Ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych [wyciąg]

Art. 94. [Ogłoszenia]

1. Prezes Głównego Urzędu Statystycznego ogłasza, w formie komunikatu, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”:

1) w terminie do końca stycznia:

a) średnioroczny wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych ogółem,

b) średnioroczny wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych dla gospodarstw domowych emerytów i rencistów

– w poprzednim roku kalendarzowym;

2) w terminie do 7 roboczego dnia lutego realny wzrost przeciętnego wynagrodzenia w poprzednim roku kalendarzowym.

2. Prezes Zakładu ogłasza, w formie komunikatu, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”, co najmniej na 7 dni roboczych przed najbliższym terminem waloryzacji:

1) należne od terminu waloryzacji kwoty:

a) najniższej emerytury i renty,

b) dodatku pielęgnacyjnego i dodatku dla sierot zupełnych;

2) obowiązujące od terminu waloryzacji kwoty maksymalnych zmniejszeń, obliczonych zgodnie z art. 104 ust. 9.

3) obowiązujące od terminu waloryzacji kwoty emerytur i rent wolne od potrąceń i egzekucji, obliczone zgodnie z art. 141 ust. 1.

Art. 141. [Kwoty wolne od potrąceń]

1. Kwota emerytury i renty wolna od egzekucji i potrąceń, z zastrzeżeniem ust. 2, wynosi:

1) 500 zł – przy potrącaniu:

a) należności, o których mowa w art. 139 ust. 1 pkt 3, wraz z kosztami i opłatami egzekucyjnymi,

b) należności, o których mowa w art. 139 ust. 1 pkt 4;

2) 825 zł – przy potrącaniu należności, o których mowa w art. 139 ust. 1 pkt 5, wraz z kosztami i opłatami egzekucyjnymi;

3) 660 zł – przy potrącaniu należności, o których mowa w art. 139 ust. 1 pkt 1, 2 i 6–9;

4) 200 zł – przy potrącaniu należności, o których mowa w art. 139 ust. 1 pkt 10.

1a. Kwoty, o których mowa w ust. 1, podlegają corocznej waloryzacji od dnia 1 marca na zasadach określonych dla emerytur i rent.

1b. Jeżeli po odliczeniu składki na ubezpieczenie zdrowotne oraz zaliczki i innych należności z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych wysokość świadczenia jest niższa niż kwota świadczenia wolna od potrąceń i egzekucji, o której mowa w ust. 1, potrąceń i egzekucji nie dokonuje się.

2. Kwoty emerytur i rent przyznanych z uwzględnieniem okresów ubezpieczenia za granicą, wolne od potrąceń i egzekucji, ustala się proporcjonalnie do wypłacanego świadczenia.

3. Kwoty wolne od potrąceń i egzekucji ustala się dla emerytur i rent wraz ze wszystkimi wzrostami, zwiększeniami, dodatkami oraz innymi świadczeniami wypłacanymi wraz z emeryturą lub rentą na podstawie odrębnych przepisów, z wyłączeniem świadczeń rodzinnych oraz dodatku dla sierot zupełnych, dodatku pielęgnacyjnego i dodatku weterana poszkodowanego.

4. W razie zbiegu uprawnień do dwóch lub więcej świadczeń pieniężnych kwotę wolną od egzekucji i potrąceń ustala się od jednego - wyższego świadczenia.

komentarz

• Zgodnie z przepisami ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1383 ze zm.; dalej: ustawa emerytalna) z kwoty świadczeń pieniężnych określonych w tej ustawie pozostałej po odliczeniu składki na ubezpieczenie zdrowotne oraz zaliczki i innych należności z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych potrąceniu podlegają należności enumeratywnie wymienione w art. 139 ustawy emerytalnej. Potrąceniu podlegają świadczenia alimentacyjne oraz sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na pokrycie innych należności, świadczenia nienależnie pobrane oraz należności z tytułu odpłatności za pobyt w domach pomocy społecznej, zakładach opiekuńczo-leczniczych lub pielęgnacyjno-opiekuńczych. Zależnie od rodzaju należności potrącić można od 25 proc. do 70 proc. kwoty emerytury lub renty (art. 140 ustawy emerytalnej). Dodatkowym zabezpieczeniem osób pobierających emerytury i renty podlegające potrąceniom jest wprowadzona przepisami art. 141 ustawy emerytalnej kwota wolna od potrąceń, która określa procentową część świadczenia niepodlegającą egzekucji (potrąceniom). W zależności od rodzaju potrącanych należności kwota wolna wynosi 75 proc., 60 proc., 50 proc. albo 20 proc. najniższej emerytury lub renty.

Artykuł 141 ustawy emerytalnej wprowadza kwotę wolną od potrąceń i egzekucji, która obok maksymalnej kwoty potrącenia z emerytury lub renty określonej w art. 140 tej ustawy stanowi gwarancję wypłaty ubezpieczonemu części świadczenia. Przepis ten jest jednym z fundamentów społecznego charakteru systemu emerytalnego i ma za zadanie przeciwdziałać, a także ograniczać ubóstwo osób starszych lub niezdolnych do pracy. Jego celem jest zapewnienie dostarczania przez państwo środków utrzymania, które zostały utracone lub ograniczone w wyniku utraty zdolności zarobkowania. Między innymi do regulacji wynikającej z tego przepisu odwołuje się art. 833 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1822 ze zm.), który ustanawia zasadę poszanowania praw dłużnika i zapewnienia mu minimum egzystencji przez ograniczenie egzekucji komorniczej z wynagrodzeń za pracę i innych świadczeń periodycznych o podobnym charakterze, a także emerytur i rent oraz świadczeń okresowych, które stanowią podstawę egzystencji dłużnika.

Zgodnie z art. 833 par. 1 i par. 4 k.p.c. wynagrodzenie ze stosunku pracy podlega egzekucji w zakresie określonym w przepisach kodeksu pracy, natomiast świadczenia pieniężne przewidziane w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym podlegają egzekucji w zakresie określonym w tych przepisach. Ustawodawca zróżnicował zatem sposób dokonywania potrąceń i egzekucji w zależności od tego, czy dłużnik jest pracownikiem, czy emerytem lub rencistą. Obowiązujący stan prawny dopuszcza niejednolity sposób ustalania górnej granicy potrąceń oraz obliczania kwoty wolnej od potrąceń i egzekucji, ponieważ uwzględnia odmienność sytuacji społecznej i rodzinnej tych kategorii dłużników oraz różny charakter świadczeń pieniężnych, które mogą stanowić źródło pokrycia ich zobowiązań finansowych. Niejednolitość zasad stosowanych w przypadku wynagrodzeń i świadczeń emerytalno-rentowych powoduje odmienne niż wynikające z ustawy emerytalnej interpretacje niektórych organów egzekucyjnych. Dodatkowo konsekwencją niemożliwości ściągnięcia należności egzekucyjnych przez komorników jest nakładanie na pracowników Zakładu Ubezpieczeń Społecznych grzywien mimo udzielanych wyjaśnień i dostępnej, stosowanej od lat wykładni przepisów ustawy emerytalnej w zakresie sposobu dokonywania potrąceń i egzekucji. Stąd też, by uniknąć wszelkiego rodzaju nieporozumień, zaproponowano odwiązać kwotę wolną od potrąceń i egzekucji od wysokości najniższej emerytury, a dotychczasowy procentowy związek zamienić odpowiednimi kwotami, uwzględniającymi poziom minimum socjalnego w jednoosobowym gospodarstwie domowym prowadzonym przez emeryta (średniorocznie w 2016 r. wynosił on 1094,92 zł).

Należy podkreślić, że emeryci i renciści, co do zasady, otrzymują świadczenia z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych na zaspokojenie własnych potrzeb. Ponadto niezdolność do pracy, jak też osiągnięcie wieku emerytalnego, wiąże się z brakiem aktywności zawodowej.

W nowym brzmieniu, które będzie obowiązywać od 1 lipca 2018 r., kwota wolna od potrąceń i egzekucji w przypadku potrąceń należności innych niż świadczenie alimentacyjne, o których mowa w art. 139 ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej, będzie wynosiła 825 zł (obecnie 750 zł), a w przypadku potrącania należności, o których mowa w art. 139 ust. 1 pkt 1, 2 i 6–9, będzie wynosiła 660 zł (obecnie 600 zł).

• Bez zmian pozostanie kwota wolna od potrąceń i egzekucji w przypadku potrącania należności alimentacyjnych, o których mowa w art. 139 ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy emerytalnej, wynosząca obecnie 500 zł oraz kwota wolna od potrąceń należności, o których mowa w art. 139 ust. 1 pkt 10 ustawy emerytalnej, tj. należności z tytułu odpłatności za pobyt osób uprawnionych do świadczeń w domach pomocy społecznej, zakładach opiekuńczo-leczniczych lub zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych, wynosząca obecnie 200 zł.

Należy bowiem mieć na uwadze, że egzekucji należności alimentacyjnych dokonuje się w sytuacji, w której dłużnik nie wywiązuje się dobrowolnie ze swoich zobowiązań wobec wierzyciela, którym może być również Fundusz Alimentacyjny. Natomiast ewentualne zwiększenie kwoty pozostającej do dyspozycji osoby zobowiązanej do częściowego pokrywania swojego pobytu w domu pomocy społecznej spowodowałoby wzrost obciążeń jednostek samorządu terytorialnego. W sytuacji bowiem, gdy osoba zobowiązana do wnoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej (pensjonariusz lub członek jego rodziny) nie wywiązuje się z tego obowiązku, opłaty te zastępczo wnosi gmina (art. 61 ust. 3 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej; t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1769 ze zm.).

Kwoty wolne od potrąceń będą podlegały corocznej waloryzacji na zasadach określonych dla emerytur i rent. Dodatkowo, by coroczne kwoty były znane wszystkim zainteresowanym, proponuje się ogłaszanie w dzienniku urzędowym kwoty wolnej od potrąceń i egzekucji obowiązującej od 1 marca każdego roku.

• Doprecyzowaniem obecnych reguł jest zasada, że jeżeli po odliczeniu składki na ubezpieczenie zdrowotne oraz zaliczki i innych należności z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych wysokość świadczenia jest niższa niż kwota świadczenia wolna od potrąceń i egzekucji, nie dokonuje się potrąceń i egzekucji. Jest to podkreślenie ochronnego i nienaruszalnego charakteru kwoty wolnej od potrąceń i egzekucji. Oznacza to w praktyce, że kwota składki na ubezpieczenie zdrowotne oraz zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych podlega odliczeniu z kwoty świadczenia nawet wtedy, gdy w wyniku tego odliczenia zostanie wypłacone świadczenie niższe niż kwota wolna od potrąceń i egzekucji, natomiast nigdy nie można dokonać żadnych innych potrąceń i egzekucji, gdy świadczenie po odliczeniu danin publicznoprawnych jest równe bądź niższe niż kwota wolna od potrąceń i egzekucji.

Proponowana zmiana będzie odczuwalna dla świadczeniobiorców, a jednocześnie neutralna dla budżetu państwa. Ochrona świadczenia w przypadku osoby pobierającej minimalną emeryturę wzrośnie o 900 zł rocznie. Egzekucji i potrąceniom nie będą więc podlegać z powodu wysokości niższej niż kwota wolna od potrąceń niektóre emerytury ustalone w wysokości niższej niż najniższa emerytura, renty socjalne oraz niektóre renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Nie ma jednak żadnego powodu ani uzasadnienia, by różnicować kwotę wolną od rodzaju i wysokości świadczenia, gdyż jej celem jest ochrona pozostawionych do rozporządzania dochodów zapewniających pewne określone minimum, które bez względu na rodzaj pobieranego świadczenia jest na analogicznym poziomie.

Oszacowanie ewentualnego wpływu proponowanej zmiany na spłacalność kredytów, jak i na ich dostępność jest niewykonalne ze względu na brak narzędzi pozwalających na analizę zaciąganych pożyczek poza systemem bankowym oraz to, że podlegające zgłoszeniu przez banki do organu nadzoru sprawozdania NB300 nie dotyczą rozwiązań nisko kwotowych, do jakich zalicza się większość zaciągniętych przez emerytów i rencistów kredytów i pożyczek.

Należy podkreślić, że zagadnienia dotyczące konieczności badania i oceny przez banki oraz spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe zdolności kredytowej, również w kontekście obniżenia się dochodów kredytobiorców w związku z przejściem na zabezpieczenie emerytalne, są przedmiotem szczególnej uwagi Komisji Nadzoru Finansowego (KNF).

W związku z wprowadzeniem od 1 stycznia 2014 r. rekomendacji S dotyczącej dobrych praktyk w zakresie zarządzania ekspozycjami kredytowymi zabezpieczonymi hipotecznie, której celem jest prowadzenie przez banki zrównoważonej działalności w obszarze kredytów zabezpieczonych na nieruchomościach, przy zachowaniu niezbędnego poziomu bezpieczeństwa i zapewnienia transparentnych relacji klienta z bankiem, w piśmie z 9 grudnia 2014 r. skierowanym do prezesów zarządów banków oraz dyrektorów oddziałów instytucji kredytowych w sprawie stosowania przez banki Rekomendacji KNF kwestia obniżenia dochodów kredytobiorcy w związku z przejściem na emeryturę została wskazana jako jedna z ważniejszych w kontekście oceny kredytowej. W piśmie tym zasygnalizowano, że przyjęte przez banki podejście nie powinno oznaczać dyskryminacji klientów ze względu na wiek. Zwrócono też uwagę na postanowienia dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/17/UE z 4 lutego 2014 r. w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi i zmieniającej dyrektywy 2008/48/WE i 2013/36/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 1093/2010 (Dz. Urz. UE L 60 z 28.02.2014, str. 34, ze zm.), że należy w rozsądnej mierze uwzględnić przyszłe zdarzenia w trakcie obowiązywania proponowanej umowy o kredyt, takie jak spadek dochodów, w przypadku gdy kredyt ma być spłacany po przejściu na emeryturę, lub, w stosownych przypadkach, wzrost stopy oprocentowania lub negatywne zmiany kursu walutowego. Zmiany te wejdą w życie 1 lipca 2018 r. ©℗