Perły z tektury i dykty

Śmierć i choroba najbliższych, sieroctwo, bieda, samotność w obcym i nieprzyjaznym, zdominowanym przez dorosłych świecie - to lejtmotiwy twórczości Kornela Makuszyńskiego i Janusza Korczaka. Obaj literaci starali się oswajać małoletnich czytelników z wyzwaniami, które wkrótce postawi przed nimi dorosłość, i obaj robili to, broniąc racji dziecka. Unikali jednak belferskiej retoryki i sztubackich umizgów, nie zagłuszali dramatu śmiechem.

Kino różnie radziło sobie z przełożeniem psychologicznych powieści dla dzieci na język filmu. W boksie wydanym przez Kino Polska znalazły się jedne z najlepszych ekranowych adaptacji Makuszyńskiego i Korczaka. Najstarszy film w zestawie, "Awantura o Basię" (1959), został uhonorowany "Brązowym Lwem" na Międzynarodowym Festiwalu Filmów dla Dzieci w Wenecji w 1960 roku. Obraz wyreżyserowany przez Marię Kaniewską jest wierną adaptacją literackiego pierwowzoru.

Tak jak w oryginale rzecz rozgrywa się pod koniec XIX wieku. Pod kołami pociągu ginie matka kilkuletniej dziewczynki. Na chwilę przed śmiercią udaje się jej wyszeptać adres przyjaciółki, której chce powierzyć opiekę nad Basią. W wyniku rozmaitych perypetii dziecko trafia do kilku różnych opiekunów, których łączy jedno - nie potrafią się oprzeć urokowi sympatycznej dziewczynki i za wszelką cenę chcą ją zatrzymać. Film Kaniewskiej ma wdzięk bibelotu - większość zdjęć powstała w atelier, ale na ekranie tej sztuczności nie widać. Niewielką liczbę zdjęć w plenerze rekompensują pomysły Romana Manna i Jana Marcina Szancera, którzy z siermiężnych tkanin, tektury i dykty potrafili wyczarować kostiumy i dekoracje utrzymane w klimacie tamtej epoki. "Awantura" do dziś uwodzi aktorstwem - nie tylko tytułowej bohaterki. Kapitalną rolę aktora Walickiego, który wraz z przyjacielem opiekuje się dziewczynką, stworzył Roman Niewiarowicz, zasłużony artysta scen krakowskich i warszawskich. W epizodycznej rólce siostrzeńca prezesowej wiecznie cierpiącej na migreny komediowym talentem błysnął Bogumił Kobiela.

W postać Michałka wcielił się natomiast młodziutki Bogdan Baer, którego możemy oglądać w "Szaleństwach panny Ewy" (1985) Kazimierza Tarnasa. Popularny aktor zagrał tam męża Szymbartowej, od której ucieka tytułowa bohaterka oddana pod opiekę wrednej gospodyni na czas nieobecności ojca - doktor Tyszowiecki musiał bowiem wyjechać z misją ratunkową do ogarniętych epidemią Chin. Dziewczyna błyskawicznie znajduje i podbija serca nowych opiekunów.

Przesłanie powieści i filmów było podobne - dziecko jest największą wartością. W obu przypadkach pojawienie się dziewczynek odmienia świat. "Szaleństwa" Ewy ratują z opresji (finansowych, egzystencjalnych albo zdrowotnych) wszystkich, który panna spotka na swoje drodze - od kamienicznika Mudrowicza przypominającego odrażających dusigroszy Dostojewskiego po prawie zachuchaną na śmierć córkę Szymbartowej.

"Król Maciuś Pierwszy" to bodaj najczęściej ekranizowana i wystawiana polska baśń. Wydana po raz pierwszy w 1923 roku powieść Janusza Korczaka przeżywa renesans. Ostatnio utwór doczekał się adaptacji na serial i film animowany w koprodukcji polsko-francusko-niemieckiej (2002 - 2007). Dwa lata temu w Moskwie Lew Konow wystawił Korczakowski bestseller w formie opery.

Wanda Jakubowska przeniosła Maciusia na ekran w roku 1958 na długo przed boomem na twórczość Korczaka. Polska reżyserka zmieniła puentę na mniej pesymistyczną niż w powieściowym oryginale. U Jakubowskiej zaprowadzona przez Maciusia pajdokracja okazuje się fiaskiem, ale zostawia nadzieję. Poddani Maciusia - dorośli ramię w ramię z dziećmi - w decydującym momencie jednoczą się do walki z wrogiem i przeganiają okupantów. Do dziś robi wrażenie plastyczna oprawa filmu - eklektyczna scenografia i kostiumy są dziełem Anatola Radzinowicza oraz Bolesława Kamykowskiego - zrealizowanego w studiu. W epizodycznych rolach tuzy polskich scen: Kazimierz Wichniarz, Jarema Stępowski, Ignacy Gogolewski, Krystyna Feldman i... Maria Kaniewska jako dama dworu.

@RY1@i02/2011/097/i02.2011.097.196.030a.001.jpg@RY2@

"Awantura o Basię"

@RY1@i02/2011/097/i02.2011.097.196.030a.002.jpg@RY2@

Cezary Polak