Ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (cz. 4)

1. Ubezpieczenie emerytalne i rentowe w okresie zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej, o którym mowa w art. 14a ust. 1-1b ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej, przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą jest dobrowolne. Przedsiębiorca w okresie zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej nie opłaca ubezpieczenia chorobowego i wypadkowego.

2. Zawieszenie wykonywania działalności gospodarczej powoduje ustanie obowiązku ubezpieczeń społecznych od dnia, w którym rozpoczyna się zawieszenie wykonywania działalności gospodarczej, do dnia poprzedzającego dzień wznowienia wykonywania działalności gospodarczej.

3. Za okres zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej przedsiębiorca będący płatnikiem składek wyłącznie za siebie nie ma obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej oraz opłacania składek na ubezpieczenia społeczne przewidzianych w ustawie.

4. Wznowienie wykonywania działalności gospodarczej nie wymaga ponownego zgłoszenia do ubezpieczenia.

●Przepis ten reguluje kwestię wyłączenia osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą z obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym w okresie jej zawieszenia. W tym czasie opłacanie składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe jest dobrowolne. Przedsiębiorca nie ma także obowiązku opłacania ubezpieczenia chorobowego i wypadkowego. Zasada ta znalazła odzwierciedlenie w treści art. 13 pkt 4 ustawy, zgodnie z którym osoby prowadzące pozarolniczą działalność podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia jej zaprzestania, z wyłączeniem okresu, na który jej wykonywanie zostało zawieszone na podstawie przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Zawieszenie, o którym mowa w przepisach ustawy z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 584 ze zm.; dalej: ustawa o s.d.g.), może być dokonane na okres od 30 dni do 24 miesięcy i nie obliguje przedsiębiorcy do wyrejestrowania się z ubezpieczeń społecznych, podobnie jak wznowienie tej działalności nie wymaga ponownego zgłoszenia do ubezpieczeń.

PRZYKŁAD 1

Zawieszenie nieskuteczne, jeśli krótsze niż 30 dni

Zgodnie z przepisami ustawy, jeśli przedsiębiorca zawiesi prowadzoną działalność, skutkuje to ustaniem obowiązku ubezpieczeń w okresie od dnia jej zawieszenia aż do dnia poprzedzającego dzień wznowienia tej działalności. Skoro w czasie zawieszenia przedsiębiorca nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom, nie ma też obowiązku opłacania składek, jak również składania do ZUS dokumentów rozliczeniowych. Jednocześnie w myśl przepisów ustawy o s.d.g. przedsiębiorca niezatrudniający pracowników może zawiesić wykonywanie działalności gospodarczej na okres od 30 dni do 24 miesięcy (odpowiednio 28 lub 29 dni w lutym). Ustawa wprowadza zatem minimalny okres zawieszenia działalności. W przypadku zawieszenia działalności na okres krótszy niż minimalny nie można mówić o skutecznym jej zawieszeniu w rozumieniu ustawy o s.d.g. Taka sytuacja jest traktowana tak, jakby działalność nie została w ogóle zawieszona, nie powoduje zatem przerwy w podleganiu ubezpieczeniom. W związku z tym płatnik składek będzie zobowiązany opłacić składki na ZUS w pełnej wysokości.

●Osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą zgłasza informację o zawieszeniu bądź zaprzestaniu prowadzenia tej działalności w organie ewidencyjnym. Zakład na podstawie otrzymanego z tego organu wniosku sporządza z urzędu dokumenty:

- ZUS ZWPA - wyrejestrowanie płatnika składek,

- ZUS ZWUA - wyrejestrowanie z ubezpieczeń osoby prowadzącej działalność gospodarczą,

- ZUS ZCNA - wyrejestrowanie członków rodziny osoby ubezpieczonej.

Najczęściej zatem dokument wyrejestrowujący jest sporządzany przez zakład w oparciu o informację przekazaną z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej Rzeczypospolitej Polskiej.

Brak obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej oraz opłacania składek na własne ubezpieczenia przez jednoosobowych przedsiębiorców w okresie zawieszenia działalności gospodarczej jest konsekwencją reguły zawartej w ust. 1 komentowanego przepisu, dotyczącej braku obowiązku podlegania ubezpieczeniom. Nie oznacza to zakazu zgłoszenia się tego przedsiębiorcy do dobrowolnych ubezpieczeń, co wiąże się jednak z obowiązkiem opłacania należnych wówczas składek.

PRZYKŁAD 2

Składka zdrowotna też nienależna

Zgodnie z art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 581 ze zm.), obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegają osoby spełniające warunki do objęcia ubezpieczeniami społecznymi lub ubezpieczeniem społecznym rolników, które są osobami prowadzącymi działalność pozarolniczą lub osobami z nimi współpracującymi, z wyłączeniem osób, które zawiesiły wykonywanie działalności gospodarczej na podstawie przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Przepis ten zatem wprost wskazuje, że zawieszenie wykonywania działalności powoduje ustanie obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego w okresie zawieszenia, tj. od dnia, w którym rozpoczyna się zawieszenie, do dnia poprzedzającego dzień wznowienia tej działalności.

PRZYKŁAD 3

Ubezpieczenie ustaje, nawet bez wyrejestrowania z ZUS

Zgodnie z art. 29 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 372 ze zm.), zasiłek macierzyński przysługuje ubezpieczonej, która w okresie ubezpieczenia chorobowego lub w okresie urlopu wychowawczego urodziła dziecko. Zawieszenie działalności ma ten skutek, że ubezpieczona, o ile nie zgłosiła się do ubezpieczeń społecznych dobrowolnie, nie podlega w tym okresie obowiązkowym ubezpieczeniom. Zatem w przypadku urodzenia dziecka w okresie przerwy w ubezpieczeniu spowodowanej zawieszeniem wykonywania działalności gospodarczej, prawo do zasiłku macierzyńskiego nie przysługuje, zarówno w okresie zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej, jak również za okres po wznowieniu tej działalności, o ile nie nastąpiło ponowne zgłoszenie się do ubezpieczeń obowiązkowych z tytułu działalności. Wydaje się zatem, że ZUS w takim przypadku ma rację, choć oczywiście pani Agnieszka może skorzystać z prawa zaskarżenia wydanej decyzji ZUS.

●Komentowany przepis posługuje się naprzemiennie pojęciem "osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą" i "przedsiębiorca", zatem nie ma on zastosowania do wszystkich osób prowadzących pozarolniczą działalność zdefiniowanych w art. 8 ust. 6 ustawy, lecz tylko do przedsiębiorców.

Formalnie rzecz biorąc, zawieszenie działalności przedsiębiorca powinien zgłosić zgodnie z przepisami ustawy o s.d.g. Jednak nie zawsze decyduje formalne zawieszenie, lecz faktyczne zaprzestanie tej działalności. Jak przyjmuje się w orzecznictwie, wydaje się, że jak najbardziej słusznie osoby nieprowadzące faktycznie działalności gospodarczej nie mają obowiązku opłacania składek, mimo że nie zawiesiły działalności gospodarczej jedynie formalnie, a ich działalność nie została wykreślona z ewidencji. Tak orzekł Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 11 października 2012 r., sygn. akt III AUa 1376/12. Podobnie Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 18 maja 2016 r., sygn. akt III AUa 59/16, stwierdził, że o zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej powodującym wyłączenie z ubezpieczenia społecznego decyduje rzeczywiste zaprzestanie tej działalności, a nie złożenie do organu rentowego wniosku o wyrejestrowanie z ubezpieczenia społecznego, jeżeli działalność gospodarcza jest nadal prowadzona.

Nie będzie jednak zawieszeniem działalności sytuacja, w której przedsiębiorca zgłasza w ZUS jedynie przerwę w prowadzeniu działalności z powodu swojej choroby. Jak uznał Sąd Apelacyjny w Lublinie w wyroku z 27 listopada 2013 r., sygn. akt III AUa 990/13, przerwa taka nie może być traktowana na równi z zaprzestaniem wykonywania działalności gospodarczej, a okres faktycznego przestoju w wykonywaniu działalności z powodu choroby stanowi element ryzyka, z którym powinien się liczyć każdy podejmujący tego typu działalność. Zgłoszenie przez przedsiębiorcę przerwy z uwagi na stan zdrowia tylko w ZUS, poprzez czasowe wyrejestrowanie się z ubezpieczeń społecznych, nie prowadzi do ustania obowiązku podlegania tym ubezpieczeniom.

1. Osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 5, będące przedsiębiorcami w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej na podstawie tych przepisów mogą dokonywać zgłoszeń, o których mowa w art. 36 ust. 1 i 11, lub zmiany danych wykazanych w tych zgłoszeniach, z wyjątkiem zmiany danych, o których mowa w art. 36 ust. 14.

2. Za dzień dokonania zgłoszeń, o których mowa w art. 36 ust. 1 i 11, lub zmiany danych wykazanych w tych zgłoszeniach uważa się dzień złożenia wniosku o wpis do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej wraz z żądaniem dokonania tych zgłoszeń lub zmiany danych wykazanych w zgłoszeniach na podstawie przepisów o swobodzie działalności gospodarczej.

●Wskazany przepis pozwala osobom prowadzącym pozarolniczą działalność, ograniczając ich krąg do przedsiębiorców w rozumieniu ustawy o s.d.g., na dokonywanie zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych, wyrejestrowania z tych ubezpieczeń po wygaśnięciu tytułu do ubezpieczeń, oraz zmiany danych w zgłoszeniach na podstawie przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Wyłączenie dotyczy jedynie danych określonych w art. 36 ust. 14 ustawy dotyczących tytułu ubezpieczenia oraz rodzajów ubezpieczeń i terminów ich powstania. Zasady podejmowania i wykonywania działalności gospodarczej reguluje rozdział 2 ustawy o s.d.g. Zgodnie z nimi przedsiębiorca może podjąć działalność gospodarczą w dniu złożenia wniosku o wpis do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej albo po uzyskaniu wpisu do rejestru przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze Sądowym. Na mocy art. 28 tej ustawy CEIDG przesyła odpowiednie dane zawarte we wniosku o wpis do CEIDG m.in. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Jednocześnie art. 30 obliguje przedsiębiorców do złożenia wniosku o zmianę wpisu bądź jego wykreślenie z CEIDG w terminie 7 dni od dnia zmiany danych bądź od dnia trwałego zaprzestania wykonywania działalności gospodarczej.

W ust. 2 omawianego przepisu ustawodawca wskazał wprost, że za dzień dokonania zgłoszeń lub zmiany danych wykazanych w tych zgłoszeniach uważa się dzień złożenia wniosku o wpis do CEIDG wraz z żądaniem dokonania tych zgłoszeń lub zmiany danych wykazanych w zgłoszeniach na podstawie ustawy o s.d.g.

Wobec jednoznacznego sformułowania treści przepisu nie wymaga on szerszego komentarza.

PRZYKŁAD 4

Wystarczy zgłosić do ewidencji

Nie ma takiego obowiązku. Wystarczy, że przedsiębiorca zgłosi informację o zawieszeniu prowadzenia tej działalności w organie ewidencyjnym. Zakład na podstawie otrzymanego z CEIDG wniosku sporządzi z urzędu właściwe dokumenty.

1. (uchylony).

2. Organy właściwe do wydawania uprawnień na prowadzenie działalności pozarolniczej, o której mowa w art. 8 ust. 6, przekazują jednostce organizacyjnej Zakładu kopie uprawnień udzielonych osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym nieposiadającym osobowości prawnej, jak również kopie decyzji cofających te uprawnienia, jeżeli nie mają one obowiązku uzyskiwania wpisu do krajowego rejestru urzędowego podmiotów gospodarki narodowej (REGON).

●Przepis ten nakłada na organy właściwe w sprawach wydawania uprawnień na prowadzenie szeroko zdefiniowanej w ustawie działalności pozarolniczej obowiązek przekazywania ZUS kopii dokumentów potwierdzających uprawnienia udzielane wnioskującym o nie podmiotom, zarówno osobom fizycznym, jak i jednostkom organizacyjnym nieposiadającym osobowości prawnej, jak i kopii decyzji o cofnięciu tych uprawnień, o ile podmioty te nie są zobligowane do uzyskiwania wpisu do rejestru REGON. Zgodnie z art. 42 ust. 5 ustawy z 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1068), podmiot gospodarki narodowej ma obowiązek rejestracji w krajowym rejestrze urzędowym podmiotów gospodarki narodowej (REGON) prowadzonej działalności. Wpis lub zmiana wpisu w rejestrze REGON przedsiębiorców będących osobami fizycznymi następuje na podstawie danych z wniosku o wpis do CEIDG. Z kolei wpis, zmiana wpisu lub skreślenie z rejestru podmiotów wpisanych do Krajowego Rejestru Sądowego następuje co do zasady na podstawie danych przekazywanych do rejestru REGON drogą elektroniczną z KRS. W odniesieniu do twórców i artystów nie są wydawane żadne uprawnienia na prowadzenie działalności twórczej (artystycznej). Nie jest takim zezwoleniem decyzja wydawana przez Komisję ds. Zaopatrzenia Emerytalnego Twórców, potwierdzająca jedynie fakt wykonywania przez daną osobę działalności twórczej lub artystycznej. Zatem komentowany przepis nie ma do nich zastosowania.

Skoro zgodnie z powołaną ustawą o statystyce publicznej istnieje powszechny obowiązek uzyskiwania wpisu do rejestru REGON, można mieć wątpliwości co do faktycznego znaczenia określonego w tym przepisie obowiązku.

1. W razie sporu dotyczącego obowiązku ubezpieczeń społecznych Zakład wydaje decyzję osobie zainteresowanej oraz płatnikowi składek.

2. Nie później niż w terminie 7 dni od uprawomocnienia się decyzji, o której mowa w ust. 1, płatnik składek jest zobowiązany przekazać do Zakładu dokumenty związane z ubezpieczeniami społecznymi określone w ustawie za okres objęty decyzją.

●Niezależnie od tego, czy stronami sporu dotyczącego obowiązku ubezpieczeń społecznych (powstania, istnienia oraz ustania tego obowiązku) są płatnik składek - ubezpieczony, czy też spór powstał na linii ZUS - płatnik składek czy też ZUS - ubezpieczony, to właśnie zakład jak podmiot realizujący obowiązki z zakresu powszechnego systemu ubezpieczeń społecznych został zobligowany na mocy ustawy do wydawania decyzji administracyjnej rozstrzygającej powstały spór. Wydaje się, że najczęściej spór dotyczy sytuacji, w której ZUS, wbrew przyjętemu przez płatnika składek i ubezpieczonego schematu podlegania ubezpieczeniom, uznaje, iż dany ubezpieczony podlega bądź nie podlega obowiązkowi ubezpieczeń. Wydana przez organ rentowy decyzja ma z założenia rozstrzygać powstałe wątpliwości ostatecznie, jednak zazwyczaj jest tylko pierwszym etapem w sporze. Strona niezadowolona z wydanej decyzji może bowiem zaskarżyć ją do sądu powszechnego w trybie określonym w art. 83 ust. 2-7 ustawy. Szerzej na ten temat w komentarzu do powołanego przepisu.

●Nie powinno budzić wątpliwości, że spór, o którym mowa w tym przepisie, może dotyczyć nie tylko stricte podlegania ubezpieczeniom społecznym, ale również sytuacji, w których organ, ubezpieczony bądź płatnik kwestionuje uwzględnienie w podstawie wymiaru składek tylko niektórych lub wszystkich przychodów uzyskiwanych przez ubezpieczonego. Taką interpretację przepisu potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z 6 września 2006 r., sygn. akt III UZP 4/05, uznając, że obowiązek wydania decyzji osobie zainteresowanej oraz płatnikowi składek przez ZUS w razie sporu dotyczącego obowiązku ubezpieczeń społecznych obejmuje również wydanie decyzji dotyczącej zakresu i wymiaru składek z określonego obowiązkowego ubezpieczenia społecznego.

Na gruncie tego przepisu warto rozważyć kwestię obowiązku organu doręczenia wydanej w razie sporu decyzji zarówno płatnikowi składek, jak i ubezpieczonemu. Taki obowiązek nie istnieje w sytuacji, gdy ubezpieczony będący stroną sporu jest jednocześnie płatnikiem składek. Czy w każdej innej sytuacji organ ma taki obowiązek? Co prawda nie został on nigdzie skonkretyzowany, jednak pomocne może być posłużenie się definicją strony zawartą w art. 28 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 23 ze zm.; dalej: k.p.a.). Zgodnie z nią stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Artykuł 28 k.p.a. status strony wiąże więc z pojęciem interesu prawnego, natomiast postępowanie administracyjne dotyczy interesu prawnego konkretnej osoby wówczas, gdy w tym postępowaniu wydaje się decyzję, która rozstrzyga o prawach i obowiązkach tej osoby lub rozstrzygnięcie o prawach i obowiązkach innego podmiotu wpływa na prawa i obowiązki tej osoby - tak stwierdził choćby Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 27 września 2011 r., sygn. akt II GSK 948/10. A tak jest zazwyczaj w sprawach będących przedmiotem sporu rozstrzyganego decyzją ZUS.

PRZYKŁAD 5

Ubezpieczony stroną, nawet gdy spór z płatnikiem

Jak najbardziej. Zgodnie z art. 477¹¹ par. 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1822 ze zm.; dalej: k.p.c.), w postępowaniu odrębnym w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych w charakterze stron może brać udział m.in. ubezpieczony, inna osoba, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja, organ rentowy czy zainteresowany. Gwarantuje to udział w postępowaniu sądowym wszystkim takim osobom, nawet tym, które nie uczestniczyły, np. na skutek błędu organu w postępowaniu administracyjnym. Nie ma więc obaw, że ubezpieczony zostanie pominięty w sporze przed sądem, choć nie można wykluczyć, iż omyłkowo sąd go nie powiadomi. Skutki tego mogą być jednak poważne. Brak udziału którejkolwiek ze stron w postępowaniu powoduje pozbawienie tej strony możliwości obrony jej praw i skutkuje nieważnością postępowania. To, że jedna ze stron, w stosunku do której ZUS wydał decyzję, uznała tę decyzję za korzystną dla siebie i nie wniosła odwołania do sądu, nie oznacza, iż nie powinna być ona stroną postępowania sądowego (tak stwierdził Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 29 czerwca 2007 r., sygn. akt III AUa 548/07). Przyjmuje się, że ubezpieczony, płatnik składek oraz zainteresowany, który został wezwany do udziału w sprawie przed organem rentowym, są stronami postępowania sądowego bez potrzeby dokonania przez sąd jakiejkolwiek szczególnej czynności procesowej, czyli zbędne jest wydawanie postanowienia o wezwaniu do udziału w sprawie. Inaczej przedstawia się sytuacja zainteresowanego, który nie uczestniczył w sprawie przed organem rentowym. Sąd zawiadomi go wówczas o toczącym się postępowaniu. Stroną postępowania sądowego w znaczeniu formalnym stanie się on dopiero na skutek wezwania go do udziału w sprawie.

●Jak przyjął Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z 6 września 2006 r., sygn. akt III UZP 4/05, w razie wniesienia przez pracodawcę będącego płatnikiem składek odwołania od decyzji odmawiającej zwrotu składek na ubezpieczenia społeczne, pracownik, który takiej decyzji nie zamierza kwestionować w sądowym postępowaniu odwoławczym, będzie zainteresowanym podmiotem tego postępowania jako ten, którego prawa i obowiązki zależą od rozstrzygnięcia sprawy w rozumieniu art. 477¹¹ par. 2 k.p.c.

Podobnie Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 28 września 2011 r., sygn. akt II GSK 879/10, potwierdził, że pracodawca może zaskarżać decyzje o objęciu ubezpieczeniem zdrowotnym pracowników.

PRZYKŁAD 6

Wyniki kontroli pracodawcy może zakwestionować pracownik

Tak. Artykuł 68 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy nakłada na ZUS obowiązek kontrolowania prawidłowości zgłaszania do ubezpieczeń społecznych i ustalanie obowiązku ubezpieczeń społecznych. W tym celu ZUS kontroluje prawidłowość dokonanego zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych, a w razie sporu wydaje decyzję osobie zainteresowanej oraz płatnikowi składek. Ubezpieczony będzie mógł zatem zaskarżyć decyzję ZUS, podnosząc argumenty przemawiające za rzeczywistym, a nie pozornym nawiązaniem stosunku pracy.

●Zgodnie z ust. 2 omawianego przepisu w razie uprawomocnienia się decyzji płatnik składek nie później niż w terminie 7 dni od tej daty ma obowiązek przekazać do ZUS wymagane dokumenty ubezpieczeniowe za okres objęty decyzją, tj. brakujące zgłoszenia do ubezpieczeń, deklaracje rozliczeniowe czy imienne raporty miesięczne. Jest to niezbędne, aby ZUS mógł, wykonując decyzję, zewidencjonować dane na kontach płatnika składek i ubezpieczonych.

PRZYKŁAD 7

Po wyroku niezbędna jest korekta dokumentów

ZUS zakwestionował prawidłowość działania płatnika składek i wydał decyzję zobowiązującą spółkę ABC do uregulowania składek na ubezpieczenia społeczne od przyznanych pracownikom bonów towarowych. Spółka w ciągu 14 dni wystąpiła do ZUS z pismem, w którym wskazała, że składki podane w decyzji zostały źle wyliczone i kwota zaległości powinna być znacznie niższa. Po upływie trzech miesięcy firma złożyła odwołanie od decyzji do sądu. ZUS wniósł o odrzucenie odwołania jako złożonego po terminie, jednak sąd nie podzielił tego stanowiska i uznał, że pierwsze pismo firmy złożone w ustawowym terminie powinno być potraktowane jako odwołanie od decyzji ZUS. Sąd rozpoznał sprawę merytorycznie i odwołanie oddalił. Spółka nie składała apelacji. W związku z uprawomocnieniem się decyzji firma jest zobligowana do złożenia niezbędnych dokumentów ubezpieczeniowych oraz uiszczenia zaległych składek.

1. Nie później niż w terminie 4 miesięcy, licząc od daty powstania obowiązku, o którym mowa w art. 36 ust. 4, ubezpieczony może zawrzeć umowę z otwartym funduszem emerytalnym.

1a. Zakład odprowadza do wybranego przez ubezpieczonego otwartego funduszu emerytalnego składkę, o której mowa w art. 22 ust. 3 pkt 1 lit. a, poczynając od składki opłaconej za miesiąc, w którym Zakład otrzymał od otwartego funduszu emerytalnego zawiadomienie o zawarciu umowy.

1b. Zakład informuje ubezpieczonego, który nie zawarł umowy z otwartym funduszem emerytalnym, o obowiązku złożenia pisemnego oświadczenia o stosunkach majątkowych istniejących między nim a jego współmałżonkiem oraz o tym, że może wskazać osoby uprawnione do otrzymania środków po jego śmierci. Przepis art. 82 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 291 i 615) stosuje się odpowiednio.

1c. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określi, w drodze rozporządzenia, wzór oświadczenia, o którym mowa w ust. 1b, biorąc pod uwagę konieczność zapewnienia ochrony interesu ubezpieczonych oraz kompletności oświadczenia.

2. (uchylony).

2a. (uchylony).

3. (uchylony).

4. (uchylony).

5. (uchylony).

Oszczędzanie na emeryturę w OFE i ZUS lub tylko w ZUS

●Wobec poprzedniego brzmienia tego przepisu obowiązującego do 31 stycznia 2014 r. zmianie uległy zasady przystępowania do otwartego funduszu emerytalnego. Obecnie ubezpieczony jest uprawniony do zawarcia umowy z otwartym funduszem emerytalnym w terminie 4 miesięcy od daty powstania obowiązku ubezpieczeń. Mówiąc prościej, decyzja o przystąpieniu do OFE jest dobrowolna. Poprzednio było to obowiązkiem każdej osoby urodzonej po 31 grudnia 1968 r. objętej ubezpieczeniem emerytalnym. W razie nieprzystąpienia do żadnego funduszu, dokonywane było losowanie jednego z nich. Zmiana w zakresie tych regulacji nastąpiła od 1 lutego 2014 r. na mocy ustawy z 6 grudnia 2013 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z określeniem zasad wypłaty emerytur ze środków zgromadzonych w otwartych funduszach emerytalnych (Dz.U. z 2013 r. poz. 1717 ze zm.).

Przekazanie środków z OFE do ZUS

●Zgodnie z nowymi przepisami nastąpiło przekazanie części środków z otwartego funduszu emerytalnego na subkonto ubezpieczonych w ZUS. W lutym 2014 r. otwarty fundusz emerytalny umorzył 51,5 proc. jednostek rozrachunkowych zapisanych na rachunku każdego członka OFE na 31 stycznia 2014 r. Umorzone środki zostały przekazane właśnie do ZUS, który zewidencjonował przekazane środki na subkontach ubezpieczonych. Składka emerytalna wynosi 19,52 proc. wymiaru podstawy składek. Jest ona dzielona w następujący sposób:

- 12,22 proc. na indywidualne konto ubezpieczonego,

- 7,3 proc. - na indywidualne subkonto ubezpieczonego.

Umowa z OFE

●W sytuacji gdy ubezpieczony dopiero rozpoczyna zawodową działalność, a więc po raz pierwszy zgłasza się do ubezpieczeń społecznych, może dobrowolnie zdecydować, czy chce całą składkę emerytalną przekazać do ZUS, czy też jej część ma trafić do OFE. Może więc, ale nie musi, zawrzeć umowę z OFE we wskazanym wyżej terminie. W razie zawarcia przez ubezpieczonego takiej umowy i po otrzymaniu zawiadomienia o tym ZUS odprowadza do wybranego przez ubezpieczonego OFE część składki na ubezpieczenie emerytalne w wysokości 2,92 proc. podstawy wymiaru składki, począwszy od miesiąca, w którym otrzymał zawiadomienie z OFE, natomiast 4,38 proc. podstawy wymiaru składki jest ewidencjonowane przez zakład na subkoncie. Gdy umowa nie zostanie zawarta w tym terminie, całość składki na II filar emerytalny będzie zapisywana na subkoncie w ZUS (w wysokości 7,3 proc.).

Należy przy tym pamiętać, że mimo iż środki odprowadzane do OFE są przekazywane zgodnie z wolą ubezpieczonego, nie są to środki, którymi może on dysponować dowolnie w każdym momencie, żądając np. ich wypłaty.

PRZYKŁAD 8

Pieniędzy z OFE nie można wypłacić

Nie. Składki na ubezpieczenie emerytalne, w tym te odprowadzane do funduszu, nie są prywatną własnością ubezpieczonego, lecz mają publicznoprawny charakter i nie tracą tego charakteru po przekazaniu przez zakład ich części do funduszu. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 4 czerwca 2008 r., sygn. akt II UK 12/08: "Składki na ubezpieczenie emerytalne odprowadzane do funduszu nie są prywatną własnością członka funduszu, a pochodzą z podziału przekazywanej Zakładowi składki na to właśnie ubezpieczenie i przeliczone na jednostki rozrachunkowe stanowią podstawę nabywania przez członka funduszu uprawnień cząstkowych do przyszłej emerytury do czasu nabycia prawa do całości środków zgromadzonych na indywidualnym koncie". Z tego względu roszczenie ubezpieczonej nie może być spełnione.

●Ustawodawca nałożył na ZUS obowiązek poinformowania ubezpieczonego, który nie zawarł umowy z OFE, o obowiązku złożenia pisemnego oświadczenia o stosunkach majątkowych istniejących między nim a jego współmałżonkiem oraz o tym, że może wskazać osoby uprawnione do otrzymania środków po jego śmierci. Odpowiednie zastosowanie znajduje w tym przypadku art. 82 ustawy z 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 291 ze zm.). W myśl tego przepisu osoba występująca z wnioskiem o przyjęcie do funduszu, zawierając umowę, może wskazać imiennie jedną lub więcej osób fizycznych, na których rzecz ma nastąpić po jej śmierci wypłata środków niewykorzystanych. Prawo to przysługuje również członkowi otwartego funduszu.

Wzór pisemnego oświadczenia, o którym mowa powyżej, zawiera rozporządzenie ministra pracy i polityki społecznej z 28 stycznia 2014 r. w sprawie określenia wzoru oświadczenia o stosunkach majątkowych istniejących między ubezpieczonym a jego współmałżonkiem (Dz.U. z 2014 r. poz. 146).

1. Począwszy od 2016 r., co cztery lata, w okresie od dnia 1 kwietnia do dnia 31 lipca, członek otwartego funduszu emerytalnego lub osoba, której Zakład ewidencjonuje składkę na subkoncie, o którym mowa w art. 40a, zgodnie z art. 22 ust. 3 pkt 2, może złożyć do Zakładu pisemnie lub w formie dokumentu elektronicznego opatrzonego kwalifikowanym podpisem elektronicznym, podpisem potwierdzonym profilem zaufanym ePUAP albo wykorzystując sposób potwierdzania pochodzenia oraz integralności danych udostępniony bezpłatnie przez Zakład w systemie teleinformatycznym, zgodne ze wzorem oświadczenie o:

1) przekazywaniu do otwartego funduszu emerytalnego składki, o której mowa w art. 22 ust. 3 pkt 1 lit. a, począwszy od składki opłaconej za lipiec;

2) zewidencjonowaniu składki, o której mowa w art. 22 ust. 3 pkt 2, na subkoncie, o którym mowa w art. 40a, począwszy od składki opłaconej za miesiąc, w którym złożono wniosek.

2. W przypadku osób, których składka była ewidencjonowana na subkoncie, o którym mowa w art. 40a, zgodnie z art. 22 ust. 3 pkt 2 i które nie były członkami otwartego funduszu emerytalnego, przepisy art. 39 ust. 1 i 1a stosuje się odpowiednio, z tym że:

1) termin 4 miesięcy liczy się od dnia złożenia oświadczenia, o którym mowa w ust. 1 pkt 1;

2) Zakład odprowadza składkę do wybranego otwartego funduszu emerytalnego nie wcześniej, niż poczynając od składki opłaconej za lipiec.

3. W przypadku złożenia oświadczenia, o którym mowa w ust. 1 pkt 1, ubezpieczony oświadcza, że chce, aby składka była przekazywana do otwartego funduszu emerytalnego, którego jest członkiem, albo wpisuje nazwę otwartego funduszu emerytalnego, do którego ma być przekazywana składka, a Zakład Ubezpieczeń Społecznych informuje o tym wpisany w oświadczeniu otwarty fundusz emerytalny.

4. W przypadku złożenia oświadczenia, o którym mowa w ust. 1 pkt 1, przepisy rozdziału 7 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych stosuje się odpowiednio.

5. Jeżeli ubezpieczony nie zawrze umowy z wpisanym w oświadczeniu, o którym mowa w ust. 1 pkt 1, otwartym funduszem emerytalnym, składka, o której mowa w art. 22 ust. 3:

1) pkt 1 lit. a, jest przekazywana do otwartego funduszu emerytalnego, którego ubezpieczony jest członkiem - w przypadku ubezpieczonego będącego członkiem otwartego funduszu emerytalnego;

2) pkt 2, jest ewidencjonowana na subkoncie, o którym mowa w art. 40a - w przypadku ubezpieczonego niebędącego członkiem otwartego funduszu emerytalnego.

6. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określi, w drodze rozporządzenia, wzory oświadczeń, o których mowa w ust. 1, uwzględniając, że w jego treści znajduje się aktualny wykaz wszystkich nazw otwartych funduszy emerytalnych, oraz biorąc pod uwagę konieczność zapewnienia ochrony interesu ubezpieczonych, prawidłowości przekazywania lub ewidencjonowania składek oraz uwzględniając wymogi kompletności oświadczenia.

●Przepis określa szczegółowe zasady składania oświadczeń o przekazywaniu składki do OFE oraz ewidencjonowania składki na subkoncie. O otwartych funduszach emerytalnych i subkoncie była już mowa w poprzednich częściach komentarza. W tym miejscu przypomnijmy jedynie, że zasady tworzenia i działania funduszy określa powołana już ustawa o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych. Otwarte fundusze emerytalne to osoby prawne utworzone w celu pobierania od ZUS i inwestowania części składek na ubezpieczenie emerytalne odprowadzanych za ubezpieczonych. Gromadzą one środki pieniężne i je lokują, z przeznaczeniem na wypłatę emerytury po osiągnięciu przez członków funduszy wieku emerytalnego. Subkonto z kolei jest prowadzone przez ZUS w ramach konta ubezpieczonego. Ewidencjonuje się na nim informacje o zwaloryzowanej wysokości wpłaconych składek, wraz z wyegzekwowanymi od tych składek odsetkami za zwłokę, oraz kwotę środków odpowiadających wartości umorzonych przez OFE jednostek rozrachunkowych po poinformowaniu OFE przez ZUS o obowiązku przekazania środków zgromadzonych na rachunku członka OFE na fundusz emerytalny FUS, w związku z ukończeniem przez ubezpieczonego określonego wieku.

Decyzja o dalszym przekazywaniu składki

●W okresie od 1 kwietnia do 31 lipca 2014 r. członek OFE mógł złożyć w ZUS oświadczenie o przekazywaniu do OFE składki emerytalnej. W przypadku gdy ubezpieczony nie złożył tego oświadczenia, składka przestała być przekazywana do OFE i zaczęła być w całości ewidencjonowana na subkoncie w zakładzie.

Decyzja o dalszym przekazywaniu części składki do OFE lub na subkonto w ZUS nie jest jednak decyzją ostateczną i może być zmieniona. Począwszy od 2016 r. co cztery lata w okresie od 1 kwietnia do 31 lipca członek OFE lub osoba, której ZUS ewidencjonuje składkę na subkoncie, może złożyć do ZUS pisemnie bądź w formie dokumentu elektronicznego uwierzytelnionego z wykorzystaniem kwalifikowanego certyfikatu, profilu zaufanego e-PUAP lub innych technologii umożliwiających identyfikację, przez system teleinformatyczny udostępniony przez ZUS, oświadczenie o przekazywaniu do OFE części składki emerytalnej, począwszy od składki opłaconej za lipiec, oraz o zewidencjonowaniu składki na subkoncie, począwszy od składki opłaconej za miesiąc, w którym złożono wniosek.

PRZYKŁAD 9

Przystąpienie do OFE co cztery lata

Brak oświadczenia o przekazywaniu części składki do OFE nie oznacza, że osoby, które z różnych powodów nie zdecydowały się wcześniej przystąpić do OFE, mają bezpowrotnie zamkniętą szansę na zostanie jego członkiem. Zgodnie z komentowanym przepisem zmiana decyzji w tym zakresie poprzez złożenie oświadczenia może nastąpić w okresie od 1 kwietnia do 31 lipca, jednak tylko co cztery lata, począwszy od 2016 r. Oznacza to, że do końca lipca 2016 r. ubezpieczeni mogli zdecydować, czy całość ich składki emerytalnej pozostawić w ZUS, czy też jej część przekazywać do OFE. W 2017 r. takiej zmiany dokonać nie można, bo następna okazja do złożenia oświadczenia w tym zakresie pojawi się dopiero w 2020 r.

Trzeba pamiętać, że samo oświadczenie nie wystarczy. Po jego złożeniu ubezpieczony będzie miał cztery miesiące na zawarcie umowy. ZUS będzie odprowadzał składkę do wybranego OFE, począwszy od składki opłaconej za lipiec.

●W przypadku złożenia przez ubezpieczonego oświadczenia o przystąpieniu do OFE, oświadcza on również, że chce, aby składka była przekazywana do OFE, którego jest członkiem, albo wpisuje nazwę OFE, do którego ma być przekazywana składka, a ZUS informuje o tym OFE wpisany w oświadczeniu. Jeśli natomiast ubezpieczony nie zawrze umowy z wpisanym w oświadczeniu otwartym funduszem emerytalnym, składka emerytalna jest przekazywana do OFE, którego ubezpieczony jest członkiem, a w przypadku ubezpieczonego niebędącego członkiem OFE jest ewidencjonowana na subkoncie. W razie złożenia takiego oświadczenia zastosowanie znajdują przepisy rozdziału 7 ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych. Regulują one kwestie członkostwa w funduszu emerytalnym. W myśl art. 81 ust. 1 tej ustawy, uzyskanie członkostwa w otwartym funduszu, z zastrzeżeniami, następuje z chwilą zawarcia umowy z funduszem, jeżeli:

1) w dniu zawarcia pierwszej umowy z otwartym funduszem osoba przystępująca do otwartego funduszu podlega lub podlegała, w okresie 4 miesięcy przed dniem zawarcia umowy, ubezpieczeniu emerytalnemu w rozumieniu ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych;

2) Zakład Ubezpieczeń Społecznych dokona odpowiedniego wpisu lub zmian w Centralnym Rejestrze Członków Otwartych Funduszy Emerytalnych, o którym mowa w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych.

●Zgodnie z ust. 6 komentowanego przepisu oświadczenie o przekazywaniu do otwartego funduszu emerytalnego części składki na ubezpieczenie emerytalne oraz zewidencjonowaniu składki składane jest zgodnie ze wzorem określonym w rozporządzeniu ministra pracy i polityki społecznej z 30 września 2015 r. w sprawie wzoru oświadczenia członka otwartego funduszu emerytalnego lub osoby, której Zakład Ubezpieczeń Społecznych ewidencjonuje składkę na subkoncie, o przekazywaniu składki do otwartego funduszu emerytalnego albo zewidencjonowaniu składki na subkoncie prowadzonym przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2015 r. poz. 1600).

1. Na koncie ubezpieczonego ewidencjonuje się informacje o zwaloryzowanej wysokości składek na ubezpieczenie emerytalne, z wyłączeniem składek podlegających odprowadzeniu do otwartego funduszu emerytalnego i zewidencjonowaniu na subkoncie, o którym mowa w art. 40a:

1) należnych - w przypadku ubezpieczonych niebędących płatnikami składek;

2) wpłaconych - w przypadku ubezpieczonych będących płatnikami składek oraz osób współpracujących z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność.

1a. Jeżeli ubezpieczony niebędący płatnikiem składek w ciągu 3 miesięcy od upływu terminu opłacenia składki, o której mowa w ust. 1 pkt 1, stwierdzi, że składka ta nie została opłacona, może zwrócić się do Zakładu o udzielenie informacji, czy Zakład podjął działania zmierzające do jej ściągnięcia.

1b. Na koncie ubezpieczonego niebędącego płatnikiem składek ewidencjonuje się informacje o zwaloryzowanej wysokości należnych składek podlegających:

1) odprowadzeniu do otwartego funduszu emerytalnego,

2) zewidencjonowaniu na subkoncie, o którym mowa w art. 40a

- które uległy przedawnieniu zgodnie z art. 24.

1c. Na koncie ubezpieczonego ewidencjonuje się także informacje o zwaloryzowanej wysokości składek podlegających odprowadzeniu do otwartego funduszu emerytalnego lub zewidencjonowaniu na subkoncie, o którym mowa w art. 40a:

1) w przypadku ubezpieczonych, o których mowa w ust. 1 pkt 1, należnych za okres do dnia złożenia wniosku o emeryturę określoną w art. 24 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz w art. 26b tej ustawy lub nabycia prawa do emerytury, jeżeli złożenie takiego wniosku nie jest wymagane - nieopłaconych lub niezidentyfikowanych do tego dnia, także wówczas gdy nie uległy one przedawnieniu;

2) w przypadku ubezpieczonych, o których mowa w ust. 1 pkt 2, opłaconych lub zidentyfikowanych po dniu złożenia wniosku o emeryturę określoną w art. 24 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz w art. 26b tej ustawy lub nabycia prawa do emerytury, jeżeli złożenie takiego wniosku nie jest wymagane.

1d. Jako datę zewidencjonowania na koncie ubezpieczonego składek, o których mowa w ust. 1b i 1c, przyjmuje się dzień zewidencjonowania na koncie ubezpieczonego składek, o których mowa w ust. 1 pkt 1, należnych za ten sam miesiąc kalendarzowy.

1e. Na koncie ubezpieczonego ewidencjonuje się kwotę środków zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a, na ostatni dzień miesiąca poprzedzającego miesiąc ustalenia prawa do emerytury z tytułu osiągnięcia wieku, o którym mowa w art. 24 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, oraz z tytułu osiągnięcia wieku, o którym mowa w art. 24 ust. 1a tej ustawy, przez osobę, która nie spełnia ustawowych warunków do ustalenia prawa do okresowej emerytury kapitałowej, z zastrzeżeniem ust. 1f.

1f. Przepisu ust. 1e nie stosuje się do osób spełniających ustawowe warunki do ustalenia prawa do okresowej emerytury kapitałowej.

1g. Przepis ust. 1e stosuje się odpowiednio do osób, którym nie ustalono prawa do okresowej emerytury kapitałowej z przyczyn, o których mowa w art. 8 pkt 2 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o emeryturach kapitałowych.

2. Na koncie ubezpieczonego ewidencjonuje się także informacje:

1) wymienione w drukach: zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych, imiennym raporcie miesięcznym i w deklaracji rozliczeniowej;

2) o członkostwie w otwartym funduszu emerytalnym i o terminach przekazania składek do tego funduszu;

3) o członkostwie w kasie chorych i o terminach przekazania składek do tej kasy;

4) o wysokości należnych i wpłaconych składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe, wypadkowe i zdrowotne oraz o wysokości należnych i odprowadzonych składek podlegających odprowadzeniu do otwartego funduszu emerytalnego;

4a) o wartości środków wypłaconych z tytułu okresowej emerytury kapitałowej;

5) o faktach pozaubezpieczeniowych, mających wpływ na prawo do świadczeń z ubezpieczeń społecznych i na ich wysokość;

6) (uchylony);

7) niezbędne do przyznania i wypłaty świadczeń z ubezpieczeń społecznych, a także świadczeń finansowanych z budżetu państwa oraz o dokonanych wypłatach;

8) niezbędne do ustalenia, ponownego ustalenia lub przeliczenia kapitału początkowego;

9) o kapitale początkowym oraz zwaloryzowanym kapitale początkowym;

10) niezbędne do realizacji przez Zakład zadań zleconych na podstawie odrębnych przepisów;

11) o okresach pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, przekazane w zgłoszeniu danych o pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o którym mowa w ustawie z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz. U. z 2015 r. poz. 965 i 1240 oraz z 2016 r. poz. 615);

12) o małżeńskich stosunkach majątkowych oraz o osobach fizycznych, na rzecz których ma nastąpić w razie śmierci wypłata środków zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a, w przypadku osób niebędących członkami otwartego funduszu emerytalnego, dla których Zakład prowadzi to subkonto;

13) o kwocie środków, o której mowa w art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a;

14) o osobach uposażonych, o których mowa w art. 25b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych;

15) o oświadczeniach:

a) o przekazywaniu do otwartego funduszu emerytalnego składki, o której mowa w art. 22 ust. 3 pkt 1 lit. a, począwszy od składki opłaconej za lipiec,

b) o zewidencjonowaniu składki, o której mowa w art. 22 ust. 3 pkt 2, na subkoncie, o którym mowa w art. 40a, począwszy od składki opłaconej za miesiąc, w którym złożono wniosek.

3. (uchylony).

4. (uchylony).

5. (uchylony).

6. (uchylony).

7. (uchylony).

8. Zakład może odmówić zewidencjonowania na koncie ubezpieczonego nieopłaconej składki na ubezpieczenie emerytalne, o której mowa w ust. 1 pkt 1, a zewidencjonowaną anulować, w razie współdziałania ubezpieczonego z płatnikiem składek w celu uniknięcia obowiązku opłacania składek.

8a. Na podstawie zawiadomienia przez właściwy organ emerytalny o ustaleniu prawa ubezpieczonego do emerytury na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin lub przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin Zakład usuwa z ewidencji informacje o należnych i zwaloryzowanych składkach na ubezpieczenie emerytalne za okresy służby uwzględnione w wymiarze emerytury wojskowej lub policyjnej.

9. (uchylony).

10. (uchylony).

●Przepis ten zawiera szczegółowy katalog danych, które powinny figurować na kontach ubezpieczonych, prowadzonych w formie elektronicznego zapisu w systemie elektronicznym ZUS, czyli swoistych zindywidualizowanych zbiorach danych. Treść omawianego artykułu zmieniała się na przestrzeni lat wielokrotnie. Pomijając w tym miejscu drobiazgowe omawianie zawartego w nim katalogu danych, obecnie na koncie ubezpieczonego można wyodrębnić trzy grupy ewidencjonowanych informacji.

Pierwsza z nich to informacje o zwaloryzowanej wysokości składek na ubezpieczenie emerytalne, z wyłączeniem składek na OFE i zaewidencjonowanych na subkoncie (czyli w ramach I filaru). Waloryzacja polega na pomnożeniu kwoty składek, odpowiednio należnych lub wpłaconych, zewidencjonowanych na koncie w ZUS na 31 stycznia danego roku przez wskaźnik waloryzacji ogłoszony dla danego roku.

W przypadku ubezpieczonych niebędących płatnikami składek (np. pracowników) ewidencjonuje się składki należne (wykazane w dokumentach rozliczeniowych przekazanych do ZUS przez płatników składek), natomiast wobec ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek oraz osobami współpracującymi z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność zewidencjonowaniu podlegają składki faktyczne zapłacone.

Warto w tym miejscu podkreślić tę różnicę w sposobie ewidencjonowania składek dla ubezpieczonych niebędących płatnikami składek i ubezpieczonych, którzy są płatnikami składek. O ile w pierwszym przypadku gromadzi się składki należne (nawet gdyby nie były faktycznie zapłacone lub gdyby uległy przedawnieniu), o tyle w drugim przypadku chodzi o składki rzeczywiście opłacone. Założeniem takiej regulacji jest odpowiedzialność ZUS za faktyczne nieopłacenie składek przez płatnika, bowiem chroni ubezpieczonych od negatywnych skutków niewywiązywania się przez płatnika składek z obowiązków nałożonych ustawą oraz niepowodzeniem ZUS w wyegzekwowaniu zaległych składek.

Druga grupa danych obejmuje informacje o zwaloryzowanej wysokości składek podlegających odprowadzeniu do OFE lub zewidencjonowaniu na subkoncie prowadzonym w ramach tego konta ubezpieczonego (czyli w ramach II filaru):

- należnych za okres do dnia złożenia wniosku o emeryturę zgodnie z ustawą z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 887 ze zm.) lub nabycia prawa do emerytury, jeżeli złożenie takiego wniosku nie jest wymagane - nieopłaconych lub niezidentyfikowanych do tego dnia, także wówczas, gdy nie uległy one przedawnieniu,

- opłaconych lub zidentyfikowanych po dniu złożenia wniosku o emeryturę lub nabycia prawa do emerytury, jeżeli złożenie wniosku nie jest wymagane - w przypadku ubezpieczonych będących płatnikami składek lub osobami współpracującymi z osobą prowadzącą pozarolniczą działalność.

Trzecia grupa ewidencjonowanych danych dotyczy pozostałych informacji wyliczonych w ust. 2 komentowanego przepisu. Jest to grupa zróżnicowana i dość szeroka i obejmuje przykładowo dane dotyczące: członkostwa w NFZ i terminów przekazania składek do NFZ, faktów pozaubezpieczeniowych wpływających na prawo do świadczeń z ubezpieczeń i ich wysokość, kapitału początkowego i inne.

Co istotne, komentowany przepis stanowi normę porządkową. Na jej podstawie ubezpieczony może żądać udzielenia informacji (o działaniach zmierzających do ściągnięcia składek oraz o stanie konta), o ile w ciągu trzech miesięcy od upływu terminu przewidzianego na opłacenie należnej składki na ubezpieczenie emerytalne stwierdzi, że składka ta nie została opłacona, czy to w całości, czy w części. Choć obowiązkiem ZUS jest udzielenie ubezpieczonemu wyjaśnień, przepis ten nie może być jednak dla niego źródłem roszczeń przeciwko ZUS w sprawie o przekazywanie składek do OFE.

●Przepisem tym ustawodawca zezwolił ZUS, po przeprowadzeniu postępowania kontrolnego w tym zakresie, na odmowę zewidencjonowania na koncie ubezpieczonego składki na ubezpieczenie emerytalne należnej, a nieopłaconej, a gdy już została zewidencjonowana - anulować wpis, jeśli uprzednio stwierdzi, że ubezpieczony współdziałał z płatnikiem składek w celu uniknięcia obowiązku opłacania składek.

PRZYKŁAD 10

Współdziałanie z pracodawcą może zaszkodzić

ZUS może odmówić zewidencjonowania składek. Odmowa zewidencjonowania składek lub anulowanie wpisu jest sankcją wymierzoną przeciwko ubezpieczonemu, który - współdziałając z płatnikiem - unika ustawowego obowiązku opłacania składek, wykorzystując regułę, w myśl której ewidencjonowaniu za takich ubezpieczonych podlegają składki należne, nawet niezapłacone. Takie działanie ubezpieczonego jest bowiem w istocie nadużyciem ochrony gwarantowanej ustawą.

ZUS dokonuje jej w drodze decyzji skierowanej do ubezpieczonego, od której może się on odwołać do sądu.

1. W ramach konta ubezpieczonego Zakład prowadzi subkonto, na którym ewidencjonuje się informacje o zwaloryzowanej wysokości wpłaconych składek, o których mowa w art. 22 ust. 3 pkt 1 lit. b i pkt 2, wraz z wyegzekwowanymi od tych składek odsetkami za zwłokę i opłatą prolongacyjną, o których mowa w art. 23 ust. 2, oraz kwotę środków odpowiadających wartości umorzonych przez otwarty fundusz emerytalny jednostek rozrachunkowych po poinformowaniu przez Zakład otwartego funduszu emerytalnego o obowiązku przekazania środków zgromadzonych na rachunku członka otwartego funduszu emerytalnego na fundusz emerytalny FUS, o którym mowa w art. 55 ust. 1 pkt 1, w związku z ukończeniem przez ubezpieczonego wieku niższego o 10 lat od wieku emerytalnego, o którym mowa w art. 24 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zwane dalej "subkontem".

2. Zewidencjonowanie składek na subkoncie następuje niezwłocznie, nie później jednak niż w ciągu 15 dni roboczych, licząc od dnia otrzymania składki opłaconej przy użyciu dokumentów płatniczych, raportów miesięcznych lub deklaracji.

3. Stan subkonta pomniejsza się o kwoty wypłaconych okresowych emerytur kapitałowych. Pomniejszenia dokonuje się na dzień wypłacenia tych emerytur.

4. Na subkoncie ewidencjonuje się także informacje o wysokości należnych i wpłaconych składek, o których mowa w art. 22 ust. 3 pkt 1 lit. b i pkt 2.

●W ramach konta ubezpieczonego ZUS prowadzi także wydzielone subkonto. Zgodnie z komentowanym przepisem ewidencjonowane są na nim:

●

1 lutego 2014 r. weszła w życie ustawa z 6 grudnia 2013 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z określeniem zasad wypłaty emerytur ze środków zgromadzonych w otwartych funduszach emerytalnych (Dz.U. poz. 1717), która zmieniła zasady przystępowania do otwartych funduszy emerytalnych. Członkostwo w nich przestało być obowiązkowe, domyślnie ubezpieczony oszczędza obecnie na emeryturę tylko w ZUS. W takim wypadku część składki emerytalnej (7,3 proc. podstawy jej wymiaru, co stanowi ponad 1/3 całości składki emerytalnej wynoszącej 19,52 proc. podstawy wymiaru) jest ewidencjonowana właśnie na subkoncie określonym w komentowanym przepisie.

Ubezpieczony może w wyznaczonym czasie (szerzej na ten temat w komentarzu do art. 39a) złożyć oświadczenie o przystąpieniu do OFE, co musi zostać potwierdzone zawarciem odpowiedniej umowy z wybranym funduszem. Gdy ubezpieczony zechce oszczędzać także w OFE, na subkoncie w ZUS nie jest zapisywane całe 7,3 proc. podstawy składki emerytalnej (jak w przypadku osób, które nie zdecydowały się na OFE), a jedynie jej część w wysokości 4,38 proc. podstawy wymiaru. Pozostałe 2,92 proc. przekazywane są do OFE.

PRZYKŁAD 11

Bez oświadczenia wszystko w ZUS

Pan Tomasz do 2014 r. był członkiem jednego z OFE. W 2014 r. po wejściu w życiu ustawy o zmianie niektórych ustaw w związku z określeniem zasad wypłaty emerytur ze środków zgromadzonych w otwartych funduszach emerytalnych nie złożył oświadczenia, że chce w nim pozostać.

W 2016 r. w trakcie okienka transferowego złożył jednak oświadczenie, że chce, aby część jego składki emerytalnej była przekazywana do OFE.

W latach 2014-2015 ZUS ewidencjonował całą składkę emerytalną (19,52 proc. podstawy wymiaru) na koncie emerytalnym (12,22 proc. podstawy wymiaru) oraz subkoncie (7,3 proc. podstawy wymiaru).

Od 2016 r. na koncie emerytalnym pana Tomasza ewidencjonowana jest składka w wysokości 12,22 proc. podstawy wymiaru, na subkoncie składka w wysokości 4,38 proc. podstawy wymiaru, do OFE zaś przekazywana jest składka w wysokości 2,92 proc. podstawy wymiaru.

●

Na subkoncie zostaną także zapisane odsetki za zwłokę i opłata prolongacyjna od tej części składek emerytalnych, która jest przekazywana na subkonto. W praktyce nikt jednak nie egzekwuje oddzielenia odsetek i opłaty od części składek wpłacanych na konto i subkonto. Uzyskane przez ZUS kwoty są zgodnie z art. 23. ust. 2 dzielone proporcjonalnie w stosunku do składek przekazywanych na konto ubezpieczonego i odpowiednia część jest także zapisywana na subkoncie. Podobnie jak ta część składek emerytalnych, także odsetki i opłata prolongacyjna muszą zostać wpłacone (wyegzekwowane), aby mogły zostać uwzględnione na subkoncie. Sam fakt ich obliczenia i wymierzenia płatnikowi przez ZUS nie zmienia stanu subkonta.

PRZYKŁAD 12

Zapisane na subkoncie, jeśli wyegzekwowane

Pani Janina była zatrudniona w spółce ABC. Spółka miała kłopoty z płaceniem składek na czas i wystąpiła do ZUS o rozłożenie należności na raty. ZUS wyraził zgodę i zamiast odsetek spółce naliczano opłatę prolongacyjną.

Zanim jednak spółka spłaciła należności, ogłosiła upadłość. Majątek spółki nie pozwolił na zaspokojenie wszystkich roszczeń z ZUS - w tym opłaty prolongacyjnej. Nie zostanie ona więc zapisana na subkoncie i nie będzie miała wpływu na wysokość emerytury pani Janiny.

● Kwotę o wartości umorzonych przez OFE jednostek rozrachunkowych w związku z ukończeniem przez ubezpieczonego wieku niższego o 10 lat od aktualnie obowiązującego dla niego wieku emerytalnego.

10 lat przed ukończeniem przez ubezpieczonego wieku emerytalnego OFE umarza jego jednostki rozrachunkowe, a zgromadzone środki stopniowo przekazuje do ZUS, który zapisuje je na subkoncie. Jest to tzw. suwak bezpieczeństwa, który, jak zapewnia ZUS, ma za zadanie zabezpieczyć ubezpieczonego przed niekorzystnym wahaniem na rynkach finansowych. Skoro ubezpieczonemu zostało relatywnie niewiele czasu do emerytury, to ma również mniej czasu na odzyskanie straconych pieniędzy po poprawie sytuacji na rynkach. Składki są bezpieczniejsze w ZUS, który nie inwestuje pieniędzy otrzymanych ze składek, a więc nie może ich również stracić. Oczywiście, jeśli ktoś nie jest członkiem OFE, ten mechanizm w ogóle go nie dotyczy.

Warto też zauważyć, że przepisy nie przewidują, aby część emerytury wypłacał ubezpieczonemu OFE; jedynym zakładem emerytalnym uprawnionym do wypłaty świadczeń emerytalnych pozostaje ZUS. Dzięki suwakowi bezpieczeństwa w dniu osiągnięcia przez ubezpieczonego wieku emerytalnego jego jednostki rozrachunkowe w OFE będą umorzone, a zaoszczędzone kwoty będą znajdowały się już na subkoncie w ZUS.

●ZUS ma 15 dni na zewidencjonowane składki na subkoncie, licząc od daty jej otrzymania. Zachowanie tego terminu jest szczególnie ważne wtedy, gdy ubezpieczony przechodzi na emeryturę i znaczenie ma to, kiedy składki znajdą się na subkoncie i jakie waloryzacji będą podlegać (szerzej na ten temat w dalszej części komentarza).

●Stan subkonta zostanie zmniejszony, jeśli ubezpieczony pobiera okresową emeryturę kapitałową określoną w ustawie z 21 listopada 2008 r. o emeryturach kapitałowych (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 1097). Emerytury kapitałowe to, inaczej mówiąc, emerytury z II filaru, obliczane z uwzględnieniem środków zgromadzonych na subkoncie i wypłacane w formie emerytury okresowej lub dożywotniej. Okresowa emerytura przysługuje (w uproszczeniu) od osiągnięcia określonego w ustawie o emeryturach kapitałowych wieku aż do osiągnięcia ustawowego wieku emerytalnego i jest finansowana przez ZUS, dożywotnia zaś - po jego osiągnięciu. Skoro więc ZUS sfinansował ubezpieczonemu emeryturę okresową, kwoty dofinansowania muszą być potrącone z subkonta, na podstawie stanu którego będzie obliczana dożywotnia emerytura kapitałowa. W przeciwnym wypadku ubezpieczony otrzymałby świadczenie o podwójnej wysokości, a tylko jedna część byłaby sfinansowana z wpłaconych kiedyś przez niego składek.

●Subkonto, co będzie można zauważyć, analizując dalsze przepisy ustawy, ma nieco inny charakter niż zwykłe konto emerytalne w ZUS. Może być ono pomniejszane o wypłacone kwoty, powiększane o kwoty zwrócone, oraz, co ważne, może być dziedziczone i dzielone po rozwodzie lub unieważnieniu małżeństwa. Nadaje to mu więc charakter bliższego w pewnym sensie rachunku bankowemu.

1. W razie śmierci ubezpieczonego, który osiągnął wiek emerytalny i któremu do dnia śmierci nie ustalono wysokości okresowej emerytury kapitałowej, stan subkonta pomniejsza się o kwoty niezrealizowanych świadczeń, o których mowa w art. 136 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

2. W razie śmierci osoby pobierającej okresową emeryturę kapitałową stan subkonta pomniejsza się o kwoty niezrealizowanych świadczeń, o których mowa w art. 136 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

3. W razie zwrotu nienależnie pobranej okresowej emerytury kapitałowej zwracane kwoty ewidencjonuje się na subkoncie.

●Przepis ten wprowadza dodatkowe zasady pomniejszania subkonta. Będzie ono zmniejszone w przypadku śmierci emeryta, któremu nie ustalono wysokości okresowej emerytury kapitałowej, lub osoby, która nie osiągnęła wieku emerytalnego, ale pobierała okresową emeryturę kapitałową, o kwoty niezrealizowanych świadczeń określonych w ustawie z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 887 ze zm.). Niezrealizowane świadczenia to te, o których wypłatę występował uprawniony, ale zmarł, zanim ZUS zdążył je wypłacić. Po jego śmierci mogą one zostać wypłacone:

- małżonkowi, dzieciom, z którymi prowadził wspólne gospodarstwo domowe,

- a w razie ich braku - małżonkowi i dzieciom, z którymi uprawniony nie prowadził wspólnego gospodarstwa domowego, ewentualnie

- innym członkom rodziny uprawnionym do renty rodzinnej lub na których utrzymaniu pozostawał.

Osoby te mają 12 miesięcy od śmierci wnioskodawcy na zgłoszenie roszczeń. Kwota wypłaconych świadczeń pomniejsza stan subkonta zmarłego. Dotyczy to nie tylko sytuacji, gdy wnioskodawca zmarł, zanim ZUS wydał decyzję przyznającą emeryturę, lecz także takich, gdy nie wypłacił emerytury za dany miesiąc, bo uprawniony zmarł przed upływem terminu do wypłaty.

PRZYKŁAD 13

Niezrealizowane świadczenie pomniejsza środki

Pani Maria ukończyła w lutym 2016 r. wiek emerytalny. W marcu 2016 r. złożyła wniosek o emeryturę, postępowanie w ZUS się przedłużyło, a pani Maria zmarła w czerwcu 2016 r., nie doczekawszy się wydania decyzji.

W lipcu 2016 r. wniosek o kontynuowanie postępowania złożył mąż zmarłej, po czym ZUS wydał decyzję stwierdzającą, że pani Maria miała prawo do emerytury. Mąż zmarłej złożył wniosek o wypłatę niezrealizowanego świadczenia i zostało mu ono wypłacone za okres od marca do czerwca 2016 r.

Stan subkonta zmarłej uległ pomniejszeniu o wypłacone świadczenia.

●Może się okazać, że okresowa emerytura kapitałowa została pobrana nienależnie. Zgodnie z art. 84 ust. 2 ustawy za nienależne uznaje się świadczenia:

- wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

- przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzania w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia.

Zwrot świadczenia następuje na podstawie prawomocnej decyzji ZUS. Zwrócone kwoty emerytury kapitałowej jednak nie przepadają, tylko wracają na subkonto. Powiększą więc dożywotnią emeryturę kapitałową.

1. Waloryzację kwot składek, środków, odsetek za zwłokę i opłaty prolongacyjnej, zewidencjonowanych na subkoncie, przeprowadza się corocznie, od dnia 1 czerwca każdego roku. W wyniku przeprowadzonej waloryzacji stan subkonta nie może ulec obniżeniu.

2. Waloryzacji podlega kwota składek, środków, odsetek za zwłokę i opłaty prolongacyjnej, zewidencjonowanych na subkoncie na dzień 31 stycznia roku, za który jest przeprowadzana waloryzacja, powiększona o kwoty z tytułu przeprowadzonych waloryzacji.

3. Waloryzacja polega na pomnożeniu kwoty składek, środków, odsetek za zwłokę i opłaty prolongacyjnej zewidencjonowanych na subkoncie przez wskaźnik rocznej waloryzacji, o którym mowa w ust. 6.

4. Wskaźnik rocznej waloryzacji jest równy średniorocznej dynamice wartości produktu krajowego brutto w cenach bieżących za okres ostatnich 5 lat poprzedzających termin waloryzacji.

5. Wskaźnik rocznej waloryzacji ustala się z dokładnością do setnych części procentu.

6. Prezes Głównego Urzędu Statystycznego ogłasza, w formie komunikatu, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski", w terminie do dnia 15 maja każdego roku, wskaźnik rocznej waloryzacji, o którym mowa w ust. 4.

●Celem ustawodawcy było nadanie subkontu specjalnego charakteru, co miało też zachęcać ubezpieczonych do oszczędzania w ZUS. Jednym z takich mechanizmów jest coroczna waloryzacja środków znajdujących się na subkoncie. Jest ona przeprowadzana od 1 czerwca każdego roku. Waloryzowana jest kwota zewidencjonowana na subkoncie na 31 stycznia danego roku powiększona o kwoty z tytułu przeprowadzonych wcześniej waloryzacji.

Waloryzacja polega na pomnożeniu kwoty składek, środków, odsetek za zwłokę i opłaty prolongacyjnej przez wskaźnik rocznej waloryzacji. Zgodnie z ust. 4 wskaźnik ten jest równy średniorocznej dynamice wartości PKB w cenach bieżących za okres ostatnich pięciu lat. Jest on ustalany z dokładnością do setnych części procentu i ogłaszany przez prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w formie komunikatu do 15 maja każdego roku. Jak widać, wskaźnik ten jest powiązany z rozwojem gospodarki. W 2016 r. wyniósł 104,37 proc.

●Dla ubezpieczonych niezwykle korzystna jest zasada wynikająca z ust. 4, że stan subkonta nie może ulec zmniejszeniu. Niezależnie więc od stanu gospodarki subkonto w najgorszym razie nie ulegnie zwiększeniu, a pozostanie na tym samym poziomie.

1. Przy ustalaniu wysokości emerytury kwota składek, środków, odsetek za zwłokę i opłaty prolongacyjnej, zewidencjonowanych na subkoncie po dniu 31 stycznia roku, za który przeprowadzono ostatnią roczną waloryzację składek i środków, jest waloryzowana kwartalnie.

2. W przypadku ustalania wysokości emerytury:

1) w pierwszym kwartale danego roku - ostatniej kwartalnej waloryzacji składek dokonuje się za trzeci kwartał poprzedniego roku;

2) w drugim kwartale danego roku - ostatniej kwartalnej waloryzacji składek dokonuje się za czwarty kwartał poprzedniego roku;

3) w trzecim kwartale danego roku - ostatniej kwartalnej waloryzacji składek dokonuje się za pierwszy kwartał danego roku;

4) w czwartym kwartale danego roku - ostatniej kwartalnej waloryzacji składek dokonuje się za drugi kwartał danego roku.

3. Waloryzacji kwartalnej podlega kwota składek, środków, odsetek za zwłokę i opłaty prolongacyjnej zewidencjonowanych na subkoncie na ostatni dzień pierwszego miesiąca kwartału, za który jest przeprowadzana waloryzacja, powiększona o kwoty z tytułu poprzednich waloryzacji kwartalnych.

4. Waloryzacja kwartalna polega na pomnożeniu kwoty składek, środków, odsetek za zwłokę i opłaty prolongacyjnej zewidencjonowanych na subkoncie przez wskaźnik kwartalnej waloryzacji, o którym mowa w ust. 7. W wyniku przeprowadzonej waloryzacji stan subkonta nie może ulec obniżeniu.

5. Wskaźnik kwartalnej waloryzacji jest obliczany na podstawie ostatnio ogłoszonego wskaźnika rocznej waloryzacji, o którym mowa w art. 40c ust. 6, według następującego wzoru:

@RY1@i02/2017/013/i02.2017.013.21700010a.101(c).gif@RY2@

- gdzie poszczególne symbole oznaczają:

WKW - wskaźnik kwartalnej waloryzacji,

WRW - wskaźnik rocznej waloryzacji, o którym mowa w art. 40c ust. 6.

6. Wskaźnik kwartalnej waloryzacji ustala się z dokładnością do setnych części procentu.

7. Prezes Zakładu ogłasza, w formie komunikatu, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski", w terminie do 25. dnia miesiąca poprzedzającego termin waloryzacji, wskaźnik kwartalnej waloryzacji za poprzedni kwartał.

8. Kwota zwiększenia wynikająca z kwartalnej waloryzacji składek przeprowadzonej przy ustalaniu okresowej emerytury kapitałowej nie jest uwzględniana przy dokonywaniu kolejnych waloryzacji rocznych.

●Subkonto podlega waloryzacji nie tylko rocznej, lecz także kwartalnej. Przy obliczaniu wysokości emerytury ZUS dokonuje waloryzacji kwartalnej według mechanizmu opisanego w ust. 1 i 2 komentowanego artykułu - kwota składek, środków, odsetek za zwłokę i opłaty prolongacyjnej, zewidencjonowanych na subkoncie po 31 stycznia roku, za który przeprowadzono ostatnią roczną waloryzację składek i środków, waloryzowana jest po raz ostatni dwa kwartały wcześniej.

Waloryzacji tej podlegają składki, środki, odsetki za zwłokę i opłata prolongacyjna zewidencjonowane na subkoncie na ostatni dzień pierwszego miesiąca kwartału, za który jest przeprowadzana waloryzacja, powiększona o kwoty z tytułu poprzednich waloryzacji kwartalnych.

PRZYKŁAD 14

Waloryzacja kwartalna

Pani Danuta złożyła wniosek o emeryturę w listopadzie 2016 r. (IV kwartał 2016 r.). Ostatnia waloryzacja jej subkonta będzie przeprowadzona za II kwartał 2016 r.

Waloryzacji ulegną składki, środki, odsetki za zwłokę i opłata prolongacyjna zewidencjonowane na subkoncie do 30 kwietnia 2016 r. (ostatni dzień pierwszego miesiąca II kwartału 2016 r.).

●Podobnie jak waloryzacja roczna, waloryzacja kwartalna polega na pomnożeniu wskazanych wcześniej składników subkonta przez odpowiedni wskaźnik za poprzedni kwartał ogłaszany przez prezesa GUS do 25. dnia miesiąca poprzedzającego waloryzację kwartalną. Jest on wyliczany według wzoru określonego w ust. 5 komentowanego przepisu i jest uzależniony od wskaźnika rocznej waloryzacji, a więc także od stanu gospodarki. Jak wynika ze wzoru, wzrost punktów procentowych, o jaki powiększa się subkonto, jest co do zasady cztery razy mniejszy niż przy waloryzacji rocznej z wyjątkiem oczywiście przypadku, gdy wzrost po waloryzacji rocznej wynosił zero proc., co automatycznie skutkuje ustaleniem, że subkonto nie ulegnie także zwiększeniu po przeprowadzeniu waloryzacji rocznej. Także i w tym przypadku waloryzacja nie może skutkować zmniejszeniem stanu subkonta.

●Trzeba jednak pamiętać, że zwiększenie subkonta wynikające z kwartalnej waloryzacji składek przeprowadzonej przy ustalaniu okresowej emerytury kapitałowej nie będzie uwzględnione przy dokonywaniu kolejnych waloryzacji rocznych.

●Celem wprowadzenia takiego mechanizmu (analogicznego do określonego w art. 25a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych) było zagwarantowanie, aby środki, które wpłynęły na subkonto po 31 stycznia danego roku (a więc takie, które nie mogłyby już zostać objęte waloryzacją w tym roku), także mogły zostać powiększone. W przeciwnym razie emeryt traciłby możliwość waloryzacji subkonta w zakresie tych kwot, które wpłynęły tuż przed przejściem na emeryturę.

1. Zwaloryzowane kwoty składek, środków, odsetek za zwłokę i opłaty prolongacyjnej, zewidencjonowane na subkoncie, podlegają podziałowi w razie rozwodu, unieważnienia małżeństwa albo w przypadku śmierci osoby, dla której Zakład prowadzi subkonto, na zasadach określonych w przepisach o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, dotyczących podziału środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym w razie rozwodu, unieważnienia małżeństwa albo śmierci.

2. Część składek zewidencjonowanych na subkoncie, która w wyniku podziału przypada małżonkowi, z zastrzeżeniem ust. 3, jest ewidencjonowana na subkoncie tego małżonka. Jeżeli dla małżonka nie jest prowadzone subkonto - Zakład zakłada subkonto.

3. W przypadku gdy małżonek osoby zmarłej, dla której Zakład prowadzi subkonto, nabywa prawo do środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym jako osoba uprawniona wskazana przez zmarłego albo jako jego spadkobierca, przypadającą mu w wyniku podziału część składek zewidencjonowanych na subkoncie ewidencjonuje się na jego subkoncie, jeżeli zażąda przekazania środków zmarłego zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym na jego rachunek w otwartym funduszu emerytalnym.

4. Podział kwot składek, środków, odsetek za zwłokę i opłaty prolongacyjnej, zewidencjonowanych na subkoncie, jest dokonywany w przypadku, gdy rozwód, unieważnienie małżeństwa albo śmierć nastąpiły nie później niż w dniu:

1) złożenia wniosku o emeryturę z tytułu osiągnięcia wieku, o którym mowa w art. 24 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz w art. 26b tej ustawy;

2) nabycia prawa do emerytury w wieku określonym w art. 24 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jeżeli złożenie takiego wniosku nie jest wymagane, lub

3) osiągnięcia wieku, o którym mowa w art. 24 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przez osoby, które miały ustalone prawo do okresowej emerytury kapitałowej do dnia poprzedzającego osiągnięcie tego wieku.

5. W przypadku osób będących członkami otwartego funduszu emerytalnego, otwarty fundusz emerytalny jest obowiązany zawiadomić Zakład o osobach, na rzecz których nastąpił podział środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym w razie rozwodu, unieważnienia małżeństwa albo śmierci osoby, dla której Zakład prowadzi subkonto, oraz o ich udziale w tych środkach, w terminie 14 dni od dnia dokonania tego podziału.

6. Dane dotyczące osób, o których mowa w ust. 5, obejmują imię i nazwisko, numer PESEL i numer NIP, o ile osoby mają obowiązek posługiwania się tym numerem na podstawie przepisów o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników, oraz adres i miejsce zamieszkania. Jeżeli członkowi otwartego funduszu emerytalnego nie nadano numeru PESEL i numeru NIP lub jednego z nich, dane obejmują serię i numer dowodu osobistego lub paszportu.

7. W zawiadomieniu, o którym mowa w ust. 5, otwarty fundusz emerytalny podaje dodatkowo informacje o:

1) żądaniu małżonka, o którym mowa w ust. 3;

2) terminach wypłaty rat - jeżeli wypłata w otwartym funduszu emerytalnym następuje w ratach.

8. W terminie 3 miesięcy od dnia otrzymania zawiadomienia, o którym mowa w ust. 5, Zakład:

1) część składek przypadających małżonkowi w wyniku podziału składek zewidencjonowanych na subkoncie ewidencjonuje na subkoncie tego małżonka jako składki, odpowiednio na dzień ustania wspólności majątkowej albo dzień śmierci ubezpieczonego;

2) część składek przypadających uprawnionym w wyniku podziału składek zewidencjonowanych na subkoncie wypłaca bezpośrednio tym uprawnionym w takiej formie, w jakiej następuje wypłata w otwartym funduszu emerytalnym.

9. Osobie, której Zakład założył subkonto na podstawie ust. 2, jest dokonywana jednorazowa wypłata składek zewidencjonowanych na subkoncie, w przypadku gdy otwarty fundusz emerytalny dokonał tej osobie jednorazowej wypłaty środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, na podstawie art. 129a ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych.

10. Otwarty fundusz emerytalny jest obowiązany zawiadomić Zakład o dokonaniu jednorazowej wypłaty środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, o której mowa w ust. 9, w terminie 14 dni od dnia dokonania tej wypłaty. Przepis ust. 6 stosuje się odpowiednio.

11. Zakład dokonuje jednorazowej wypłaty składek zewidencjonowanych na subkoncie w terminie 3 miesięcy od dnia otrzymania zawiadomienia, o którym mowa w ust. 10.

11a. W przypadku osób niebędących członkami otwartego funduszu emerytalnego podziału, o którym mowa w ust. 1, dokonuje Zakład, stosując odpowiednio przepisy art. 82, art. 83, art. 126-129a, art. 131 i art. 132 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych.

12. Przepisy ust. 1-11a stosuje się odpowiednio w przypadku ustania wspólności majątkowej w czasie trwania małżeństwa albo umownego wyłączenia lub ograniczenia wspólności ustawowej między osobą, dla której Zakład prowadzi subkonto, a jej małżonkiem.

●W przeciwieństwie do składek zgromadzonych na zwykłym koncie emerytalnym, których nie można w zasadzie wypłacić w sposób inny niż tylko pobierając emeryturę, środki zgromadzone na subkoncie ustawodawca potraktował w pewnym sensie jak środki zgromadzone na rachunku bankowym. Podlegają one bowiem podziałowi w razie:

- rozwodu,

- unieważnienia małżeństwa,

- śmierci ubezpieczonego.

Odbywa się to na zasadach określonych w ustawie z 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 291 ze zm.), podobnie bowiem jak środki na subkoncie, dzielone są środki odprowadzone do OFE. Środki na subkoncie dzieli ZUS, te zgromadzone w OFE zaś - sam fundusz. Zasada pozostaje jednak taka sama - składki podlegają dziedziczeniu i podziałowi.

●Komentowany przepis jest skonstruowany dość niewygodnie w obecnym stanie prawnym, gdy członkostwo w OFE jest nieobowiązkowe, mimo że, jak pokazały statystyki prezentowane przez ZUS w 2014 r., większość ubezpieczonych nie zdecydowała się pozostać w OFE i obecnie oszczędza tylko w ZUS. Ustępy 1-11 dotyczą jednak sytuacji, gdy ubezpieczony należy do OFE, dlatego też OFE zostały zobowiązane do współdziałania z ZUS w podziale oszczędności emerytalnych. W 2014 r. dodano jedynie ust. 11a, na mocy którego w domyślnej aktualnie sytuacji (brak członkostwa w OFE), środki dzieli tylko ZUS, stosując odpowiednio przepisy ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych. Nie sposób więc omawiać komentowany przepis w oderwaniu od tej ustawy.

Ubezpieczony należał do OFE

●Zgodnie z ogólną zasadą, jeśli ubezpieczony się rozwiódł lub unieważniono jego małżeństwo, ZUS przekazuje część jego środków z subkonta na subkonto współmałżonka. Jeśli małżonek nie ma subkonta, to ZUS mu je utworzy, nawet jeśli małżonek nie będzie podlegał ubezpieczeniu emerytalnemu. Małżonek (o czym szerzej później) może także otrzymać część środków z subkonta po śmierci ubezpieczonego jako osoba wskazana przez niego albo spadkobierca. W takim wypadku ZUS zewidencjonuje środki na jego subkoncie wtedy, gdy wcześniej osoba ta zażądała tego w stosunku do środków zgromadzonych w OFE.

Aby ZUS mógł podzielić środki na subkoncie, powinien zostać zawiadomiony o rozwodzie lub unieważnieniu małżeństwa. Jeśli ubezpieczony należał do OFE, to o dokonanym podziale rachunku w OFE powinien zawiadomić sam fundusz, aby ZUS miał możliwość podziału także subkonta.

●Rozważania te dotyczą oczywiście sytuacji, gdy małżonkowie pozostawali we wspólności majątkowej do czasu rozwodu (stwierdzenia nieważności małżeństwa). Jeśli była między nimi ustanowiona rozdzielność majątkowa, to nie ma podstaw, aby środki na subkoncie dzielić (lub ich część, jeśli rozdzielność została ustanowiona w trakcie trwania małżeństwa). Kwoty zgromadzone na subkontach wchodzą bowiem na podstawie art. 31 par. 2 ustawy z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 2082 ze zm.) do majątku wspólnego. Oznacza to, że są traktowane w tym zakresie jak każdy inny składnik majątku wspólnego. Zgodnie więc z ogólną zasadą udziały małżonków w majątku wspólnym są równe, ale z ważnych powodów jedno z nich może żądać ustalenia innych proporcji podziału uwzględniających przyczynienie się do powstania tego majątku. Za przyczynienie się uznaje się także osobistą pracę przy wychowywaniu dzieci i prowadzenia gospodarstwa domowego.

PRZYKŁAD 15

Kwoty na subkontach majątkiem wspólnym małżonków

Pani Jolanta w 2016 r. rozwiodła się z mężem po 20 latach małżeństwa. Nigdy nie pracowała zawodowo, gdyż wcześniej oboje ustalili, że zajmie się domem i wychowaniem czwórki dzieci.

Były mąż pani Jolanty wystąpił następnie do sądu o podział majątku, domagając się nierównego podziału, co argumentował tym, że pani Jolanta nigdy nie pracowała i tylko wydawała pieniądze. Sąd uwzględnił jednak pracę pani Jolanty, jaką włożyła w opiekę nad dziećmi i zajmowanie się domem, i ustalił, że udziały w majątku wspólnym są równe.

ZUS utworzy dla pani Jolanty subkonto, na które przekaże połowę środków zgromadzonych na subkoncie jej byłego męża.

●Co ważne, prawo do środków z subkonta powstanie jednak tylko wtedy, gdy rozwód, unieważnienie małżeństwa albo śmierć uprawnionego nastąpiła nie później niż w dniu:

- złożenia wniosku o emeryturę w związku z ukończeniem wieku emerytalnego,

- nabycia prawa do emerytury w związku z ukończeniem wieku emerytalnego, gdy nie było wymagane złożenie wniosku (np. w przypadku, gdy ubezpieczony pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy, jest ona automatycznie przekształcana w emeryturę z chwilą ukończenia wieku emerytalnego),

- osiągnięcia wieku emerytalnego przez osoby, które do tego momentu pobierały okresową emeryturę kapitałową.

Jeśli np. zmarł już po złożeniu wniosku emeryturę, nawet jeśli nie zdążył jeszcze pobrać żadnego świadczenia lub pobierał je krótko, te przepisy nie będą miały zastosowania. ZUS w określonych wypadkach wypłaci środki w oparciu o art. 25b ustawy o emeryturach i rentach z FUS (wypłata gwarantowana).

PRZYKŁAD 16

Część pieniędzy nie do odzyskania

Pan Czesław wystąpił o emeryturę w lutym 2012 r. W marcu 2012 r. otrzymał decyzję przyznającą mu emeryturę. Pobierał ją do lipca 2016 r., kiedy zmarł. Żona pana Czesława i jego dzieci żądają wypłaty części środków z subkonta, bo ich zdaniem skoro pobierał emeryturę tak krótko, to ZUS odniósł korzyść, zatrzymując resztę składek.

ZUS odmówił wypłaty składek, gdyż nie pozwalają na to przepisy.

●W ust. 5-7 komentowanego przepisu zawarto obowiązki dla OFE. Gdy OFE dokonał podziału środków zgodnie z wymienioną wyżej ustawą o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, musi o tym zawiadomić ZUS w ciągu 14 dni od podziału. Ma obowiązek wskazać, na czyją rzecz dokonał podziału oraz jaki jest udział tych osób w dzielonych środkach.

Po otrzymaniu zawiadomienia ZUS ma trzy miesiące na podjęcie działań, które polegają na tym, że:

- przypadającą małżonkowi w wyniku podziału składek zewidencjonowanych na subkoncie część ewidencjonuje na jego subkoncie jako składki, odpowiednio na dzień ustania wspólności majątkowej albo dzień śmierci ubezpieczonego;

- przypadającą uprawnionym w wyniku podziału składek zewidencjonowanych na subkoncie część wypłaca bezpośrednio tym uprawnionym w takiej formie, w jakiej następuje wypłata w otwartym funduszu emerytalnym.

●Jeśli ZUS podzielił środki na subkoncie w ten sposób, że część przekazał na specjalnie w tym celu utworzone dla drugiego małżonka subkonto, małżonek ten może otrzymać jednorazową wypłatę środków. Będzie tak wtedy, gdy takiej jednorazowej wypłaty dokonał wcześniej OFE. Ustawa posługuje się zwrotem "Zakład wypłaca", nie można więc mówić o jakiejkolwiek uznaniowości ZUS w tym zakresie. Skoro jednak warunkiem do wypłaty przez ZUS tych środków jest wypłata środków przez OFE, można stwierdzić, że przypadek ten dotyczy tylko sytuacji, gdy posiadacz dzielonego subkonta jest (był) członkiem OFE.

Warto się więc przyjrzeć warunkom, w jakich OFE wypłaca jednorazowo zgromadzone środki. Dotyczy do sytuacji, gdy małżonek, na rzecz którego dzielone są środki, nie ma rachunku w tym OFE i w określonym terminie nie wskazał innego, którego jest członkiem. Wtedy OFE utworzy dla niego rachunek i przekaże środki. Małżonek będzie mógł jednak te środki wypłacić (czego nie może zrobić zwykły posiadacz rachunku) po zaistnieniu jednej z następujących okoliczności:

● złożył wniosek wraz z decyzją przyznającą emeryturę, zaopatrzenie emerytalne, emeryturę dla rolników lub uposażenie w stanie spoczynku;

● nie nabył prawa do emerytury, o ile ukończył 60 lat (kobiety) i 65 lat (mężczyźni);

● urodził się przed 1 stycznia 1969 r., jeżeli zgromadzone na jego rachunku środki w kwocie ustalonej w dniu złożenia wniosku nie są wyższe od kwoty stanowiącej:

- 50 proc. przeciętnego wynagrodzenia, jeżeli otwarcie rachunku nastąpiło przed 1 stycznia 2002 r.,

- 150 proc. przeciętnego wynagrodzenia, jeżeli otwarcie rachunku nastąpiło po 1 stycznia 2002 r.

Możliwość wypłaty środków nie istnieje jednak dla osób urodzonych po 31 grudnia 1968 r., które po otwarciu rachunku w OFE na podstawie art. 128 ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszu emerytalnych opłacały składkę na ubezpieczenia społeczne. OFE ma 14 dni od złożenia wniosku w tej sprawie na wypłatę środków. Po dokonaniu takiej wypłaty OFE ma kolejne 14 dni na zawiadomienie o tym ZUS. Z kolei ZUS ma dużo więcej czasu na wypłatę środków, bo aż trzy miesiące od otrzymania zawiadomienia.

Ubezpieczony nie należał do OFE

●Powyższe zasady (ust. 1-11) stosuje się do sytuacji (obecnie dużo rzadszych), gdy ubezpieczony, którego subkonto jest dzielone, należy (należał) do OFE. Gdy ubezpieczony miał tylko subkonto w ZUS, podziału dokonuje ZUS oczywiście bez udziału OFE. W takim przypadku ZUS stosuje stosując odpowiednio art. 82, art. 83, art. 126-129a, art. 131 i art. 132 ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych.

●Oznacza to, że ubezpieczony, tak jak członek OFE, może wskazać osoby, na których rzecz nastąpi wypłata środków z subkonta w razie jego śmierci (z wyjątkiem części zagwarantowanej dla małżonka). Małżonek zmarłego otrzyma bowiem połowę środków zgromadzonych na subkoncie, jeśli pozostawali we wspólności majątkowej. Musi przedstawić ZUS odpisy aktu zgonu i aktu małżeństwa, a także oświadczenie dotyczące stosunków majątkowych między małżonkami. Jeśli żyjący małżonek nie przedstawi dowodów na swoje twierdzenia, to ZUS za prawdziwe przyjmie okoliczności wskazane jeszcze za życia ubezpieczonego.

PRZYKŁAD 18

Trzeba udowodnić zmianę

Pan Jerzy miał subkonto w ZUS i przedstawił oświadczenie, że przed zawarciem małżeństwa zawarł z przyszłą żoną umowę o zniesieniu wspólnoty majątkowej. Po śmierci pana Jerzego żona zaczęła domagać się wypłaty środków z subkonta, argumentując, że jakiś czas przed śmiercią pana Jerzego małżonkowie rozwiązali tę umowę. Nie potrafiła jednak przedstawić żadnych dowodów na poparcie swoich twierdzeń.

ZUS odmówił wypłaty środków, biorąc pod uwagę oświadczenie pana Jerzego.

Druga połowa podlega dyspozycji za życia ubezpieczonego, który może wskazać osoby do niej uprawnione. Taką osobą może być także małżonek, który w takim wypadku otrzyma po śmierci ubezpieczonego całość środków. Ubezpieczony może wskazać udziały (nie mają tu zastosowania przepisy o dziedziczeniu i podziale spadku) w dowolnej wysokości, a gdy tego nie zrobi, udziały uznaje się za równe. Dyspozycja środków może być w każdej chwili zmieniona poprzez zmianę udziałów, dodanie lub usunięcie niektórych osób, a nawet usunięcie dyspozycji w ogóle.

Dopiero gdy ubezpieczony nie wskazał żadnych uprawnionych, druga część środków z subkonta wchodzi do masy spadkowej. Jeśli to zrobił, nie można stosować przepisów spadkowych.

PRZYKŁAD 19

Spadkobierca nie otrzyma zachowku

Pan Wiesław miał subkonto w ZUS. Złożył dyspozycję, że niewypłaconą żonie część środków z subkonta przeznacza dla wieloletniej przyjaciółki. Po śmierci pana Wiesława oburzona rodzina próbowała pomniejszyć wypłatę dla osoby wyznaczonej przez pana Wiesława i zażądała zachowków.

Sąd odmówił ich przyznania, zwracając uwagę, że w przypadku złożenia dyspozycji wypłaty nie mają zastosowania przepisy spadkowe, bo środki z subkonta nie weszły do spadku.

●Wypłata środków na mocy dyspozycji oznacza, że uprawnieni otrzymują od ZUS równowartość zgromadzonych środków w pieniądzu. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy osobą uprawnioną jest także małżonek. Może on zażądać przekazania tej kwoty na swoje subkonto. Tego uprawnienia nie mają inne osoby uprawnione do wypłaty.

Wypłata dokonywana jest jednorazowo albo w ratach płatnych w okresie do dwóch lat, zgodnie z wnioskiem osoby uprawnionej.

●Jak wskazano wyżej, jeśli ubezpieczony nie złożył za życia żadnej dyspozycji, część środków niewypłacona małżonkowi wchodzi do spadku. Spadkobiercy, aby ją otrzymać, muszą przedstawić dowód nabycia spadku (prawomocne postanowienie sądu lub notarialne poświadczenie dziedziczenia). Również w tym wypadku ZUS wypłaci pieniądze jednorazowo lub w ratach.

●Jak wynika z art. 83 wspomnianej ustawy, ubezpieczony, dla którego tworzone jest subkonto, powinien poinformować ZUS o rodzaju stosunków majątkowych, jakie zachodzą między nim a małżonkiem. Jeśli występuje rozdzielność majątkowa, to powinien ten fakt udokumentować poprzez, co nie jest wskazane bezpośrednio w ustawie, dostarczenie umowy o ustanowienie odrębności majątkowej lub wyroku sądu. Gdy zajdzie jakakolwiek zmiana w tym zakresie, ubezpieczony powinien poinformować o tym ZUS. Gdy tego nie zrobi, ZUS przyjmie odpowiednio, że między małżonkami istnieje wspólność ustawowa albo że małżeńskie stosunki majątkowe uregulowane są zgodnie z ostatnim oświadczeniem. Co ważne, ZUS nie odpowiada za szkody powstałe wskutek niedopełnienia lub nienależytego dopełnienia tych obowiązków. Jeśli więc nie przekaże środków z subkonta lub przekaże je w nieprawidłowej wysokości z powodu niedostarczenia przez ubezpieczonego aktualnych informacji, ten nie będzie mógł mieć żadnych roszczeń odszkodowawczych.

●Wskazane wyżej zasady sposobu podziału subkonta stosuje się także wtedy, gdy ubezpieczony był członkiem OFE - jak wskazano wyżej, różnice dotyczą sposobu informowania o okolicznościach sprawy. Gdy ubezpieczony był członkiem OFE, okoliczności sprawy ustala co do zasady OFE, a następnie jedynie informuje o nich ZUS.

●Jak wynika z odpowiednio stosowanego do ZUS art. 127 ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, w razie rozwodu lub unieważnienia małżeństwa środki z subkonta przekazywane są na subkonto drugiego małżonka po przedstawieniu dowodu, że przypadły one właśnie jemu w określonej wysokości. Przepis nie wskazuje, co jest takim dowodem, ale można przyjąć, że najczęściej będzie to postanowienie sądu o podziale majątku.

PRZYKŁAD 20

ZUS zażąda dowodu

Pani Katarzyna rozwiodła się z mężem. Podzielono majątek, a sąd uznał, że udziały byłych małżonków we wspólnym majątku były równe, a podziałowi ulega także subkonto należące do byłego męża pani Katarzyny.

Pani Katarzyna zwróciła się do ZUS o przekazanie jej części środków z subkonta, przedstawiając wyrok stwierdzający rozwód. ZUS wezwał jednak panią Katarzynę do przedstawienia postanowienia sądu o podziale majątku, z którego wynikałoby, w jaki sposób majątek byłych małżonków ulega podziałowi.

●Ustęp 12 wskazuje, że zasady określone w ust. 1-11a komentowanego przepisu stosuje się także w sytuacji, gdy wspólność majątkowa między małżonkami ustanie lub ulegnie ograniczeniu w trakcie trwania małżeństwa. Może to nastąpić po przeprowadzeniu postępowania sądowego lub w drodze umowy. Mimo że małżeństwo nie przestało istnieć, ZUS musi podjąć podobne działania.

PRZYKŁAD 21

Małżeństwo trwa, ale subkonto trzeba podzielić

Pani Ewelina i jej mąż prowadzą dwie odrębne firmy. Aby uniknąć problemów w przyszłości, zdecydowali się na zawarcie umowy wyłączającej wspólność majątkową, dokonali także podziału majątku już istniejącego.

Oboje mają subkonta w ZUS, środki na nich do czasu zawarcia umowy wchodziły do wspólnego majątku, a więc też powinny podlegać podziałowi, niezależnie od tego, że małżeństwo wciąż trwa.

PRZYKŁAD 22

Podział tylko raz

Pan Tomasz prowadził dość rozrywkowy tryb życia i często popadał w długi. Jego żona zwróciła się więc do sądu o ustanowienie rozdzielności majątkowej, bo pan Tomasz nie chciał zgodzić się na podpisanie umowy. Sąd zniósł wspólnotę majątkową, a środki zgromadzone na subkoncie na subkontach małżonków podlegały podziałowi (wzajemnym rozliczeniom).

Po kilku latach pan Tomasz i jego żona rozwiedli się. Po rozwodzie żadne z nich nie może domagać się podziału subkonta, bo został on już dokonany wcześniej, a później małżonkowie nie pozostawali we wspólnocie majątkowej.

1. Płatnik składek przekazuje do Zakładu imienne raporty miesięczne, po upływie każdego miesiąca kalendarzowego, w terminie ustalonym dla rozliczania składek.

2. Jeżeli obowiązek ubezpieczeń społecznych wygasł w ciągu miesiąca kalendarzowego, płatnik składek przekazuje do Zakładu raport, o którym mowa w ust. 1, za okres ubezpieczenia w danym miesiącu, w terminie i na zasadach określonych w art. 47 ust. 1 i 2.

3. Imienny raport miesięczny zawiera informacje dotyczące płatnika składek określone w art. 43 ust. 4 i 5, miesiąc i rok, których raport dotyczy, oraz:

1) numery identyfikacyjne ubezpieczonego z danymi, o których mowa w art. 35 ust. 1 pkt 1;

2) nazwisko i imię;

3) wymiar czasu pracy;

4) zestawienie należnych składek na ubezpieczenia społeczne w podziale na ubezpieczenie: emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe, zawierające dane o:

a) tytule ubezpieczenia,

b) podstawie wymiaru składek,

c) kwocie składki w podziale na należną od ubezpieczonego i płatnika składek oraz z innych źródeł finansowania,

d) kwocie obniżenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe, wynikającego z ustawy z dnia 22 sierpnia 1997 r. o pracowniczych programach emerytalnych (Dz. U. z 2001 r. poz. 623 oraz z 2002 r. poz. 253 i 1178);

5) podstawę wymiaru i kwotę składki na ubezpieczenie zdrowotne, z uwzględnieniem podziału na podmioty, które finansują składki;

6) (uchylony);

7) rodzaje i okresy przerw w opłacaniu składek na ubezpieczenia społeczne;

8) informacje o wypłaconych zasiłkach oraz wynagrodzeniach z tytułu niezdolności do pracy wypłaconych na podstawie Kodeksu pracy oraz o zasiłkach finansowanych z budżetu państwa;

9) oświadczenie płatnika składek, że dane zawarte w raporcie są zgodne ze stanem faktycznym, potwierdzone podpisem płatnika składek lub osoby przez niego upoważnionej.

4. Imienny raport miesięczny zawiera również datę sporządzenia raportu miesięcznego, podpis płatnika składek lub osoby przez niego upoważnionej.

5. Imienne raporty miesięczne mogą zawierać informacje o złożeniu przez ubezpieczonego zawiadomienia o przekroczeniu rocznej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, o którym mowa w art. 19 ust. 5.

6. Płatnik składek jest zobowiązany złożyć imienny raport miesięczny korygujący w formie nowego dokumentu zawierającego wszystkie prawidłowe informacje określone w ust. 3-5, jeżeli zachodzi konieczność korekty danych podanych w imiennym raporcie miesięcznym w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości:

1) przez płatnika składek we własnym zakresie;

2) przez Zakład.

6a. Nie koryguje się danych podanych w imiennym raporcie miesięcznym w przypadku stwierdzenia przez płatnika składek we własnym zakresie lub przez Zakład różnicy w podstawie wymiaru składek w wysokości nieprzekraczającej 2,20 zł, z zastrzeżeniem ust. 6b.

6b. Przepisu ust. 6a nie stosuje się w przypadku, gdy podstawę wymiaru składek stanowi zadeklarowana kwota.

7. (uchylony).

7a. Płatnik składek jest zobowiązany złożyć imienny raport miesięczny korygujący, o którym mowa w ust. 6, w terminie 7 dni od stwierdzenia nieprawidłowości we własnym zakresie lub otrzymania zawiadomienia o stwierdzeniu nieprawidłowości przez Zakład, z zastrzeżeniem ust. 7b.

7b. Jeżeli konieczność korekty danych podanych w imiennym raporcie miesięcznym jest wynikiem stwierdzenia nieprawidłowości przez Zakład w drodze:

1) decyzji - imienny raport miesięczny korygujący powinien być złożony nie później niż w terminie 7 dni od uprawomocnienia się decyzji;

2) kontroli - imienny raport miesięczny korygujący powinien być złożony nie później niż w terminie 30 dni od dnia otrzymania protokołu kontroli.

8. Informacje zawarte w raportach, o których mowa w ust. 1-6, płatnik składek przekazuje ubezpieczonemu w podziale na poszczególne miesiące, za rok ubiegły w terminie do dnia 28 lutego roku następnego, na piśmie lub za zgodą ubezpieczonego - w formie dokumentu elektronicznego - w celu ich weryfikacji.

8a. Informacja, o której mowa w ust. 8, powinna zawierać także datę jej sporządzenia oraz podpis płatnika składek lub osoby przez niego upoważnionej.

8b. Informacje, o których mowa w ust. 8, płatnik składek jest obowiązany przekazać na żądanie ubezpieczonego - nie częściej niż raz na miesiąc - za miesiąc poprzedni.

9. Przepisy ust. 1-8b stosuje się odpowiednio do składek na ubezpieczenie zdrowotne, z zastrzeżeniem ust. 9a-10a.

9a. Informacja przekazywana ubezpieczonemu obejmuje także symbol kasy chorych 12, do której przekazywana jest składka na ubezpieczenie zdrowotne.

10. Płatnik składek jest zwolniony z obowiązku przekazywania informacji wynikającej z ust. 9 w przypadku pobierania wyłącznie składek na ubezpieczenie zdrowotne.

10a. Płatnik składek jest obowiązany przekazać informacje wynikające z ust. 9 na żądanie ubezpieczonego - nie częściej niż raz na miesiąc - za miesiąc poprzedni, z wyłączeniem przypadków pobierania składek z emerytur i rent.

11. Ubezpieczony zgłasza na piśmie lub do protokołu do płatnika składek wniosek o sprostowanie informacji zawartych w imiennym raporcie miesięcznym w terminie 3 miesięcy od otrzymania informacji, o których mowa w ust. 8, jeżeli, jego zdaniem, nie są one zgodne ze stanem faktycznym. O fakcie tym informuje Zakład. W razie nieuwzględnienia przez płatnika składek reklamacji w terminie jednego miesiąca od daty jej wpływu, na wniosek ubezpieczonego, Zakład po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego wydaje decyzję.

12. Jeżeli ubezpieczony nie zakwestionuje informacji zawartych w imiennym raporcie miesięcznym w terminie określonym w ust. 11, to informacje te uznaje się za zgodne ze stanem faktycznym, chyba że informacje dotyczące okresu objętego raportem zakwestionuje Zakład, wydając decyzję.

13. Jeżeli Zakład zakwestionuje i zmieni informacje przekazane przez płatnika składek, zawiadamia o tym ubezpieczonego i płatnika składek. Jeżeli w terminie określonym w ust. 11 osoba ubezpieczona i płatnik składek nie złożą wniosku o zmianę stanowiska Zakładu, informacje uznane przez Zakład traktuje się jako prawdziwe. W razie złożenia takiego wniosku, Zakład po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego wydaje decyzję.

14. Przepisy ust. 11-13 mają zastosowanie do raportów, o których mowa w ust. 6.

●Obowiązki płatnika obejmują nie tylko zgłaszanie ubezpieczonych i opłacanie za nich składek, lecz także składanie dokumentów rozliczeniowych. Zaniechanie tego obowiązku jest zagrożone grzywną w wysokości do 5000 zł (art. 98 ust. 1 pkt 6 ustawy - szerzej na ten temat w kolejnej części komentarza). Komentowany artykuł nakłada na płatników obowiązek składania imiennych raportów miesięcznych w terminach przewidzianych do opłacania składek.

●Raport powinien zawierać:

● miesiąc i rok, których raport dotyczy;

● numery identyfikacyjne ubezpie-

czonego wraz z PESEL, a w razie gdy ubezpieczonemu nie nadano tego numeru - serię i numer dowodu osobistego lub paszportu;

● nazwisko i imię ubezpieczonego;

● wymiar czasu pracy ubezpieczonego;

● zestawienie należnych składek na ubezpieczenia społeczne w podziale na ubezpieczenie: emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe, zawierające dane o:

- tytule ubezpieczenia,

- podstawie wymiaru składek,

- kwocie składki w podziale na należną od ubezpieczonego i płatnika składek oraz z innych źródeł finansowania,

- kwocie obniżenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe, wynikającego z przepisów o pracowniczych programach emerytalnych, jeśli pracownik do takiego należy;

● podstawę wymiaru i kwotę składki na ubezpieczenie zdrowotne, z uwzględnieniem podziału na podmioty, które finansują składki;

● rodzaje i okresy przerw w opłacaniu składek na ubezpieczenia społeczne;

● informacje o wypłaconych zasiłkach oraz wynagrodzeniach z tytułu niezdolności do pracy i zasiłkach finansowanych z budżetu państwa;

● oświadczenie płatnika składek, że dane zawarte w raporcie są prawdziwe, potwierdzone podpisem płatnika składek lub osoby przez niego upoważnionej;

● datę sporządzenia raportu miesięcznego;

● podpis płatnika składek lub osoby przez niego upoważnionej;

● informację o przekroczeniu przez ubezpieczonego rocznego limitu podstawy wymiaru składek emerytalno-rentowych - jeśli taka okoliczność miała miejsce w danym miesiącu.

●Płatnik może zobowiązać do sporządzania raportów dowolną osobę, ustawa nie wymaga, aby musiał to być jego pracownik. Ustawa nie wymaga również szczególnej formy upoważnienia.

●Jeśli w raporcie znalazł się błąd, to płatnik ma obowiązek złożyć raport korygujący, w którym musi podać prawidłowe dane. Usunięcie nieprawidłowości w ten sposób musi być dokonane przez płatnika nie tylko wtedy, gdy płatnik sam znalazł błąd w swoich raportach, lecz także wtedy, gdy wykrył go ZUS, np. w wyniku porządkowania danych na kontach ubezpieczonych lub kontroli. W zależności od tego, w jaki sposób nieprawidłowość została odkryta, płatnik ma różne terminy na złożenie raportu korygującego:

- 7 dni - od samodzielnego wykrycia błędu;

- 7 dni - od otrzymania zawiadomienia o błędzie od ZUS;

- 7 dni - od uprawomocnienia się decyzji (chodzi tu o sytuację, gdy np. ZUS stwierdził podczas postępowania wyjaśniającego, że dana osoba jest zatrudniona fikcyjnie, a więc tytuł ubezpieczeniowy tak naprawdę nie istnieje; jeśli taka decyzja się uprawomocni, płatnik musi mimo wszystko złożyć dokumenty korygujące);

- 30 dni - od otrzymania protokołu kontroli (jeśli ZUS w trakcie kontroli stwierdzi jakieś nieprawidłowości, płatnik musi je poprawić, niezależnie od tego, czy ZUS wydał jakąś decyzję w sprawie).

●Dane zamieszczone w raportach powinny być przekazywane ubezpieczonym zbiorczo za cały rok, a nie tak jak w poprzednim stanie prawnym - co miesiąc. Zgodnie z ogólną zasadą są one przekazywane w formie papierowej, ale za zgodą ubezpieczonego mogą być doręczane w formie dokumentu elektronicznego. Na życzenie ubezpieczonego płatnik zobowiązany jest przekazywać mu raporty co miesiąc, ale nie częściej.

Płatnik nie musi przekazywać tych informacji, jeśli za ubezpieczonego opłaca jedynie składkę na ubezpieczenie zdrowotne.

●Ustawa stwierdza, że informacje z raportów doręcza się ubezpieczonym w celu ich weryfikacji. Ubezpieczony powinien mieć możliwość kontrolować na bieżąco, jak płatnik rozlicza się z ZUS. Gdy stwierdzi nieprawidłowości, powinien zgłosić je płatnikowi ciągu trzech miesięcy od otrzymania informacji i poinformować o tym ZUS. Płatnik ma miesiąc na uwzględnienie reklamacji. Jeśli tego nie zrobi, to ZUS wyda w tej sprawie decyzję po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego.

Niezakwestionowane przez ubezpieczonego informacje uważa się za prawdziwe. Ubezpieczony może zgłosić nieprawidłowości jedynie we własnym interesie, bo ustawa nie nakłada na niego żadnych sankcji za niewykrycie lub niepoinformowanie o znalezionych w raportach błędach.

●ZUS także może zakwestionować informacje przekazane przez płatnika, o czym zawiadamia płatnika i ubezpieczonego. Mają oni trzy miesiące na zgłoszenie zastrzeżeń do stanowiska ZUS. Jeśli tego nie zrobią, to stanowisko ZUS uznaje się za prawidłowe. Zgłoszenie zastrzeżeń skutkuje przeprowadzeniem postępowania wyjaśniającego i wydaniem decyzji w sprawie.