Wojna o pamięć

Na przełomie lat 70. i 80. starania o upamiętnienie zamordowanych oficerów podjął, działający początkowo w konspiracji, Komitet Katyński. Jego działacze 31 lipca 1981 r. ustawili w dolince pierwszy w Polsce pomnik upamiętniający sowiecką zbrodnię. Inicjatorami wzniesienia monumentu byli ks. Stefan Niedzielak (zamordowany w styczniu 1989 r. najprawdopodobniej przez SB ) i Stefan Melak (zginął 10 kwietnia 2010 r. w katastrofie smoleńskiej). Pomnik miał formę kamiennego krzyża o wysokości 4,5 metra. Umieszczono na nim datę „1940”, orła w koronie, półmetrowy napis „Katyń” i litery „WP” oraz słupki z nazwami obozów NKWD. Elementy te zostały przywiezione na cmentarz śmieciarką i zmontowane w ciągu dwóch godzin.

Tej samej nocy, po interwencji sowieckiej ambasady, wyposażeni w ciężki sprzęt funkcjonariusze SB „uprowadzili” monument. Ten incydent mocno wzburzył środowiska opozycyjne. Wkrótce powstał, działający już jawnie, Obywatelski Komitet Budowy Pomnika Ofiar Zbrodni Katyńskiej. Po licznych perturbacjach 6 grudnia 1981 r. w Dolince Katyńskiej wmurowano kamień węgielny i podpisany przez około 300 osób akt erekcyjny pod nowy monument. Na miejscu, gdzie miał zostać wzniesiony, umieszczono tuleję z pocisku przeciwlotniczego, opatrzoną napisem „Katyń 1940” oraz postawiono brzozowy krzyż. Po wprowadzeniu stanu wojennego zostały one usunięte przez ekipę saperską Milicji Obywatelskiej.