej istnienie zaległości podatkowych rodzi dla podatnika następstwa w postaci obowiązku świadczenia od nich odsetek za zwłokę. Po drugie, w przepisach ustawy systemowej przyjęto zasadę samoobliczania składki i właśnie ze względu na samoobliczeniową metodę ustalania należnych składek ubezpieczeniowych nie można przypisać organowi rentowemu winy za czas opóźnienia. Zgodnie z art. 46 ust. 1 ustawy systemowej płatnik składek jest zobowiązany, według zasad wynikających z przepisów ustawy, obliczać, potrącać z dochodów ubezpieczonych, rozliczać oraz opłacać należne składki za każdy miesiąc kalendarzowy. Argument, jakoby opieszałość w działaniu organu rentowego mogła mieć jakikolwiek wpływ na powstanie zaległości składkowej i związanych z tym odsetek za zwłokę, jest niezasadny, ponieważ płatnik składek nie może winą za swe nieprawidłowe działanie w zakresie samodzielnego obliczania należnych składek obarczać organu rentowego.
● Mimo tak wyraźnie zajętego w orzecznictwie sądowym stanowiska, przyjęcie założenia odpowiedzialności płatnika za opóźnienie w zapłacie składki na ubezpieczenie wypadkowe na równi ze składkami na pozostałe ubezpieczenia może budzić uzasadnione wątpliwości. Jak wskazuje się w piśmiennictwie, odmiennie niż w pozostałych gałęziach ubezpieczenia społecznego, wysokość stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe nie wynika z samej ustawy, ale ma ona charakter zmienny (może być bowiem zryczałtowana lub zindywidualizowana) i zależna jest od kategorii ryzyka, których samodzielne ustalenie przez płatnika zazwyczaj może być niemożliwe. Z tych względów należałoby rozważyć jednak zwolnienie płatnika z odsetek za zwłokę bądź innych sankcji w sytuacji, gdy zwłoka w zapłacie należnej składki wynikała z nieprzekazania bądź opóźnienia w przekazaniu stosownych informacji przez ZUS w zakresie wysokości stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe.
1. Stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe dla płatnika składek, o którym mowa w art. 28 ust. 2, któremu Zakład nie ustalił kategorii ryzyka z uwagi na brak obowiązku przekazywania informacji, o której mowa w art. 31 ust. 6, przez trzy kolejne, ostatnie lata kalendarzowe, wynosi tyle, co stopa procentowa określona dla grupy działalności, do której należy.
2. Jeżeli przed upływem terminu opłacania składek, określonego w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, płatnik składek, o którym mowa w ust. 1, nie otrzyma z urzędu statystycznego zaświadczenia o wpisie do rejestru REGON zawierającego informację o rodzaju działalności według PKD, stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe ustala się zaliczkowo w wysokości określonej w art. 28 ust. 1. Po otrzymaniu zaświadczenia płatnik składek obowiązany jest od początku roku składkowego skorygować stopę procentową składki do wysokości stopy procentowej określonej dla grupy działalności, do której jest zaklasyfikowany.
3. Stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe dla płatnika składek niepodlegającego wpisowi do rejestru REGON wynosi 50% najwyższej stopy procentowej ustalonej na dany rok składkowy dla grup działalności zgodnie z zasadami określonymi w art. 30.4. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określi, w drodze rozporządzenia:
1) grupy działalności w oparciu o rodzaj działalności PKD ujęty w rejestrze REGON;
2) szczegółowe zasady ustalania kategorii ryzyka w zależności od wskaźników częstości, kategorie ryzyka oraz stopy procentowe składek na ubezpieczenie wypadkowe dla grup działalności;
3) szczegółowe zasady ustalania kategorii ryzyka dla płatników składek w zależności od wskaźników częstości;
4) szczegółowe zasady ustalania wskaźnika korygującego;
5) wzór informacji, o której mowa w art. 31 ust. 6.
● Przepis reguluje sytuacje, gdy po pierwsze niemożliwe jest ustalenie kategorii ryzyka płatnika składek, a po drugie, gdy niemożliwe jest ustalenie w ogóle kategorii ryzyka dla grupy działalności płatnika składek. Pierwszy przypadek dotyczy płatników zgłaszających do ubezpieczenia wypadkowego co najmniej 10 ubezpieczonych, dla których składka ustalana jest przez ZUS jako iloczyn stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe określonej dla grupy działalności, do której należy płatnik składek - zgodnie z zasadami określonymi w art. 30 ustawy - oraz wskaźnika korygującego ustalonego dla danego płatnika. W sytuacji gdy z uwagi na brak obowiązku przekazywania informacji o danych wskazanych w art. 31 ust. 6 ustawy (dane identyfikacyjne płatnika składek określone w ustawie systemowej, rodzaj działalności według PKD, liczba ubezpieczonych zgłoszonych do ubezpieczenia wypadkowego i adres płatnika składek) przez trzy kolejne, ostatnie lata kalendarzowe, zakład nie ustalił płatnikowi kategorii ryzyka, stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe dla tego płatnika wynosi tyle, co stopa procentowa określona dla grupy działalności, do której on należy.
Dla przypomnienia, obowiązek sporządzenia informacji ZUS IWA dotyczy tych płatników składek, którzy łącznie spełniają następujące warunki:
- byli zgłoszeni nieprzerwanie w ZUS jako płatnicy składek na ubezpieczenie wypadkowe od 1 stycznia do 31 grudnia poprzedniego roku i co najmniej jeden dzień w styczniu danego roku składkowego;
- w poprzednim roku zgłaszali do ubezpieczenia wypadkowego średnio 10 ubezpieczonych;
- 31 grudnia poprzedniego roku byli wpisani do rejestru REGON.
Zatem jeśli choć w jednym miesiącu poprzedniego roku ani jeden ubezpieczony nie podlegał temu ubezpieczeniu, podmiot ten nie był płatnikiem składek na ubezpieczenie wypadkowe, nie spełnia więc warunku nieprzerwanego zgłoszenia. Zatem płatnik taki nie ma obowiązku złożenia informacji ZUS IWA za poprzedni rok. Nie musi jej także składać firma, która choć była płatnikiem składki wypadkowej, np. przez cały 2016 r., to nie była płatnikiem składek ani jednego dnia w styczniu 2017 r.
PRZYKŁAD 12
Bez obowiązku ZUS IWA
Firma ABC od stycznia do grudnia 2016 r. zgłaszała do ubezpieczenia wypadkowego 13 osób. W styczniu 2017 r. nie zgłosiła żadnej osoby do tego ubezpieczenia. Ponieważ przez co najmniej jeden miesiąc w 2017 r. nie była płatnikiem składki na ubezpieczenie wypadkowe, nie miała obowiązku składania ZUS IWA za 2016 r.
PRZYKŁAD 13
Działalność dopiero od maja
Spółka Klepsydra rozpoczęła działalność w maju 2016 r. W okresie od czerwca do grudnia 2016 r. w każdym miesiącu zgłaszała do ubezpieczenia wypadkowego od 12 do 14 osób. Firma nie miała jednak obowiązku przekazania informacji ZUS IWA za 2016 r., ponieważ nie można jej było uznać za płatnika nieprzerwanie zgłoszonego w ZUS w 2016 r., bo rozpoczęła działalność dopiero w maju.
● Wyjątek wskazany w ust. 2 dotyczy sytuacji, gdy płatnik przed upływem terminu opłacania składek określonego w ustawie systemowej nie otrzyma z urzędu statystycznego zaświadczenia o wpisie do rejestru REGON zawierającego informację o rodzaju działalności według PKD. Wówczas stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe ustala się zaliczkowo w wysokości określonej w art. 28 ust. 1 ustawy, która stanowi 50 proc. najwyższej stopy procentowej ustalonej na dany rok składkowy dla wszystkich grup działalności. Nie oznacza to, że tak ustalona ryczałtowo wysokość stopy procentowej będzie obowiązywała przez cały rok składkowy. Po otrzymaniu zaświadczenia o wpisie do rejestru REGON zawierającego informację o rodzaju działalności według PKD płatnik składek ma obowiązek skorygować stopę procentową składki do wysokości stopy procentowej określonej dla grupy działalności, do której jest zaklasyfikowany, i to od początku roku składkowego.
● Jak już wskazano powyżej, stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe dla płatnika składek, który nie podlega wpisowi do rejestru REGON, wynosi 50 proc. najwyższej stopy procentowej ustalonej na dany rok składkowy dla grup działalności zgodnie z zasadami określonymi w art. 30 ustawy, tj. w zależności od kategorii ryzyka ustalonej dla tej grupy.
Delegacja ustawowa
● Ustęp 4 komentowanego artykułu zawiera delegację ustawową do wydania przez ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego rozporządzenia określającego m.in. grupy działalności w oparciu o rodzaj działalności PKD ujęty w rejestrze REGON, szczegółowe zasady ustalania kategorii ryzyka w zależności od wskaźników częstości, kategorie ryzyka oraz stopy procentowe składek na ubezpieczenie wypadkowe dla grup działalności, szczegółowe zasady ustalania kategorii ryzyka dla płatników składek w zależności od wskaźników częstości oraz szczegółowe zasady ustalania wskaźnika korygującego. W wykonaniu tego przepisu minister pracy i polityki społecznej wydał omawiane już wyżej rozporządzenie z 29 listopada 2002 r. w sprawie różnicowania stopy procentowej składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych w zależności od zagrożeń zawodowych i ich skutków. Powyższe rozporządzenie, o czym już była mowa, zawiera również wzór informacji ZUS IWA składanej prze płatnika do ZUS dla celów ustalenia stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe. Ustalając w par. 5 wzór dla obliczenia kategorii ryzyka dla płatników składek w oparciu o cząstkowe kategorie ryzyka, rozporządzenie to precyzuje ponadto, co należy rozumieć przez pojęcie "warunki zagrożenia" i w tym zakresie odsyła do wspomnianego powyżej rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 29 listopada 2002 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowiskach pracy.
1. Zakład ustala, w drodze decyzji, stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe na cały rok składkowy w wysokości 150% stopy procentowej ustalonej na podstawie prawidłowych danych, jeżeli płatnik składek nie przekaże informacji, o której mowa w art. 31 ust. 6, albo korekty tej informacji w terminie 14 dni od otrzymania wezwania Zakładu, a stopa procentowa ustalona na podstawie nieprawidłowych danych przekazanych przez płatnika składek lub wykazywana przez płatnika składek w dokumentach rozliczeniowych była zaniżona w stosunku do ustalonej na podstawie prawidłowych danych.
2. Zakład ustala, w drodze decyzji, stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe na cały rok składkowy w wysokości 150% stopy procentowej ustalonej zgodnie z przepisami ustawy płatnikom składek, o których mowa w art. 28 ust. 1 i art. 33 ust. 1 i 2, którzy w danym roku składkowym wykazywali w dokumentach rozliczeniowych zaniżoną stopę procentową i nie złożyli dokumentów rozliczeniowych korygujących w terminie 14 dni od otrzymania wezwania Zakładu.
3. W przypadku zaniżenia wysokości stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe płatnik składek zobowiązany jest złożyć dokumenty rozliczeniowe korygujące i opłacić zaległe składki wraz z odsetkami za zwłokę. W przypadku zawyżenia wysokości stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe płatnik składek zobowiązany jest złożyć dokumenty rozliczeniowe korygujące.
● Ustawodawca przewidział sankcję dla płatników składek stosowaną w przypadku podania przez nich nieprawdziwych lub nieprzekazania wymaganych w art. 31 ust. 6 ustawy wypadkowej stosownych danych bądź też niezłożenia korekty tych danych w terminie 14 dni od otrzymania wezwania ZUS. Sankcja przewidziana w tym przepisie dotyczy jednak tylko sytuacji, w których nieprzekazanie danych albo przekazanie nieprawidłowych danych doprowadziło do zaniżenia stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe bądź przez ustalenie zaniżonej stopy procentowej przez ZUS, bądź bezpośrednio przez wykazywanie takiej zaniżonej stopy procentowej przez płatnika składek w dokumentach rozliczeniowych. Takie brzmienie artykułu obowiązuje od 1 kwietnia 2017 r. Zostało wprowadzone ustawą z 16 grudnia 2016 r. o zmianie niektórych ustaw w celu poprawy otoczenia prawnego przedsiębiorców (Dz.U. poz. 2255), która wprowadziła wiele ułatwień dla prowadzących działalność gospodarczą nie tylko w zakresie ubezpieczeń społecznych. Obecnie ZUS ma prawo nałożyć na płatnika swoistą karę w postaci podwyższenia stopy procentowej składki wypadkowej o 50 proc. Jest to o tyle dotkliwe dla płatnika, że składka ta finansowana jest w całości z jego środków, nie jest nawet częściowo potrącana z wynagrodzenia ubezpieczonego. Sankcja ta będzie wymierzona jedynie wtedy, gdy płatnik nie zareaguje w ciągu 14 dni na wezwanie ZUS do złożenia wymaganych informacji lub jego korekty, jeśli przekazane dane okazały się nieprawidłowe. W poprzednim stanie prawnym ZUS mógł podwyższyć stopę procentową, nie wzywając płatnika do uzupełnienia lub poprawy danych. To powodowało, że firmy nierzadko na wszelki wypadek zawyżały składkę wypadkową, żeby nie być zagrożonym taką sankcją. Problem polegał bowiem na tym, że ZUS automatycznie traktował każdą pomyłkę lub zaniechanie, które skutkowały opłaceniem składki w zaniżonej wysokości, jako winę płatnika i podwyższał stopę procentową składki. Działał tak wbrew stanowisku sądów, zdaniem których powinien przede wszystkim zbadać, czy doszło do tego z winy płatnika. Jeśli nie, a zaniżenie składki było spowodowane innymi przyczynami, powinien odstąpić od wymierzania tej kary. Zdaniem sądów, jeśli płatnik wykazał, że zachował należytą staranność w przygotowaniu danych przekazywanych do ZUS, nie mógł zostać ukarany.
● Trzeba podkreślić, że przepisy wprowadzające nowe zasady mają zastosowanie również do postępowań w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy. Do tych spraw stosuje się art. 34 ustawy w brzmieniu nadanym ustawą z 16 grudnia 2016 r. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 26 lipca 2017 r., sygn. akt III AUa 12/17. Na jego przykładzie można prześledzić stosowanie tych przepisów wobec spraw wszczętych, ale niezakończonych przed wejściem w życie nowelizacji art. 34. Sąd stwierdził, że jeżeli płatnik - po stwierdzeniu przez organ rentowy zaniżenia stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe - niezwłocznie, a więc jeszcze przed uprawomocnieniem się decyzji, skorygował dane i opłacił różnicę w składce, to w świetle art. 34 ust. 1 i 2 ustawy wypadkowej nie powstały warunki do zastosowania sankcji podwyższenia stopy procentowej w następnym roku składkowym. Jak czytamy w uzasadnieniu, stan faktyczny w sprawie nie był sporny - płatnik podał w deklaracji za 2012 r. nieprawidłową wartość stopy procentowej składki, co spowodowało zaniżenie stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe. Jednak po stwierdzeniu tego przez organ rentowy niezwłocznie skorygował te dane i opłacił różnicę w składce, a więc jeszcze przed uprawomocnieniem zaskarżonej decyzji. Te okoliczności faktyczne oznaczają, że w tej sytuacji, stosując przepis art. 34 ust. 1 i 2 ustawy w nowym brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą, nie powstały warunki do zastosowania sankcji podwyższenia stopy procentowej w następnym roku składkowym. Co istotne, sąd w uzasadnieniu nie odniósł się do zarzutów podnoszonych przez skarżącego, który zarzucał sądowi I instancji naruszenie:
- art. 34 ust. 1 ustawy przez jego błędną wykładnię i wadliwe przyjęcie, że ZUS jest uprawniony do podwyższenia stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe w każdym przypadku podania przez płatnika nieprawidłowych danych, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu powinna prowadzić do wniosku, iż przepis ten ma zastosowanie tylko w przypadku podania danych nieprawdziwych, a nie nieprawidłowych oraz podania nieprawdziwych danych wymienionych w treści art. 31 ust. 1 ustawy, wśród których przyjęcie przez płatnika nieprawidłowej stopy procentowej nie jest wymienione; oraz
- art. 233 par. 1 kodeksu postępowania cywilnego przez przekroczenie granicy swobodnej oceny dowodów, w tym zeznań świadków, podczas gdy właściwa ocena zgromadzonego materiału dowodowego powinna prowadzić do wniosku, że nieprawidłowe ustalenie stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe miało charakter nieumyślny, a co za tym idzie, nie może mieć zastosowania sankcja z art. 34 ust. 1 ustawy.
Sąd potraktował więc skorygowanie danych i uzupełnienie składki po wydaniu decyzji w starym stanie prawnym jako równoważne ze skorygowaniem danych po wezwaniu ZUS, co zgodnie z nowym brzmieniem przepisów wyklucza zastosowanie karnego podwyższenia składki wypadkowej.
● Obecnie po stwierdzeniu takiej sytuacji organ rentowy w pierwszej kolejności zobowiązany będzie wezwać płatnika do złożenia informacji ZUS IWA lub jej korekty albo korekty dokumentów rozliczeniowych. Na złożenie tych dokumentów płatnik składek będzie miał 14 dni liczonych od dnia doręczenia wezwania. Dopiero upływ tego czasu i niezłożenie przez płatnika wymaganych dokumentów będzie stanowiło podstawę do wydania przez ZUS decyzji o podwyższeniu obowiązującej płatnika w danym roku składkowym stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe. W takim wypadku zakład ustala stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe na cały rok składkowy w wysokości 150 proc. stopy procentowej, która zostałaby ustalona na podstawie prawidłowych danych. Płatnik składek musi więc dopłacić dodatkowo 50 proc. wysokości składki w stosunku do tego, co zapłaciłby, gdyby podał dane prawidłowo. Oczywiście niezależnie od powyższej sankcji płatnik składek jest w takiej sytuacji zobowiązany również do opłacenia zaległych składek na ubezpieczenie wypadkowe wraz z odsetkami za zwłokę od powstałych zaległości. Natomiast w przypadku zawyżenia wysokości stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe płatnik jest zobowiązany złożyć dokumenty rozliczeniowe korygujące.
● Jak już wskazano, podwyższenie stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe następuje w formie decyzji administracyjnej, od której płatnikowi przysługuje odwołanie do właściwego sądu. Może on zweryfikować prawidłowość podwyższenia przez ZUS stopy procentowej. Jak wskazano wyżej, zmianie uległ stan prawny, jednak orzecznictwo zachowało swoją aktualność w kontekście wpływu winy płatnika na decyzję wydawaną przez ZUS. Warto więc przytoczyć najważniejsze kierunki interpretacyjne.
W sprawie rozpoznanej przez Sąd Najwyższy w wyroku z 8 listopada 2013 r., sygn. akt II UK 147/13, ZUS po wszczęciu postępowania w sprawie zaniżenia stopy procentowej na ubezpieczenie wypadkowe wydał płatnikowi decyzję o podwyższeniu o 50 proc. stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe. W uzasadnieniu decyzji zakład wskazał, że w deklaracjach DRA za wskazany wyżej okres błędnie wskazano składkę na ubezpieczenie wypadkowe w wysokości 2 proc. zamiast 3 proc. Nieprawidłowe wskazanie stopy procentowej składki na to ubezpieczenie było spowodowane błędem pracownika firmy zewnętrznej zajmującej się sprawami bhp w spółce, zostało dostrzeżone przez płatnika w wyniku przeprowadzenia kontroli wewnętrznej i przez niego skorygowane, a różnica w wysokości odprowadzonych składek uregulowana. Płatnik odwołał się od decyzji ZUS do właściwego sądu, który zmienił decyzję ZUS i orzekł o niepodwyższeniu składki za sporny okres. Sąd podkreślił, że art. 34 ustawy wypadkowej daje ZUS możliwość ustalenia wyższej stopy składki tylko wówczas, gdy płatnik składek nie przekaże w ogóle danych lub przekaże nieprawdziwe dane, o których mowa w art. 31 tej ustawy. Zdaniem sądu sankcje podwyższające stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe zawarte w art. 34 ustawy mogą dotyczyć jedynie niesumiennych i nierzetelnych płatników składek, zatajających stosowne informacje przed zakładem, a nie płatników, którzy na skutek zwykłej ludzkiej pomyłki składają deklaracje z błędem, który następnie korygują i regulują wyrównanie w płatności składek. W ocenie sądu nie można stosować omawianej sankcji w momencie, gdy płatnik nie tylko skorygował uchybienie, lecz także usunął jego skutki w postaci zaniżonej składki, opłacając ją z należnymi odsetkami. Sąd Najwyższy we wskazanym wyroku podzielił tę argumentację i podkreślił, że odpowiedzialność płatnika składek za podanie nieprawdziwych danych służących do ustalenia wysokości składek na ubezpieczenie wypadkowe oparta jest na winie płatnika. Dlatego to płatnik składek ma obowiązek wykazać, że zgłoszenie nieprawdziwych danych nastąpiło z przyczyn od niego niezależnych (niezawinionych przez niego). Zdaniem Sądu Najwyższego użyte w art. 34 ust. 1 ustawy wypadkowej sformułowanie "ustala" należy rozumieć w ten sposób, że zakład jest wprawdzie zobligowany do nałożenia przewidzianej w tym przepisie sankcji, ale dopiero wtedy, gdy stwierdzi nieprzekazanie mu danych lub przekazanie nieprawdziwych danych, o których mowa w art. 31, a płatnik składek nie wykaże, iż nieprzekazanie przez niego danych lub przekazanie nieprawdziwych danych nastąpiło mimo zachowania należytej staranności.
PRZYKŁAD 14
Należyta staranność wykluczy odpowiedzialność
Spółka Azymut SA otrzymała od ZUS decyzję wydaną na podstawie art. 34 ustawy, w której zakład podwyższył jej o 50 proc. stopę procentową składki na ubezpieczenie społeczne wypadkowe obowiązującą u tego płatnika składek - za okres od 1 kwietnia 2016 r. do 31 marca 2017 r. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że spółka w informacji ZUS IWA błędnie wskazała składkę wypadkową, przyjmując stopę procentową 1,73 zamiast 2,26 proc. Okoliczność ta stanowiła podstawę do podwyższenia stopy składki za cały rok rozliczeniowy. Płatnik składek złożył odwołanie od powyższej decyzji, podnosząc, że spółka na skutek błędu osoby wypełniającej deklaracje ZUS wskazała nieprawidłowe dane, ale działanie płatnika nie było spowodowane świadomą wolą zaniżenia świadczeń na rzecz ZUS oraz iż spółka dokonała ostatecznie prawidłowego rozliczenia, a raporty korygujące zostały złożone terminowo w organie rentowym. Wobec tego nie zachodzi podstawa do podwyższenia stopy procentowej składki.
Sąd przychylił się do stanowiska spółki, powołując się m.in. na obowiązujące w tym zakresie orzecznictwo sądowe. Poza wskazanym powyżej wyrokiem Sądu Najwyższego z 8 listopada 2013 r., sygn. akt II UK 147/13, podobne stanowisko zajął również Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 11 stycznia 2017 r., sygn. akt III AUa 1067/16. Stwierdził w nim, że użyte w art. 34 ust. 1 ustawy sformułowanie "ustala" należy rozumieć w ten sposób, iż zakład jest wprawdzie zobligowany do nałożenia przewidzianej w tym przepisie sankcji, ale dopiero wtedy, gdy stwierdzi nieprzekazanie mu danych lub przekazanie nieprawdziwych danych, o których mowa w art. 31, a płatnik składek nie wykaże, że nieprzekazanie przez niego danych lub przekazanie nieprawdziwych danych nastąpiło mimo zachowania należytej staranności, to znaczy jest następstwem okoliczności, za które on nie odpowiada. Podobnie wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z 6 sierpnia 2013 r., sygn. akt II UK 431/12. Sąd uznał, że odpowiedzialność płatnika składek za podanie nieprawdziwych danych służących do ustalenia wysokości składek na ubezpieczenie wypadkowe oparta jest na winie płatnika, podobnie jak w przypadku opłaty dodatkowej wymierzanej na podstawie art. 24 ust. 1 ustawy systemowej. Uznał też, że z treści art. 34 ust. 1 ustawy wypadkowej wynika domniemanie winy płatnika składek w sytuacji, w której przekazane przez niego dane nie odpowiadają prawdzie. Dlatego to płatnik składek ma obowiązek wykazać, że zgłoszenie nieprawdziwych danych nastąpiło z przyczyn od niego niezależnych (niezawinionych przez niego). Natomiast Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 10 stycznia 2017 r., sygn. akt III AUa 1385/16, podkreślił, że ustalenie przez płatnika nieprawidłowej - zaniżonej składki na ubezpieczenie społeczne nie prowadzi automatycznie do możliwości nałożenia na płatnika przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych sankcji określonej w art. 34 ustawy.
PRZYKŁAD 15
Sąd podtrzymał decyzję
Spółka z o.o. ADM odwołała się od decyzji ZUS, w której organ rentowy podwyższył jej o 50 proc. stopę procentową składki na ubezpieczenie społeczne wypadkowe obowiązującą u tego płatnika składek - za okres od 1 kwietnia 2016 r. do 31 marca 2017 r. Spółka ta w informacji ZUS IWA błędnie wskazała składkę wypadkową, zaniżając stopę procentową.
W toku postępowania płatnik składek nie wykazał, że zgłoszenie nieprawdziwych danych nastąpiło z przyczyn od niego niezależnych (niezawinionych przez niego). W takiej sytuacji sąd podzielił stanowisko organu rentowego, że zaszła podstawa do podwyższenia stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe.
● We wskazanym wyroku z 6 sierpnia 2013 r., sygn. akt II UK 431/12, Sąd Najwyższy nawiązał do opłaty dodatkowej wymierzanej na podstawie art. 24 ust. 1 ustawy systemowej. Ten przepis utracił jednak moc 31 maja 2012 r. na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 18 listopada 2010 r., sygn. akt P 29/09. Natomiast zgodnie z art. 24 ust. 1a ustawy systemowej w razie nieopłacenia składek lub opłacenia ich w zaniżonej wysokości, zakład może wymierzyć płatnikowi dodatkową opłatę do wysokości 100 proc. nieopłaconych składek. Podwyższenie wysokości stawki procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe w przypadku jej zaniżenia również pełni rolę opłaty dodatkowej, lecz jest zupełnie niezależne od opłaty wymierzanej na podstawie przepisów ustawy systemowej, których nie stosuje się w takim wypadku do składki na ubezpieczenie wypadkowe.
W przypadku podwyższenia stawki procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe i związanym z tym obowiązkiem płatnika do uiszczenia powstałej z tego tytułu zaległości na ubezpieczenie wypadkowe, zakład ma pięć lat na dochodzenie zapłaty tych należności od dnia, w którym stały się wymagalne.
● Ustalenie przez ZUS w drodze decyzji stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe na cały rok składkowy w wysokości 150 proc. stopy procentowej ustalonej zgodnie z przepisami ustawy, dotyczy także płatników składek, o których mowa w art. 28 ust. 1 (płatnicy składek zgłaszający do ubezpieczenia wypadkowego nie więcej niż 9 ubezpieczonych), w art. 33 ust. 1 (płatnicy składek zgłaszający do ubezpieczenia wypadkowego co najmniej 10 ubezpieczonych, którym zakład nie ustalił kategorii ryzyka z uwagi na brak obowiązku przekazywania informacji wskazanych w art. 31 ust. 6 ustawy) i w art. 33 ust. 2 (płatnicy składek niewpisani jeszcze do rejestru REGON). Warunkiem jest, aby ci płatnicy w danym roku składkowym wykazywali w dokumentach rozliczeniowych zaniżoną stopę procentową i nie złożyli dokumentów rozliczeniowych korygujących w terminie 14 dni od otrzymania wezwania zakładu.
W przypadku złożenia informacji, o której mowa w art. 31 ust. 6, lub jej korekty, albo sporządzenia tej informacji przez Zakład z urzędu, Zakład ustala stopę procentową składki na cały rok składkowy w wysokości stopy procentowej ustalonej na podstawie danych zawartych w informacji.
● W przepisie tym ustawodawca wskazał skutek złożenia przez płatnika składek prawidłowych informacji, o których mowa w ust. 6 art. 31 ustawy, niezbędnych do ustalenia stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe bądź złożenia korekty tych informacji, ewentualnie sporządzenia ich przez zakład z urzędu. W takiej sytuacji ZUS ustala stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe na dany rok składkowy w wysokości stopy procentowej ustalonej w oparciu o dane zawarte w tych informacjach. Przepis jest czytelny i z tego względu nie wymaga szczegółowego komentarza.
Jeżeli w czasie kontroli przeprowadzanych u płatników składek inspektorzy pracy stwierdzą podanie nieprawidłowych danych, o których mowa w art. 31 ust. 6, informują o tym Zakład podając równocześnie prawidłowe dane.
● Artykuł wprowadza ciekawą zasadę, zgodnie z którą jeżeli w czasie kontroli prowadzonej przez inspektora pracy stwierdzi on nieprawidłowości w danych, które powinny się znaleźć w ZUS IWA, zawiadomi o tym ZUS. Nie oznacza to jednak, że tych uprawnień nie ma inspektor kontroli ZUS. Kontrolerzy zakładu mogą bowiem sprawdzać przestrzeganie wszystkich przepisów ubezpieczeniowych, w tym, co oczywiste, także przekazywanie ZUS prawidłowych danych wpływających na wysokość składki wypadkowej. Przepis ten podkreśla rolę inspektora pracy, którego uprawnienia zostały określone w ustawie z 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 786 ze zm.; dalej: ustawa o PIP). Stanowi uszczegółowienie ogólnej zasady wynikającej z art. 37 ust. 2 ustawy o PIP, zgodnie z którym inspektor pracy niezwłocznie powiadamia o naruszeniu przepisów prawa właściwe organy, a w szczególności informuje ZUS o naruszeniu przepisów w zakresie ubezpieczeń społecznych.
● W toku postępowania kontrolnego inspektor pracy ma prawo m.in. do swobodnego wstępu na teren oraz do obiektów i pomieszczeń podmiotu kontrolowanego i żądania przedłożenia akt osobowych i wszelkich dokumentów związanych z wykonywaniem pracy przez pracowników lub osoby świadczące pracę na innej podstawie niż stosunek pracy. Z komentowanego artykułu nie wynika, aby inspektor pracy musiał zawiadamiać kontrolowanego płatnika, że przekazał prawidłowe dane ZUS. Jednak zgodnie z art. 31 ust. 2 pkt 7 ustawy o PIP protokół kontroli sporządzany po jej zakończeniu powinien zawierać m.in. opis stwierdzonych naruszeń prawa oraz inne informacje mające istotne znaczenie dla wyników kontroli. Płatnik dowie się więc o stwierdzonych nieprawidłowościach w tym zakresie z protokołu kontroli. Warto zauważyć, że sam inspektor nie podwyższa tej składki ani nie składa wniosku o podwyższenie, a jedynie informuje ZUS o nieprawidłowościach, jakie wykrył. ZUS, otrzymując taką informację musi ją przeanalizować i w razie potwierdzenia wątpliwości postępuje według schematu określonego w art. 34.
1. Inspektor pracy może wystąpić do jednostki organizacyjnej Zakładu właściwej ze względu na siedzibę płatnika składek z wnioskiem o podwyższenie płatnikowi składek, u którego w czasie dwóch kolejnych kontroli stwierdzono rażące naruszenie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, o 100% stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe ustalanej na najbliższy rok składkowy.
2. Decyzję w sprawie podwyższenia stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe, o której mowa w ust. 1, wydaje Zakład.
● Jak wspomniano wyżej, jeśli inspektor pracy stwierdzi nieprawidłowości w informacjach podanych przez płatnika w druku ZUS IWA, tylko informuje o tym ZUS. Jednak w przypadku opisywanym w ust. 1 komentowanego przepisu, tj. stwierdzenia rażącego naruszenia przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, może wystąpić do ZUS z wnioskiem o podwyższenie obowiązującej dla danego płatnika stopy procentowej składki wypadkowej aż o 100 proc. Podwyższeniu w tym trybie podlega stopa procentowa składki przysługująca od płatnika w wysokości ustalanej w myśl zasad art. 28-33 na następny rok składkowy po tym, w jakim na podstawie wniosku inspektora pracy wszczęto postępowanie w tej sprawie. Kara dla płatnika polega na tym, że za stwierdzone naruszanie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy przez kolejny rok składkowy płatnik będzie zmuszony uiszczać składkę według podwojonej stopy procentowej należnej w tym roku (tak Sąd Najwyższy w wyroku z 4 lutego 2011 r., sygn. akt II UK 230/10).
Konstrukcja przepisu nie pozwala na to, aby inspektor mógł miarkować podwyższenie w zależności od skali naruszeń. Może jedynie wnosić o podwyższenie składki o 100 proc. Podobnie nie ma do tego prawa ZUS. Zwracał na to uwagę np. Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z 12 czerwca 2013 r., sygn. akt III AUa 48/13, którym uwzględnił apelację ZUS. Organ rentowy odwoływał się od wyroku sądu I instancji, który obniżył dodatkowy wymiar stopy procentowej składki wypadkowej ze 100 do 20 proc. W uzasadnieniu stwierdził wprost, że miarkowanie podwyższenia składki dokonane przez sąd I instancji nie znajduje żadnego uzasadnienia w przepisach prawa materialnego.
Trzeba też podkreślić, że użyte w przepisie sformułowanie "może" oznacza, iż inspektor ma jedynie możliwość, a nie obowiązek występowania z taki wnioskiem. Ocena tych okoliczności należy do inspektora.
● Sąd Najwyższy w wyroku z 4 czerwca 2013 r., sygn. akt I UK 526/12, podkreślił, że przepis ten nie stwarza odrębnej podstawy kontroli płatnika składek przez inspektora pracy, lecz funkcjonuje w określonym kontekście normatywnym i odwołuje się do kontroli przeprowadzanej przez inspektorów pracy na podstawie przepisów ustawy o PIP w ramach nadzoru i kontroli przestrzegania przez podmioty wymienione w art. 13 tej ustawy (podmioty kontrolowane) m.in. przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy (art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy).
● Trzeba też podkreślić, że przepis mówi o rażącym naruszeniu zasad bhp. W komentowanym artykule nie znajdziemy jednak definicji rażącego naruszenia. Jest to więc okoliczność ocenna. Częściowo wyjaśnił to pojęcie Sąd Apelacyjny w Rzeszowie w wyroku z 1 marca 2017 r., sygn. akt III AUa 672/16. Sąd stwierdził, że chociaż art. 36 nie zawiera własnej definicji pojęcia "rażące naruszenie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy", to trzeba się zgodzić ze stanowiskiem, że za takie należy uznać i rozumieć naruszenie przepisów bhp, które stwarza bezpośrednie zagrożenie dla życia i zdrowia pracownika. Bezpośredniość występuje zaś wówczas, gdy naruszenie przepisów bhp jest tego rodzaju, że skutek w postaci zagrożenia życia lub zdrowia jest wynikiem samego naruszenia zasad bhp, bez konieczności wystąpienia dodatkowej przyczyny. Jest to zatem niebezpieczeństwo grożące wprost, nieuniknione lub co najmniej wysoce prawdopodobne w dającej się przewidzieć przyszłości, choć niekoniecznie natychmiastowe.
Dodatkowo sąd w tym wyroku zawarł wyjaśnienie, jakie jest ratio legis tego przepisu. Podwyższenie składki wypadkowej aż o 100 proc. zdefiniował jako swego rodzaju sankcję karno-administracyjną za nieprzestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy dla pracodawcy naruszającego nakazy i zakazy. Sankcja ta wymierzana jest płatnikowi za stworzenie ryzyka zagrożenia życia i zdrowia osób podlegających ubezpieczeniu wypadkowemu. Podwyższenie składki może zatem dotyczyć tylko takiego płatnika, który nie wykonując swego zobowiązania zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy w zakładzie, rażąco narusza przepisy w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy. Wyczerpująco kwestię tę opisał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z 24 września 2015 r., sygn. akt II UK 288/14. Sąd wyjaśnił, że instytucja podwyższenia składki na ubezpieczenie wypadkowe w trybie art. 36 ma penalny charakter, a jej celem jest ochrona życia i zdrowia pracowników przez wyeliminowanie bezpośrednich zagrożeń będących skutkiem nieprzestrzegania przez płatników składek przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. Kara powinna być zatem adekwatna do skali naruszeń tych przepisów (analizowanych z punktu widzenia zagrożeń dla życia i zdrowia pracowników) i stopnia zawinienia pracodawcy.
Na wyrok warto zwrócić uwagę także dlatego, że wskazuje schemat postępowania w sytuacji, gdy płatnik nie prowadzi działalności tylko w jednym zakładzie, ale w kilku. Zdaniem SN nie można sankcji określonej w komentowanym artykule zastosować do wszystkich zakładów. Zwrócił jednak uwagę, że analizując możliwość jej nałożenia, nie można przy tym abstrahować od specyfiki samego płatnika składek. W przypadku płatników będących dużymi jednostkami organizacyjnymi prowadzącymi działalność w wielu miejscowościach na terenie całego kraju, konieczność prawidłowego zorganizowania działalności produkcyjnej, usługowej lub handlowej, jak również właściwego zorganizowania procesu pracy, w tym także pod kątem przestrzegania zasad bezpieczeństwa i higieny, wymusza na płatniku, aby w swoich przepisach wewnętrznych wprowadził strukturę wielozakładową prowadzonego przedsiębiorstwa (a nawet nadał poszczególnym zakładom przymiot wewnętrznych pracodawców wobec zatrudnionych pracowników) i nałożył na kierownictwo poszczególnych zakładów odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa załogi oraz poddał tak wyodrębnione jednostki nadzorowi właściwych terytorialnie ogniw Państwowej Inspekcji Pracy. Przy takim schemacie organizacyjnym stwierdzone przez inspektora PIP w danym zakładzie nieprawidłowości w przestrzeganiu przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy mają ograniczony zakres przedmiotowy i podmiotowy. Uchybienia te wynikają bowiem z nieprawidłowego zorganizowania, pod względem bezpieczeństwa, procesu pracy tylko w tym zakładzie i są rezultatem zaniedbań jego kierownictwa, a same naruszenia stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla życia i zdrowia pracowników wyłącznie tej wewnętrznej jednostki organizacyjnej osoby prawnej. Naliczanie zwiększonej składki na ubezpieczenie wypadkowe za pracowników pozostałych zakładów spółki jest nieproporcjonalne do skali stwierdzonych uchybień w przestrzeganiu przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy przez płatnika i rozmiarów płynących stąd zagrożeń dla zatrudnionych przezeń pracowników. Jest zatem sankcją zbyt dolegliwą, gdyż cel w postaci ochrony życia i zdrowia pracowników przez zdyscyplinowanie pracodawcy do zapewnienia załodze bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, można osiągnąć, karząc go za zaniedbania ujawnione w danym zakładzie przez naliczenie zwiększonej składki na ubezpieczenie wypadkowe tylko przy uwzględnieniu liczby pracowników zatrudnionych w tym zakładzie, mobilizując w ten sposób płatnika do podjęcia stosownych działań organizacyjnych i personalnych w tej jednostce wewnętrznej, w której rzeczywiście zachodzi taka potrzeba. SN podkreśla więc bardziej cel prewencyjny przepisu (zapobieganie naruszeniom przepisów bhp, a więc wypadkom przy pracy), a nie jego funkcję jako karę. Takie stanowisko (oddzielne traktowanie każdego zakładu) może też prowadzić do wniosku, że aby możliwe było wystąpienie z wnioskiem o nałożenie sankcji, dwukrotne naruszenie zasad bhp musi nastąpić w tym samym zakładzie. To, że naruszenia były stwierdzane w kolejnych kontrolach, ale w różnych zakładach, nie powinno mieć znaczenia.
PRZYKŁAD 16
Kara tylko dla jednego zakładu
Spółka XYZ miała zakłady produkcyjne zlokalizowane w pobliżu dużych miast - Warszawy (100 zatrudnionych), Gdańska (80 zatrudnionych) i Poznania (90 zatrudnionych). Inspektor pracy kontrolujący płatnika stwierdził, że kierownictwo oddziału w Warszawie, podobnie jak w przypadku poprzedniej kontroli, dopuściło się ciężkiego naruszenia przepisów bhp. Wystąpił z wnioskiem o podwyższenie stopy procentowej składek wypadkowych za pracowników pracujących we wszystkich trzech oddziałach. ZUS przychylił się do wniosku inspektora.
Spółka odwołała się od decyzji. Sąd uwzględnił odwołanie, uzasadniając, że zakłady zachowują odrębność, a w dwóch pozostałych naruszenia bhp nie występują. Zmienił więc decyzję ZUS i podwyższył stopę procentową składki wypadkowej opłacanej przez spółkę tylko za pracowników oddziału warszawskiego.
● Warto zwrócić uwagę, że ustawodawca zastosował w tym przypadku sankcję wyższą niż w sytuacji wskazanej w komentowanym wyżej art. 34 ustawy, w którym za nieprzekazanie prawidłowych danych wymaganych ustawą lub niesporządzenie ich korekty po wezwaniu przez ZUS płatnik może zostać ukarany podwyższeniem składki wypadkowej, ale tylko do 150 proc. jej wysokości.
Podobnie rażące naruszenie przepisów definiował Sąd Najwyższy w wyroku z 8 grudnia 2015 r., sygn. akt II UK 415/14. Zwrócił uwagę, że ustawodawca nie sformułował definicji pojęcia "rażące naruszenie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy", niemniej przyjmuje się, iż jako rażące należy rozumieć takie naruszenie przepisów bhp, które stwarza bezpośrednie zagrożenie życia i zdrowia pracowników, a pojęcie bezpośredniego zagrożenia życia i zdrowia pracownika wyjaśniono w sprawach wykroczeń przeciwko prawom pracownika polegających na nieprzestrzeganiu przepisów bhp oraz odpowiedzialności karnej określonej w art. 220 kodeksu karnego.
● Na konieczność ścisłej interpretacji tych pojęć zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z 6 lutego 2014 r., sygn. akt I UK 318/13. Powtórzył w nim już cytowane wyżej, powszechnie akceptowane stanowisko orzecznictwa w sprawie definicji rażącego naruszenia przepisów bhp, określając je jako naruszenie, które stwarza bezpośrednie zagrożenie życia i zdrowia pracowników, zaś po pojęciem rażącego naruszenia przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy rozumieć należy takie naruszenie tych przepisów, które stwarza bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia pracowników. Jednocześnie opowiedział się za ścisłą interpretacją określenia bezpośredniego zagrożenia jako elementu koniecznego dla zdefiniowania danego naruszenia przepisów bhp jako rażącego. Powołując się na orzecznictwo sądów orzekających o odpowiedzialności karnej pracodawcy wyjaśnił w tym kontekście, że bezpośredniość związku zachodzącego pomiędzy naruszeniem przepisów bhp a zagrożeniem dla zdrowia i życia pracowników występuje wówczas, gdy naruszenie przepisów bhp jest naruszeniem tego rodzaju, iż skutek w postaci zagrożenia życia lub zdrowia jest wynikiem samego naruszenia przepisów bhp, bez konieczności wystąpienia dodatkowej przyczyny. Niebezpieczeństwo musi być bezpośrednie, zagrożenie dla życia potencjalnej ofiary musi być konkretne i realne. Pojęcie "bezpośrednie" wyklucza natomiast możliwość objęcia nim takich przypadków, w których niebezpieczeństwo wprawdzie istnieje, ale jego realizacja zależy od ewentualnych działań sprawcy bądź innych osób.
● Trzeba zwrócić uwagę, że inspektor może złożyć taki wniosek dopiero wtedy, gdy rażące naruszenie przepisów zostanie stwierdzone w dwóch następujących po sobie kontrolach. Nie będzie więc miało znaczenia, że stwierdzenie naruszeń takiego rzędu miało już miejsce w przeszłości. Jeśli nie była to poprzednia kontrola, złożenie wniosku do ZUS nie jest zasadne. Nawet jeśli zostanie złożony, to ZUS powinien go oddalić. Podkreślał to chociażby Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z 17 grudnia 2013 r., sygn. akt III AUa 700/13. Wyraźnie stwierdził, że opisywane uprawnienie inspektora pracy aktualizuje się dopiero podczas drugiej kontroli u tego samego pracodawcy, podczas której nastąpiło stwierdzenie naruszenia przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, przy czym druga kontrola musi następować bezpośrednio po pierwszej, a w każdej z dwóch kolejnych kontroli wymagane jest stwierdzenie rażącego naruszenia przepisów bhp. Innej interpretacji art. 36 ust. 1 ustawy sprzeciwia się użycie przez ustawodawcę sformułowania "w czasie dwóch kolejnych kontroli". Gdyby ustawodawcy nie chodziło o dwie kontrole bezpośrednio po sobie następujące, to z pewnością użyłby sformułowania "w czasie kolejnych kontroli". Podobnie wypowiadał się także m.in. Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 5 marca 2013 r., sygn. akt III AUa 1187/12.
Komentowany przepis nie wymaga też, aby konieczne było naruszenie tych samych przepisów bhp.
● Pewne rozbieżności w orzecznictwie wywołuje zagadnienie, czy wniosek inspektora obliguje automatycznie ZUS do nałożenia na płatnika tej kary. Istnieją wątpliwości, czy ZUS nakłada ją decyzją po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego (jak przy każdej decyzji), samodzielnie badając przesłanki do jej nałożenia czy też jest związany wnioskiem inspektora.
Z jednej strony można wskazać np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 16 maja 2014 r., sygn. akt III AUa 1544/13. Sąd podkreślił, że ocena inspektora pracy zawarta w wystąpieniu do jednostki organizacyjnej ZUS na podstawie art. 36 ust. 1 nie jest wiążąca dla organu rentowego, który przed wydaniem decyzji o podwyższeniu składki na ubezpieczenie wypadkowe jest zobowiązany samodzielnie ustalić stan faktyczny i dokonać jego oceny prawnej. Gdyby uznać tę koncepcję za prawidłową, to w praktyce jednak ZUS i tak najczęściej oparłby się na informacjach zawartych we wniosku inspektora. Specyfika postępowania w sprawach dotyczących ubezpieczeń społecznych polega jednak na tym, że sąd odwoławczy (sąd ubezpieczeń społecznych) musi rozpoznać sprawę merytorycznie. Innymi słowy, nawet jeśli ZUS postąpi wbrew temu stanowisku i sam nie zbada sprawy, sąd I instancji nie uchyli decyzji ZUS, tylko przeprowadzi postępowanie dowodowe.
● Na poparcie tezy przeciwnej można przytoczyć wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 7 listopada 2012 r., sygn. akt III AUa 876/12. Zdaniem tego sądu ZUS jest związany wnioskiem inspektora. Uzasadnił to przede wszystkim podziałem kompetencji między ZUS a PIP. Zwrócił uwagę, że ZUS działa co do zasady na podstawie przepisów postępowania administracyjnego z pewnymi modyfikacjami. Zakład wykonuje zadania tylko w określonym zakresie, w szczególności realizuje przepisy o ubezpieczeniach społecznych, do których zalicza się ubezpieczenia wypadkowe. Z kolei zadania stawiane przed inspekcją pracy zawarte są w ustawie o PIP. Zgodnie z art. 1 tej ustawy inspekcja jest bowiem organem powołanym do sprawowania nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy, w szczególności przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, a także przepisów dotyczących legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej w zakresie określonym w ustawie. Konkretyzacja tych zadań następuje w art. 10, który w ust. 1 pkt 1 wskazuje, że do zadań PIP należy m.in. nadzór i kontrola przestrzegania przepisów prawa pracy, w szczególności przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. Sąd, biorąc pod uwagę te przepisy, wyraźnie podkreślił, że zadania stawiane przed ZUS oraz PIP są zdecydowanie odmienne, a każdy z tych organów jest zobowiązany przestrzegać granic swoich kompetencji. Zdaniem sądu nie jest więc możliwe przyjęcie, że w trybie art. 36 ustawy ZUS jest uprawniony przeprowadzić swoje postępowanie wyjaśniające w zakresie przesłanek w tym przepisie wskazanych. Postępowanie takie sprowadzałoby się de facto do oceny, czy wystąpiły okoliczności przewidziane w tym przepisie, czyli do ustalenia zaistnienia naruszeń zasad bezpieczeństwa i higieny pracy i ich rażącego charakteru.
Przyjęcie z kolei tej koncepcji nie sprowadza jednak decyzji ZUS do bezrefleksyjnego zatwierdzenia wniosku. Jak zauważył Sąd Apelacyjny w Warszawie w cytowanym wyżej wyroku, nie jest dopuszczalne przyjęcie w sytuacji wystąpienia przez inspektora pracy z wnioskiem w trybie art. 36 ust. 1 ustawy wypadkowej, który to wniosek inicjuje postępowanie w sprawie wymierzenia sankcji w postaci podwyższenia składki, że wniosek ten nie musi być umotywowany przez wskazanie stwierdzonych u płatnika rażących naruszeń przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. Wniosek niezawierający takich elementów, niepoparty wskazaniem stosownych okoliczności, powinien być, według Sądu Apelacyjnego, potraktowany jako wymagający uzupełnienia, a w przypadku jego nieuzupełnienia powinien być uznany za niewystarczający do wydania decyzji w przedmiocie podwyższenia składki. Wyrażając takie zapatrywanie, Sąd Apelacyjny w Warszawie w żadnym razie nie uważa, że do organu rentowego należy ocena, czy stwierdzone uchybienia w zakresie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy mają charakter rażący, ale wniosek inspektora o podwojenie stopy procentowej składki w swojej treści powinien zawierać uzasadnienie zasadności jego złożenia. Jeśli bowiem inspektor pracy może z takim wnioskiem wystąpić, czyli dysponuje w tym zakresie swobodą decyzyjną, to powinien wyjaśnić, dlaczego wystąpienie w konkretnym przypadku uznał za konieczne.
● Od decyzji tej służy odwołanie na zasadach ogólnych określonych w ustawie systemowej.
Może się pojawić pytanie, jaką rolę w postępowaniu odwoławczym przed sądem pełni inspektor pracy, z którego wniosku wydano decyzję. Zdarza się, że sądy wzywają inspektorów w charakterze zainteresowanych w rozumieniu art. 47711 par. 2 kodeksu postępowania administracyjnego. Nie jest to jednak postępowanie prawidłowe, na co zwrócił uwagę Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 10 grudnia 2015 r., sygn. akt III AUa 2371/14. Podkreślił, że zgodnie z tym przepisem zainteresowanym jest ten, czyje prawa lub obowiązki zależą od rozstrzygnięcia sprawy. Wprawdzie Państwowa Inspekcja Pracy przeprowadzała kontrolę leżącą u podstaw rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, jednak od rozstrzygnięcia tej sprawy ani żadne prawa, ani obowiązki inspekcji nie zależą. Ewentualne poddanie ocenie prawidłowości postępowania kontrolnego również nie powinno skutkować uznaniem, że inspekcja powinna posiadać status strony w niniejszym postępowaniu. Co ważne jednak, jak zauważył sąd, uchybienie to pozostaje jednak bez wpływu na wynik rozstrzygnięcia. Innymi słowy, nawet jeśli sąd wezwie kontrolera, to nie będzie to miało wpływu na możliwość podważenia wyroku przed sądem II instancji.
PRZYKŁAD 17
Nietrafny zarzut apelacji
Spółka ABC była kontrolowana przez inspektora pracy jakiś czas temu. Z protokołu kontroli wynikało, że firma lekceważyła zasady bhp i w wielu obszarach doszło do rażących naruszeń. W 2017 r. PIP po raz kolejny kontrolowała spółkę i stwierdziła, że naruszenia nadal mają miejsce. Inspektor złożył więc wniosek do ZUS o podwyższenie składki wypadkowej o 100 proc. ZUS przychylił się do wniosku i wydał decyzję podwyższającą składkę.
Spółka odwołała się od tego orzeczenia do sądu ubezpieczeń społecznych. Sąd I instancji wezwał inspektora pracy przeprowadzającego kontrolę do udziału w sprawie jako zainteresowanego. Pełnomocnik spółki zwracał jednak uwagę sądowi, że kontroler nie może uzyskać takiego statusu, ponieważ sprawa nie dotyczy jego praw ani obowiązków. Decyzja ZUS została przez sąd utrzymana. Stwierdził on bowiem, że odwołanie nie zasługuje na uwzględnienie - bezspornie doszło do rażących naruszeń bhp stwierdzonych w toku dwóch kolejnych kontroli prowadzonych przez PIP.
Pełnomocnik spółki, nie mogąc w zasadzie podważyć prawidłowych ustaleń ZUS i sądu I instancji, jako zarzut apelacji w zakresie przepisów postępowania wskazał dopuszczenie do udziału w postępowaniu w charakterze zainteresowanego inspektora pracy. Sąd II instancji co prawda potwierdził, że inspektor nie może mieć statusu zainteresowanego, jednak takie uchybienie nie miało wpływu na rozstrzygnięcie. Wyrok sądu I instancji był prawidłowy, apelacja została więc oddalona.
● Przywoływany wyżej wyrok Sądu Najwyższego z 4 czerwca 2013 r., sygn. akt I UK 526/12, warto wspomnieć raz jeszcze, jednak już w innym kontekście. Mogą się bowiem pojawić wątpliwości, jak traktować sytuację, w której inspektor stwierdzi w dwóch kolejnych kontrolach naruszenie zasad bhp, ale ze strony pracowników. Samo brzmienie przepisu może być mylące, ponieważ nie jest w nim wprost wskazane, o czyje naruszenia chodzi. Zagadnienie sprowadza się do tego, czy można ukarać płatnika za to, że jego podwładni nie przestrzegają przepisów bhp. Tymczasem SN w szerszym wywodzie wyjaśnił, że nie jest to możliwe, a płatnik może ponosić jedynie konsekwencje zaniechań wykonania własnych obowiązków. SN zwrócił uwagę, że stosownie do treści art. 207 par. 1 kodeksu pracy, pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy. Na zakres odpowiedzialności pracodawcy nie wpływają obowiązki pracowników w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz powierzenie wykonywania zadań służby bezpieczeństwa i higieny pracy specjalistom spoza zakładu pracy. Nie można jednak przyjąć, że przepis ten kreuje zasadę odpowiedzialności pracodawcy za stan bhp w zakładzie pracy niezależnie od jego winy. Podkreślił, że ustawowe nakazy i zakazy zobowiązują pracodawcę do zapewnienia pracownikom oraz innym osobom fizycznym świadczącym pracę bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Pracodawca ponosi więc odpowiedzialność za złamanie tych nakazów i zakazów (niewykonanie zobowiązania), a powierzenie przez niego zadań w tym zakresie swoim pracownikom, w tym powołanym do tego służbom, ewentualnie zlecenie tych zadań podmiotom zewnętrznym nie zwalnia go z odpowiedzialności za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy. Pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bhp w zakładzie pracy jedynie w granicach swojego zobowiązania. W podsumowaniu sąd jasno stwierdził, że w taki też sposób należy rozumieć sformułowanie zawarte w art. 36 ust. 1 ustawy, w którym chodzi o naruszenie ustawowego nakazu lub zakazu spoczywającego na płatniku składek. W każdym więc przypadku, kiedy bezpośrednim sprawcą naruszenia przepisów bhp jest pracownik, istotne jest nie tyle ustalenie winy pracownika, ile ocena, czy naruszenie to można zakwalifikować jako następstwo działania lub zaniechania pracodawcy.
PRZYKŁAD 18
Winny pracownik
W spółce ABC odbyła się kolejna kontrola inspekcji pracy. Zarówno w trakcie poprzedniej, jak i obecnej okazało się, że wielu pracowników magazynu narusza obowiązujące przepisy bhp, zdaniem inspektora pracy - w stopniu rażącym. Wystąpił on z wnioskiem do ZUS o podwyższenie stopy procentowej składki wypadkowej. ZUS wydał decyzję nakładającą na płatnika tę sankcję.
Spółka złożyła jednak odwołanie od decyzji i wykazała przed sądem, że przestrzegała przepisów bhp, zaś działanie pracowników miało na celu tylko pozorne przyspieszenie pracy i odbywało się bez wiedzy kierownictwa. Sąd uwzględnił odwołanie i zmienił decyzję.
Gdyby jednak spółka nie udowodniła tych okoliczności i okazało się, że takie zachowania były może niepopierane, ale tolerowane, decyzja nie powinna być zmieniona.
ROZDZIAŁ 5
Zasady finansowania prewencji wypadkowej
1. W ustawie budżetowej określa się corocznie kwotę wydatków na prewencję wypadkową, pokrywanych ze środków finansowych zgromadzonych w funduszu wypadkowym, w wysokości:
1) w okresie do dnia 31 grudnia 2013 r. - do 0,50%,
2) w okresie od dnia 1 stycznia 2014 r. do dnia 31 grudnia 2014 r. - od 0,50% do 1,00%,
3) w okresie od dnia 1 stycznia 2015 r. do dnia 31 grudnia 2015 r. - od 0,65% do 1,00%,
4) w okresie od dnia 1 stycznia 2016 r. do dnia 31 grudnia 2016 r. - od 0,80% do 1,00%,
5) w okresie od dnia 1 stycznia 2017 r. - od 1,00%
- należnych składek na ubezpieczenie wypadkowe, przewidzianych w planie finansowym Funduszu Ubezpieczeń Społecznych na dany rok budżetowy.
2. Środki, o których mowa w ust. 1, przeznacza się na finansowanie działalności związanej z zapobieganiem wypadkom przy pracy i chorobom zawodowym, z uwzględnieniem zdolności do pracy przez cały okres aktywności zawodowej w aspekcie jej wpływu na powstawanie tych zdarzeń, w szczególności na:
1) dofinansowanie działań skierowanych na utrzymanie zdolności do pracy przez cały okres aktywności zawodowej, prowadzonych przez płatników składek;
2) analizy przyczyn i skutków wypadków przy pracy, a zwłaszcza wypadków śmiertelnych, ciężkich i zbiorowych, oraz chorób zawodowych;
3) upowszechnianie wiedzy o zagrożeniach powodujących wypadki przy pracy i choroby zawodowe oraz sposobach przeciwdziałania tym zagrożeniom;
4) prowadzenie prac naukowo-badawczych mających na celu eliminację lub ograniczenie przyczyn powodujących wypadki przy pracy i choroby zawodowe.
3. Działalność, o której mowa w ust. 2, prowadzi Zakład.
● ZUS jest zobowiązany do prowadzenia prewencji wypadkowej, a więc działań, które zmniejszą liczbę potencjalnych wypadków przy pracy oraz chorób zawodowych. Ustęp 1 komentowanego artykułu stwierdza, że od 1 stycznia 2017 r. wydatki na ten cel wynoszą nie mniej niż 1 proc. należnych składek na ubezpieczenie wypadkowe. Warto zauważyć, procent ten, a raczej dolna granica przedziału, systematycznie rosła. Konkretnej stawki nie ustala jednak ZUS, a ustawa budżetowa na dany rok. Prewencja wypadkowa, jak wskazuje ust. 2, może polegać w szczególności na dofinansowaniu działań skierowanych na utrzymanie zdolności do pracy przez cały okres aktywności zawodowej, prowadzonych przez płatników składek.
● Szczegółowe informacje, co może być przedmiotem dofinansowania w ramach prewencji wypadkowej, znajdują się w materiałach informacyjnych ZUS. I tak, zgodnie z informacjami tam zawartymi, instytucja ta dofinansuje:
- projekt inwestycyjny na poprawę bezpieczeństwa technicznego, tj. rozwoju, modyfikacji i usprawnienia stanu technicznego maszyn, urządzeń oraz systemów i środków ochronnych,
- projekt doradczy na poprawę zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy, m.in. na wykonanie oceny ryzyka zawodowego, wprowadzenie procedur bezpiecznej pracy oraz planowanie i monitorowanie działań prewencyjnych w zakresie bhp,
- projekt inwestycyjno-doradczy, który łączy oba wymienione projekty.
ZUS szczegółowo wymienia, jakie działania mogą zostać dofinansowane w ramach projektów inwestycyjnych oraz inwestycyjno-doradczych. Może to być:
1) zakup i instalacja:
a) osłon do niebezpiecznych stref maszyn i urządzeń (stałych, ruchomych, blokujących i blokujących z urządzeniem ryglującym, sterujących itp.),
b) optoelektrycznych urządzeń ochronnych (kurtyn świetlnych, skanerów laserowych itp.),
c) urządzeń ochronnych czułych na nacisk (mat, podłóg, obrzeży, krawędzi itp. odnoszących się bezpośrednio do maszyn),
d) elementów systemów sterowania realizujących funkcje bezpieczeństwa (oburęcznych urządzeń sterujących, urządzeń blokujących zezwalających, wyłączników krańcowych, urządzeń sterujących krokowych, urządzeń wyłączania awaryjnego itp. odnoszących się bezpośrednio do maszyn),
e) urządzeń i elementów sygnalizacji, ostrzegania i informacji o zagrożeniach,
f) obudów, osłon i ekranów chroniących przed promieniowaniem optycznym, hałasem oraz polami elektromagnetycznymi itp.,
g) kabin i obudów dźwiękoizolacyjnych lub dźwiękochłonno-izolacyjnych, tłumików akustycznych oraz materiałów i ustrojów dźwiękochłonnych,
h) wyrobów i ustrojów przeciwdrganiowych (wibroizolatorów, amortyzatorów itp.),
i) neutralizatorów elektryczności statycznej,
j) urządzeń oczyszczających i uzdatniających powietrze (np. filtrów, filtropochłaniaczy itp.),
k) urządzeń i elementów wentylacji miejscowej wywiewnej oraz nawiewnej (obudowy, okapy, ssawki itp.),
l) urządzeń i elementów wentylacji ogólnej nawiewno-wywiewnej,
m) maszyn i urządzeń służących poprawie bezpieczeństwa prac na wysokości, takich jak np.: podesty stacjonarne oraz rusztowania ruchome (przejezdne), podesty ruchome (wiszące, masztowe, stacjonarne), podesty ruchome przejezdne (wolnobieżne, samojezdne mocowane na pojeździe oraz przewoźne),
n) urządzeń (bez własnego napędu lub niesamojezdnych) służących ograniczeniu obciążenia układu mięśniowo-szkieletowego przy pracach ręcznych związanych z przemieszczaniem przedmiotów, ładunków lub materiałów, takich jak np.: ręczne wózki paletowe, wózki magazynowe, ręczne wózki platformowe dwunożycowe, wciągniki i żurawiki do 450 kg,
o) wózków jezdniowych podnośnikowych i innych urządzeń samojezdnych służących ograniczeniu obciążenia układu mięśniowo-szkieletowego, gdy zastosowanie urządzeń przemieszczanych ręcznie, wymienionych w punkcie n, nie zapewnia skutecznego ograniczenia tych obciążeń,
p) urządzeń służących poprawie bezpieczeństwa pracy w przypadku narażenia na szkodliwe czynniki biologiczne,
2) zakup środków ochrony indywidualnej (wyłącznie dla firm zatrudniających do 49 pracowników pod warunkiem przedstawienia dokumentacji potwierdzającej prawidłowe przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego oraz dokumentacji właściwego doboru środków ochrony indywidualnej),
3) modernizacja linii technologicznej, która poprawi bezpieczeństwo pracy, z wyłączeniem zakupu maszyn produkcyjnych i ich części.
● ZUS zwraca uwagę, że jeśli wnioski obejmują dofinansowanie zakupu podestów ruchomych oraz podestów ruchomych przejezdnych, płatnik ma obowiązek złożyć w dniu odbioru projektu oświadczenie o zatrudnieniu operatorów tych urządzeń, którzy będą mieli odpowiednie kwalifikacje wymagane przepisami.
● W projektach doradczych oraz inwestycyjno-doradczych dofinansowanie działań może obejmować:
1) identyfikację zagrożeń w miejscu pracy i ocenę ryzyka zawodowego związanego z tymi zagrożeniami,
2) wykonanie pomiarów stężeń i natężeń czynników szkodliwych i uciążliwych występujących w miejscu pracy, takich jak np. czynniki chemiczne, hałas, drgania,
3) dobór środków ochrony indywidualnej do zidentyfikowanych zagrożeń (bez uwzględniania kosztów zakupu tych środków),
4) analizę i ocenę ergonomiczności miejsc pracy, które muszą oddziaływać na poprawę ergonomii stanowisk pracy,
5) ocenę bezpieczeństwa maszyn i instalacji technicznych,
6) opracowanie projektów technicznych środków ochrony zbiorowej,
7) opracowanie projektów technicznych instalacji sprzętu ochronnego na stanowiskach pracy.
Wysokość dofinansowania zależy od liczby ubezpieczonych, za których płatnik odprowadza składkę ubezpieczeniową.
Tabela. Ile dopłaci ZUS
|
Mikroprzedsiębiorstwo |
1-9 |
90 proc. |
40 tys. |
100 tys. |
140 tys. |
|
Małe przedsiębiorstwo |
10-49 |
80 proc. |
60 tys. |
150 tys. |
210 tys. |
|
Średnie przedsiębiorstwo |
50-249 |
60 proc. |
80 tys. |
260 tys. |
340 tys. |
|
Duże przedsiębiorstwo |
250 i więcej |
20 proc. |
100 tys. |
400 tys. |
500 tys. |
ⒸⓅ
Źródło: www.zus.pl
Warto pamiętać, że w projektach inwestycyjno-doradczych kwota przeznaczona na dofinansowanie działań inwestycyjnych nie może przekroczyć kwoty z kolumny 5 tabeli, a dofinansowanie działań doradczych nie może przekroczyć kwoty z kolumny 4 tabeli.
● Dofinansowanie można uzyskać, składając wniosek, który podlega formalnej ocenie przez pracownika ZUS oraz eksperta z danej dziedziny. Jeśli wniosek zostanie zaakceptowany, płatnik podpisze z ZUS umowę o dofinansowanie, po czym wypłacone mu zostaną pieniądze w dwóch transzach - jedna krótko po podpisaniu umowy, druga - po zakończeniu prac.
● W ramach prewencji wypadkowej ZUS zamawia w trybie przepisów o zamówieniach publicznych także analizy i prace naukowo-badawcze obejmujące wypadki przy pracy i choroby zawodowe oraz omówienie zagrożeń występujących w środowisku pracy. Służą one m.in. do przygotowania materiałów szkoleniowych dla uczestników szkoleń organizowanych przez ZUS.
● Zakład organizuje także szkolenia z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy skierowane do pracodawców prowadzących działalność w wybranych branżach o najwyższej liczbie wypadków przy pracy lub chorób zawodowych. Jak wynika z danych ZUS najwięcej wypadków zarejestrowano w ostatnich latach przede wszystkim w przemyśle przetwórczym, ochronie zdrowia, handlu hurtowym i detalicznym. Znaczący odsetek poszkodowanych odnotowano również wśród pracowników związanych z działalnością z zakresu naprawy pojazdów. Na wypadki szczególnie narażeni byli również pracujący w budownictwie i transporcie.
Zgodnie z informacjami ZUS można wyróżnić dwa zasadnicze cele przyświecające przeprowadzaniu szkoleń. Po pierwsze, jest nim zapoznanie uczestników z czynnikami środowiskowymi, które niosą za sobą ryzyko zagrożenia dla bezpieczeństwa i zdrowia pracowników w trakcie pracy. Jednocześnie celem jest także zaznajomienie ich z przepisami prawa dotyczącymi zasad bhp oraz wynikającymi z tego zakresu obowiązkami. Pracodawcy, którzy wdrożą w swoich zakładach stosowne programy prewencyjne, mogą znacząco zminimalizować zagrożenie występujące w pracy. A to z kolei przekłada się również na zmniejszenie zdarzeń wypadkowych lub chorób zawodowych, a konsekwencji na zmniejszoną ilość wydatków z funduszu wypadkowego na świadczenia. Szkolenia organizowane są w wybranych oddziałach ZUS.
● Prewencja wypadkowa to także przygotowanie i dystrybucja materiałów szkoleniowych. Jak informuje ZUS, przygotowanie materiałów informacyjnych z zakresu prewencji wypadkowej zlecane jest - co do zasady - podmiotom zewnętrznym. Zgodnie z zamówieniem to na nich właśnie spoczywa opracowanie, druk i dystrybucja materiałów szkoleniowych i informacyjnych mających na celu upowszechnienie wśród pracodawców wiedzy o zagrożeniach występujących w środowisku pracy, podnoszenie kultury bezpieczeństwa, a co za tym idzie, ograniczenie liczby wypadków przy pracy i chorób zawodowych oraz zmniejszenie wydatków ponoszonych z tego tytułu. Ponadto, co podkreśla ZUS, materiały szkoleniowe i informacyjne mają za cel również przyczynić się do kształtowania pozytywnej postawy pracowników i pracodawców wobec bezpieczeństwa w środowisku pracy.
● W ramach prewencji powypadkowej prowadzone są także kampanie społeczne upowszechniające wiedzę o zagrożeniach powodujących wypadki przy pracy i choroby zawodowe.
ROZDZIAŁ 6
Zmiany w przepisach obowiązujących oraz przepisy przejściowe i końcowe
W ustawie z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2002 r. Nr 21, poz. 205, Nr 74, poz. 676, Nr 81, poz. 732, Nr 113, poz. 984 i 985, Nr 156, poz. 1301 i Nr 166, poz. 1363) w art. 197 wprowadza się następujące zmiany: (zmiany pominięte).
W ustawie z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94, Nr 106, poz. 668 i Nr 113, poz. 717, z 1999 r. Nr 99, poz. 1152, z 2000 r. Nr 19, poz. 239, Nr 43, poz. 489, Nr 107, poz. 1127 i Nr 120, poz. 1268, z 2001 r. Nr 11, poz. 84, Nr 28, poz. 301, Nr 52, poz. 538, Nr 99, poz. 1075, Nr 111, poz. 1194, Nr 123, poz. 1354, Nr 128, poz. 1405 i Nr 154, poz. 1805 oraz z 2002 r. Nr 74, poz. 676 i Nr 135, poz. 1146) wprowadza się następujące zmiany: (zmiany pominięte).
W ustawie z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 2002 r. Nr 9, poz. 85, Nr 127, poz. 1088 i Nr 155, poz. 1287) wprowadza się następujące zmiany: (zmiany pominięte).
W ustawie z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz. U. z 2001 r. Nr 6, poz. 56, Nr 42, poz. 475, Nr 89, poz. 973, Nr 100, poz. 1080, Nr 122, poz. 1323 i 1325, Nr 128, poz. 1405 i Nr 154, poz. 1793 oraz z 2002 r. Nr 25, poz. 253, Nr 74, poz. 675 i Nr 113, poz. 984) w art. 37c skreśla się ust. 2 i 3.
W ustawie z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora (Dz. U. Nr 73, poz. 350 i Nr 137, poz. 638, z 1997 r. Nr 28, poz. 153, Nr 98, poz. 604, Nr 106, poz. 679, Nr 121, poz. 770 i Nr 160, poz. 1080, z 1998 r. Nr 162, poz. 1118, z 1999 r. Nr 52, poz. 527 i 528, z 2000 r. Nr 6, poz. 69, z 2001 r. Nr 94, poz. 1032 i Nr 138, poz. 1567 oraz z 2002 r. Nr 27, poz. 266) w art. 28 po ust. 2 dodaje się ust. 2a w brzmieniu: (zmiany pominięte).
W ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 i Nr 162, poz. 1118 i 1126, z 1999 r. Nr 26, poz. 228, Nr 60, poz. 636, Nr 72, poz. 802, Nr 78, poz. 875 i Nr 110, poz. 1256, z 2000 r. Nr 9, poz. 118, Nr 95, poz. 1041, Nr 104, poz. 1104 i Nr 119, poz. 1249, z 2001 r. Nr 8, poz. 64, Nr 27, poz. 298, Nr 39, poz. 459, Nr 72, poz. 748, Nr 100, poz. 1080, Nr 110, poz. 1189, Nr 111, poz. 1194, Nr 130, poz. 1452 i Nr 154, poz. 1792 oraz z 2002 r. Nr 25, poz. 253, Nr 41, poz. 365, Nr 74, poz. 676, Nr 155, poz. 1287 i Nr 169, poz. 1387) wprowadza się następujące zmiany: (zmiany pominięte).
W ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118, z 1999 r. Nr 38, poz. 360, Nr 70, poz. 774, Nr 72, poz. 801 i 802 i Nr 106, poz. 1215, z 2000 r. Nr 2, poz. 26, Nr 9, poz. 118, Nr 19, poz. 238, Nr 56, poz. 678 i Nr 84, poz. 948, z 2001 r. Nr 8, poz. 64, Nr 27, poz. 298, Nr 85, poz. 924, Nr 89, poz. 968, Nr 111, poz. 1194 i Nr 154, poz. 1792 oraz z 2002 r. Nr 74, poz. 676) po art. 57 dodaje się art. 57a i 57b w brzmieniu: (zmiany pominięte).
W ustawie z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. Nr 60, poz. 636 i Nr 110, poz. 1256, z 2000 r. Nr 53, poz. 633 oraz z 2001 r. Nr 99, poz. 1075 i Nr 154, poz. 1791) wprowadza się następujące zmiany: (zmiany pominięte).
Do wniosków o jednorazowe odszkodowanie zgłoszonych przed dniem wejścia w życie ustawy stosuje się przepisy obowiązujące w dniu wydania orzeczenia o uszczerbku na zdrowiu lub stwierdzającego związek śmierci z wypadkiem albo chorobą zawodową.
1. Przepisy ustawy stosuje się do wniosków o jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku przy prowadzeniu działalności pozarolniczej lub współpracy przy jej prowadzeniu, który nastąpił po dniu 31 grudnia 1998 r., a przed dniem wejścia w życie ustawy, o ile wniosek został złożony w okresie 6 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy, z zastrzeżeniem ust. 3.
2. Przepisy ustawy stosuje się do wniosków o jednorazowe odszkodowanie z tytułu:
1) powstałego po dniu 31 grudnia 1998 r., a przed dniem wejścia w życie ustawy, uszczerbku na zdrowiu z tytułu choroby zawodowej pozostającej w związku z prowadzeniem działalności pozarolniczej lub współpracą przy jej prowadzeniu,
2) śmierci ubezpieczonego lub rencisty po dniu 31 grudnia 1998 r., a przed dniem wejścia w życie ustawy, pozostającej w związku z chorobą, o której mowa w pkt 1
- o ile wniosek został złożony w okresie 6 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy, z zastrzeżeniem ust. 3.
3. Osobom zgłaszającym wnioski zgodnie z ust. 1 lub 2 jednorazowe odszkodowanie nie przysługuje w razie występowania w dniu złożenia wniosku zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne na kwotę przekraczającą 2,00 zł i nieuregulowania tego zadłużenia do dnia 30 czerwca 2003 r.
Od dnia wejścia w życie ustawy do dnia 31 marca 2003 r. wysokość należnego jednorazowego odszkodowania ustala się w oparciu o przepisy dotychczasowe.
1. Przepisy ustawy stosuje się do wypadków funkcjonariuszy Służby Celnej przy wykonywaniu obowiązków służbowych, które nastąpiły po dniu 31 grudnia 2002 r.
2. Przepisy ustawy stosuje się do wniosków o świadczenia z tytułu choroby zawodowej funkcjonariuszy Służby Celnej zgłoszonych po dniu 31 grudnia 2002 r.
1. Wnioski o świadczenia z tytułu wypadków w drodze do pracy lub z pracy, które miały miejsce przed dniem wejścia w życie ustawy, podlegają rozpatrzeniu na podstawie przepisów dotychczasowych.
2. Wysokość jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci lub uszczerbku na zdrowiu powstałego w wyniku wypadków, o których mowa w ust. 1, ustala się w oparciu o stawki jednorazowego odszkodowania obowiązujące w grudniu 2002 r.
3. Wnioski o świadczenia z tytułu wypadków w szczególnych okolicznościach zaistniałych przed dniem wejścia w życie ustawy rozpatruje się na podstawie przepisów obowiązujących w dniu wypadku.
● Trzeba przypomnieć, że poprzednio obowiązująca ustawa z 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz.U. z 1983 r. nr 30, poz. 144 ze zm.), którą uchyliła komentowana ustawa, przyznawała prawo do jednorazowego odszkodowania i renty inwalidzkiej także osobom, które uległy wypadkowi w drodze do lub z pracy. Pod rządami obecnej ustawy takie zdarzenie nie uprawnia do otrzymania świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego. Jeśli jednak zdarzenie to miało miejsce przed wejściem w życie ustawy (1 stycznia 2003 r.), na mocy komentowanego artykułu ubezpieczony może otrzymać świadczenia określone w uchylonej ustawie. Niezależnie od daty wypadku jednorazowe odszkodowanie będzie obliczane według stawek obowiązujących w grudniu 2002 r.
Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z 3 grudnia 2009 r., sygn. akt II UK 139/09, z art. 49 ust. 1 ustawy wynika, że w przypadku wypadków w drodze do lub z pracy, które miały miejsce przed wejściem w życie obecnie obowiązującej ustawy, do wniosków o świadczenia (w tym o rentę z tytułu niezdolności do pracy) przysługujące z tytułu spełnienia - obecnie już niechronionego w ten sposób - ryzyka ubezpieczeniowego, stosuje się przepisy ustawy wypadkowej z 12 czerwca 1975 r., jednak zasady wypłacania takiego świadczenia są obecnie (i powinny być, w związku z art. 32 Konstytucji RP) takie same jak zasady dotyczące wypłaty świadczeń rentowych przyznanych w oparciu o obowiązującą ustawę.
1. Przepisy ustawy stosuje się do spraw o świadczenia z tytułu wypadków przy pracy, które nastąpiły począwszy od dnia 1 stycznia 2003 r. Dotyczy to także świadczeń z tytułu chorób zawodowych, jeżeli uszczerbek na zdrowiu spowodowany taką chorobą został stwierdzony po dniu 31 grudnia 2002 r., z zastrzeżeniem ust. 3.
2. Do spraw o świadczenia z tytułu wypadków, które nastąpiły przed dniem 1 stycznia 2003 r., oraz z tytułu uszczerbku na zdrowiu spowodowanego chorobą zawodową, a stwierdzonego przed tą datą, stosuje się przepisy obowiązujące w dniu, w którym nastąpił wypadek lub w którym stwierdzono uszczerbek na zdrowiu spowodowany chorobą zawodową.
3. Do spraw o świadczenia z tytułu uszczerbku na zdrowiu stwierdzonego po dniu 31 grudnia 2002 r., a spowodowanego chorobą zawodową powstałą w zatrudnieniu lub podczas prowadzenia pozarolniczej działalności lub współpracy przy jej prowadzeniu, narażających na tę chorobę, które ustało przed dniem 1 stycznia 2003 r., stosuje się przepisy obowiązujące w dniu ustania tego zatrudnienia lub działalności (współpracy).
● Artykuł wprowadza ogólną zasadę, że jeśli wypadek przy pracy miał miejsce po dniu wejścia w życie ustawy albo stwierdzono uszczerbek na zdrowiu spowodowany taką chorobą po tym czasie, stosuje się przepisy ustawy. W przeciwnym wypadku trzeba zastosować przepisy obowiązujące w dniu wypadku lub stwierdzenia uszczerbku na zdrowiu.
Szczególną regulację przewiduje ust. 3, zgodnie z którym nawet jeśli uszczerbek na zdrowiu spowodowany chorobą zawodową powstałą w zatrudnieniu lub przy prowadzeniu działalności gospodarczej stwierdzono co prawda pod rządami nowej ustawy (od 1 stycznia 2003 r.), ale zatrudnienie (działalność) ustało przed tą datą, stosuje się wówczas obowiązujące przepisy.
1. Renty z tytułu niezdolności do pracy, renty szkoleniowe oraz renty rodzinne, przyznane na podstawie przepisów wymienionych w art. 61, stają się rentami w rozumieniu niniejszej ustawy.
2. Ponowne ustalenie wysokości świadczeń, o których mowa w ust. 1, z uwzględnieniem zasady określonej w art. 17 ust. 3, następuje na wniosek osoby uprawnionej.
3. Zakład informuje osoby pobierające w dniu wejścia w życie ustawy renty z tytułu niezdolności do pracy oraz renty rodzinne, przyznane na podstawie przepisów dotychczasowych - o obowiązujących od dnia 1 stycznia 2003 r. warunkach pobierania świadczeń w związku z osiąganiem przychodów.
1. Osobom, którym przed dniem wejścia w życie ustawy wypłacono jednorazowe odszkodowanie, a po tym dniu nastąpiło pogorszenie ich stanu zdrowia, będące następstwem choroby zawodowej lub wypadku, z tytułu którego wypłacono już odszkodowanie, zwiększa się to odszkodowanie według zasad określonych w art. 12 ust. 2-4.
2. Zakład wypłaca kwotę, o którą nastąpiło zwiększenie jednorazowego odszkodowania.
● Otrzymanie jednorazowego odszkodowania na podstawie już nieobowiązujących przepisów nie zamyka drogi do jego zwiększenia według reguł komentowanej ustawy w przypadku pogorszenia się stanu zdrowia związanego z chorobą zawodową lub wypadkiem przy pracy. Przepis ten nie ogranicza możliwości otrzymania odszkodowania uzupełniającego terminem. Można więc przyjąć, że nie jest ona ograniczona czasowo. Trzeba jednak mieć na uwadze, że im więcej czasu upłynie od wypadku przy pracy (częściowo też zdiagnozowania choroby zawodowej), tym trudniej będzie wskazać związek przyczynowy między zdarzeniem a pogorszeniem się zdrowia. W tego typu sprawach decydujący głos mają zazwyczaj biegli sądowi, bo to na ich ocenie opiera się najczęściej sąd rozpatrujący sprawę.
1. Członkom rodziny pozostałym po:
1) renciście pobierającym rentę z tytułu wypadku w drodze do pracy lub z pracy, którego śmierć nastąpiła po wejściu w życie ustawy, wskutek takiego wypadku,
2) renciście pobierającym rentę z tytułu wypadku w szczególnych okolicznościach lub z tytułu choroby zawodowej pozostającej w związku ze szczególnymi okolicznościami, którego śmierć nastąpiła po wejściu w życie ustawy, wskutek takiego wypadku lub choroby zawodowej,
przysługuje renta rodzinna na warunkach określonych w art. 17 i jednorazowe odszkodowanie na warunkach określonych w art. 13 i 14.
2. Przy orzekaniu związku śmierci rencisty z wypadkiem lub chorobą zawodową przepis art. 16 stosuje się odpowiednio.
● Na mocy komentowanej ustawy zarówno ubezpieczonemu, jak i członkom jego rodziny nie przysługuje prawo do specjalnych świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego w przypadku wypadku w drodze do lub z pracy. Jednak jeśli ubezpieczony pobierał rentę z tytułu takiego wypadku lub też w okolicznościach określonych w ust. 1 pkt 2 przyznanych na podstawie poprzednio obowiązujących przepisów i zmarł po wejściu w życie ustawy, to członkowie rodziny jednak rentę rodzinną i jednorazowe odszkodowanie z ubezpieczenia wypadkowego otrzymają.
1. Pierwszy rok składkowy obejmuje składki na ubezpieczenie wypadkowe należne za okres od dnia 1 stycznia 2003 r. do dnia 31 marca 2004 r.
2. Stopę procentową składek na ubezpieczenie wypadkowe dla płatnika składek, o którym mowa w art. 28 ust. 2, należnych za okres od dnia 1 stycznia 2003 r. do dnia 31 marca 2006 r., ustala się w wysokości stopy procentowej określonej dla grupy działalności, do której płatnik składek należy.
3. Informację, o której mowa w art. 31 ust. 6, za:
1) 2003 r. - przekazuje się do dnia 31 stycznia 2004 r.,
2) 2004 r. - przekazuje się do dnia 31 stycznia 2005 r.
w takiej samej formie, jaka obowiązuje płatnika składek w odniesieniu do dokumentów określonych przepisami o systemie ubezpieczeń społecznych.
4. W przypadku składek na ubezpieczenie wypadkowe należnych za okres od dnia 1 stycznia 2003 r. do dnia 31 marca 2006 r., płatnik składek, który nieprawidłowo ustali liczbę ubezpieczonych lub grupę działalności, co spowoduje:
1) zaniżenie stopy procentowej składek - po stwierdzeniu nieprawidłowości zobowiązany jest ponownie ustalić stopę procentową na cały rok składkowy w oparciu o prawidłowe dane oraz opłacić zaległe składki wraz z odsetkami za zwłokę;
2) zawyżenie stopy procentowej składek - po stwierdzeniu nieprawidłowości zobowiązany jest ponownie ustalić stopę procentową na cały rok składkowy w oparciu o prawidłowe dane.
5. (uchylony).
Jeżeli stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe dla grupy działalności, należna za okres do dnia 31 marca 2007 r., ustalona zgodnie z zasadami określonymi w art. 30 ust. 1, jest niższa niż 25% najwyższej stopy procentowej ustalonej dla grup działalności na dany rok składkowy, stopę procentową dla tej grupy działalności ustala się w wysokości 25% najwyższej stopy procentowej dla grup działalności.
1. Jednorazowe odszkodowanie za każdy procent stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu przysługuje w wysokości:
1) 16% przeciętnego wynagrodzenia - w okresie od dnia 1 kwietnia 2003 r. do dnia 31 marca 2004 r.;
2) 17% przeciętnego wynagrodzenia - w okresie od dnia 1 kwietnia 2004 r. do dnia 31 marca 2005 r.;
3) 18% przeciętnego wynagrodzenia - w okresie od dnia 1 kwietnia 2005 r. do dnia 31 marca 2006 r.;
4) 19% przeciętnego wynagrodzenia - w okresie od dnia 1 kwietnia 2006 r. do dnia 31 marca 2007 r.
2. Przepisy ust. 1 stosuje się odpowiednio do zwiększenia jednorazowego odszkodowania, o którym mowa w art. 12 ust. 2.
1. Ubezpieczeni będący pracownikami lub członkowie rodzin pracowników, których roszczenie o jednorazowe odszkodowanie nie zostało zaspokojone przez syndyka, likwidatora lub niewypłacalnego pracodawcę, mogą w terminie do dnia 30 czerwca 2003 r. wystąpić z pisemnym wnioskiem do kierownika Biura Terenowego Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych o wypłatę jednorazowego odszkodowania.
2. Wniosek, o którym mowa w ust. 1, powinien zawierać określenie syndyka, likwidatora lub niewypłacalnego pracodawcy. Do wniosku należy dołączyć dokumenty potwierdzające prawo do jednorazowego odszkodowania i dokumenty potwierdzające przeprowadzenie bezskutecznego postępowania zmierzającego do wyegzekwowania należności albo dokumenty potwierdzające niezaspokojenie roszczenia w postępowaniu likwidacyjnym lub upadłościowym prowadzonym wobec niewypłacalnego pracodawcy.
3. Osoby nieposiadające orzeczenia o uszczerbku na zdrowiu spowodowanego wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową albo orzeczenia stwierdzającego związek śmierci z tym wypadkiem lub chorobą składają do Zakładu wniosek o jego ustalenie do dnia 30 czerwca 2003 r. Orzeczenie uzyskane w tym trybie jest podstawą roszczeń, o których mowa w ust. 1.
4. Do roszczeń, o których mowa w ust. 1, nie stosuje się art. 6 ust. 3 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 2002 r. Nr 9, poz. 85, Nr 127, poz. 1088 i Nr 155, poz. 1287) oraz art. 291 § 1 Kodeksu pracy.
Ilekroć przepisy odsyłają do przepisów o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, należy przez to rozumieć przepisy niniejszej ustawy.
● Niektóre ustawy zawierają odesłania nie do konkretnie wskazanej ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, ale ogólniej - do przepisów o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Ustawodawca posługuje się takim wyrażeniem, m.in. po to, aby w razie uchylenia ustawy, do której dany przepis odsyła, nie trzeba było nowelizować przepisu odsyłającego.
W zakresie nieuregulowanym ustawą stosuje się odpowiednio przepisy ustawy o świadczeniach pieniężnych w razie choroby i macierzyństwa oraz ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
● Jak wielokrotnie podkreślano w komentarzu, przepisy ustawy pozostają w ścisłym związku z przepisami ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa oraz ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Część świadczeń jest w zasadzie tożsamych, ale warunki otrzymania świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego są zazwyczaj łagodniejsze.
Na przykładzie orzecznictwa można prześledzić, jak wygląda wspólne stosowanie tych przepisów. Jako pierwszy można wskazać wyrok Sądu Najwyższego z 7 marca 2017 r., sygn. akt III UK 88/16, którym sąd rozstrzygał sprawę wypłaty niezrealizowanego świadczenia (jednorazowego odszkodowania) po zmarłym. Pojawiło się pytanie, czy członkowie rodziny mogą się o nie starać, czy też wypłata byłaby możliwa dopiero wtedy, gdyby samodzielnie spełnili warunki do otrzymania świadczenia jako członkowie rodziny. Sąd wyjaśnił, że art. 13 ust. 2 ustawy nie określa osób, które są uprawnione do otrzymania jednorazowego odszkodowania pieniężnego w razie śmierci osoby, której przysługiwało to świadczenie pieniężne, lecz jedynie określa członków rodziny pracownika, który zmarł wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, uprawnionych do otrzymania jednorazowego odszkodowania pieniężnego. Przepis ten w żadnym razie nie może być rozumiany jako określający szczególne następstwo prawne po zmarłym członku rodziny, który był uprawniony do jednorazowego odszkodowania pieniężnego, ponieważ nie reguluje on w żadnym zakresie sukcesji prawa do odszkodowania, lecz jedynie krąg osób uprawnionych do otrzymania takiego odszkodowania. Podkreślił, że prawo do świadczeń z ubezpieczeń społecznych, a więc także prawo do jednorazowego odszkodowania z ubezpieczenia wypadkowego nie wynika ze stosunków o charakterze cywilnoprawnym, wobec czego nie podlega dziedziczeniu na podstawie art. 922 par. 1 kodeksu cywilnego.
Przejście prawa do jednorazowego odszkodowania na inne osoby jest możliwe tylko wówczas, gdy istnieje do tego wyraźna podstawa prawna w przepisach z zakresu ubezpieczeń społecznych. A taką podstawą jest art. 136 ustawy o emeryturach i rentach z FUS stosowany odpowiednio z mocy art. 58 ustawy. Sąd zwrócił uwagę na konieczność uwzględnienia ewentualnych różnic między instytucjami, do których należy przepis odsyłający i przepis odesłania. Odpowiednie stosowanie przepisów oznacza zatem możliwość ich modyfikowania ze względu na szczególne właściwości danego stosunku prawnego. Nie ma zatem żadnych przeszkód do stosowania art. 136 ustawy o emeryturach i rentach z FUS dotyczącego co do zasady świadczeń periodycznych, do odszkodowania mającego z samej nazwy charakter jednorazowy.
● Kolejnym zagadnieniem nieuregulowanym ustawą, do którego rozstrzygnięcia trzeba się posłużyć przepisami ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jest kwestia zbiegu świadczeń. Wypowiadał się na ten temat Sąd Najwyższy w wyroku z 31 stycznia 2017 r., sygn. akt II UK 648/15. Stwierdził, że do pobierania świadczeń z tytułu zbiegających się uprawnień z ubezpieczenia społecznego nie wystarczy samo milczenie ustawodawcy i wobec ogólnej reguły prawa do korzystania z jednego świadczenia, konieczny jest wyjątek wprowadzony w przepisie szczególnym. Tym samym milczenie ustawodawcy w ustawie co do zbiegu prawa do renty rodzinnej wypadkowej z emeryturą z powszechnego systemu ubezpieczeń społecznych nie może być odczytane jako regulacja w takim rozumieniu, że wynika z niego wyjątek od zasady pobierania jednego świadczenia pozwalający na nieograniczone pobieranie dwóch świadczeń. Skoro według powszechnie przyjętych reguł wykładni prawa norma zawierająca wyjątek od zasady nie może być interpretowana w sposób rozszerzający ani też stosowana w drodze analogii do innych sytuacji niż wyraźnie w niej przewidziane, to tym bardziej takiej normy nie można wyinterpretować z milczenia ustawodawcy. W konsekwencji kwestia takiego właśnie zbiegu stanowi materię nieuregulowaną w ustawie, do której mają zastosowanie z mocy komentowanego art. 58 przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Podobnie przepisy o zawieszeniu lub zmniejszeniu świadczeń w razie uzyskiwania przychodu z ustawy o emeryturach i rentach z FUS będą stosowane w przypadku świadczeń rentowych otrzymywanych na podstawie komentowanej ustawy, ponieważ ona sama nie zawiera odpowiednich uregulowań (por. np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 5 listopada 2009 r., sygn. akt III AUa 568/09). Jak wyjaśnił to Sąd Najwyższy w cytowanym wyżej wyroku z 31 stycznia 2017 r., nie można przyjąć, że milczenie ustawodawcy w tej kwestii w komentowanej ustawie oznacza, iż świadczenia z ubezpieczenia rentowego nie podlegają ograniczeniom właściwym dla świadczeń z innych ubezpieczeń.
Stosowanie przepisów emerytalno-rentowych oznacza także kwestie formalne. I tak np. przyznanie prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy wskutek wypadku przy pracy wymaga złożenia wniosku o przyznanie tego rodzaju świadczenia, co wynika z art. 116 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Za taki wniosek nie może być uznany wniosek o przyznanie jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku pracy także wtedy, gdy organ rentowy podważał przesłanki dopuszczalności uznania tego zdarzenia za wypadek przy pracy (wyrok Sądu Najwyższego z 30 września 2009 r., sygn. akt II UK 32/09).
● Do posiłkowania się przepisami ustaw wskazanymi w komentowanym artykule trzeba podchodzić jednak ostrożnie i nie można automatycznie stosować wszystkich rozwiązań. Jako przykład zbyt szerokiego rozumienia odpowiedniego stosowania można wskazać sprawę rozstrzyganą przez Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z 4 października 2005 r., sygn. akt III AUa 106/04. Pobierający emeryturę i rentę z tytułu niezdolności do pracy spowodowaną chorobą zawodową domagał się przeliczenia renty z uwzględnieniem przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Tymczasem sąd zwrócił uwagę, że przepisy tej ustawy przewidują możliwość zastosowania przeliczników górniczych tylko do emerytur, zaś komentowana ustawa zawiera własne, korzystne dla świadczeniobiorców uregulowania dotyczące ustalania wysokości świadczeń. Nie ma więc podstaw do przyjęcia, że do zakresu nieuregulowanego ustawą, o którym mowa w art. 58, należy też kwestia przeliczników górniczych.
Do czasu wydania przepisów wykonawczych przewidzianych w ustawie pozostają w mocy przepisy wykonawcze wydane na podstawie ustawy, o której mowa w art. 61 pkt 2, jeżeli nie są sprzeczne z przepisami niniejszej ustawy.
Przepisy:
1) art. 34 ust. 3 stosuje się poczynając od składek należnych za okres od dnia 1 kwietnia 2006 r.;
2) art. 36 stosuje się do kontroli przeprowadzonych u płatników składek nie wcześniej niż w dniu wejścia w życie ustawy.
Tracą moc:
1) ustawa z dnia 27 września 1973 r. o zaopatrzeniu emerytalnym twórców i ich rodzin (Dz. U. z 1983 r. poz. 145, z późn. zm.);
2) ustawa z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. z 1983 r. poz. 144, z późn. zm.);
3) ustawa z dnia 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (Dz. U. z 1995 r. poz. 333, z późn. zm.);
4) dekret z dnia 4 marca 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych oraz ich rodzin (Dz. U. z 1983 r. poz. 135, z późn. zm.);
5) ustawa z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (Dz. U. z 1989 r. poz. 250, z późn. zm.);
6) ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o ubezpieczeniu społecznym duchownych (Dz. U. poz. 156, z późn. zm.);
Ustawa wchodzi w życie z dniem 1 stycznia 2003 r., z wyjątkiem:
1) art. 45 pkt 3, art. 50 ust. 3 i art. 56, które wchodzą w życie z dniem ogłoszenia;
2) art. 40, który wchodzi w życie z dniem 1 października 2003 r. ⒸⓅ
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A. Kup licencję.
Wpisz adres e-mail wybranej osoby, a my wyślemy jej bezpłatny dostęp do tego artykułu