Posłuszne szczęście

Pytanie, czy totalitaryzm jest religią, czy może raczej złowrogą kpiną z religii, nie znajduje jednoznacznej odpowiedzi. Ostatecznie każdą religię da się narzucić siłą, a totalitarni ideologowie, zarówno z prawicy, jak i z lewicy, nie tylko z cynicznym upodobaniem czerpali (i czerpią) z dorobku religii - osobliwie religii monoteistycznych - lecz także wierzyli (i wierzą) we własne mesjanistyczne posłannictwo. W pewnym uproszczeniu da się pewnie powiedzieć, że totalitaryzm to ukochane dziecko mesjanizmu i nowoczesnej biurokracji, a zarazem skrajnie obłudna oferta uporządkowanego i bezpiecznego ziemskiego raju.