Państwo musi znaleźć pieniądze na placówki młodzieżowe

Jak pan postrzega politykę Ministerstwa Sprawiedliwości, które z roku na rok zmniejsza liczbę ośrodków kuratorskich?

Niestety praca ośrodków kuratorskich jest wciąż niedoceniana i w efekcie brakuje perspektywicznego myślenia o ich rozwoju czy wsparciu. Faktem jednak jest, że środek wychowawczy, jakim jest ośrodek kuratorski, był kiedyś częściej stosowany i w efekcie przekładało się to na większą liczbę ośrodków. Obecnie są zaledwie 103 takie placówki. Jednak tak mała liczba to także efekt zmiany zasad ich funkcjonowania. Przed 2001 r. w zajęciach prowadzonych przez nasze ośrodki mogli także uczestniczyć nieletni z rodzin, w których orzeczono ograniczenie władzy rodzicielskiej. Obecnie korzystają z nich tylko nieletni w ramach środka wychowawczego.

Gdzie jest najwięcej ośrodków?

Najwięcej funkcjonuje w okręgach świdnickim, lubelskim, gliwickim, zamojskim, poznańskim, katowickim.

Podobno są okręgi sądowe, które na swoim terenie w ogóle nie mają tego typu placówek? Czy to w jakiś sposób przekłada się na pracę z trudną młodzieżą?

Z tegorocznych badań Krajowej Rady Kuratorów wynika, że ośrodki funkcjonują w 32 z 45 okręgów sądowych. To oznacza, że 13 okręgów ich w ogóle nie ma. Na pewno taka sytuacja nie jest dobra, gdyż na obszarze tych okręgów są mniejsze możliwości pracy resocjalizacyjno-wychowawczej z nieletnimi.

Czy kryzys finansów publicznych odbija się na sytuacji ośrodków?

Podstawowy problem, z jakim borykają się ośrodki, to brak środków na finansowanie działalności na wystarczającym poziomie. Ustalona przez prezesa sądu rejonowego dzienna stawka na dożywianie jednego uczestnika ośrodka wynosi zgodnie z przepisami od 3,74 do 7,49 zł. Tymczasem z odpowiedzi podawanych w kwestionariuszach badań KRK wynika, że faktycznie wynosi ona od 0,45 do 7,49 zł na jednego uczestnika. Niestety w latach 2009 - 2011 w 48 placówkach ograniczono zakres finansowania. Ministerstwo Sprawiedliwości wpłynęło na to ograniczenie, tnąc budżety sądów, a w konsekwencji doprowadzając do oszczędności szczególnie na ośrodkach kuratorskich i kurateli społecznej. Dla wychowanków oznaczało to zmniejszenie oferty zajęć do nich skierowanych, pomocy dydaktycznych i możliwości wyjazdów wieńczących całoroczny cykl pracy z uczestnikami. Dla kadry zaś oznaczało to zmniejszenie jej ilości, mniejsze wynagrodzenia i możliwości pracy, narzędzi.

Może jesteście za drodzy?

Wręcz przeciwnie, ośrodki kuratorskie są jednym z najtańszych środków wychowawczych, co potwierdzają wspomniane wcześniej badania. Według nich koszty wydatkowane miesięcznie na jednego nieletniego w ośrodku kuratorskim wynoszą od kilkudziesięciu do kilkuset złotych. Dla porównania podam, że według raportu Najwyższej Izby Kontroli wydatki na jednego wychowanka w zakładzie poprawczym wynosiły w 2008 r. od kilku tysięcy do kilkunastu tysięcy złotych rocznie. Albo podam inne porównanie. Otóż roczny budżet ośrodka kuratorskiego wynosi zaledwie kilkadziesiąt tysięcy złotych i jest to porównywalne z utrzymaniem dwóch skazanych/osadzonych w zakładzie karnym. Chciałbym także zwrócić uwagę, że funkcjonowanie ośrodków kuratorskich należy rozwijać także dlatego, że resocjalizacja w warunkach izolacji nie przynosi efektów. Po prostu praktyka pokazuje, że ośrodek kuratorski jest znacznie skuteczniejszym środkiem zapobiegający skutkom demoralizacji, niż pozostałe placówki wychowawcze.

Czym pan popiera to stwierdzenie?

W ciągu ostatnich trzech lat w zajęciach naszych ośrodków uczestniczyło ponad 1600 nieletnich rocznie, przy czym większość została do nich skierowana w związku z nieprawidłowym realizowaniem obowiązku szkolnego. O naszej efektywności może świadczyć to, że rocznie składanych jest około 600 wniosków o uchylenie tego środka wychowawczego i ponad 1200 nieletnich kontynuuje naukę w normalnych szkołach, a jedynie około 200 nieletnich popełnia czyny karalne i ma nowe postępowania w związku z demoralizacją.

Jednak to zdaje się nie mieć wpływu na wasze funkcjonowanie.

Chcę wierzyć, że liczba funkcjonujących ośrodków kuratorskich znów zacznie rosnąć. Na ogólnopolskiej konferencji na temat "Ośrodki kuratorskie - szansa na resocjalizację nieletnich w środowisku lokalnym", która została zorganizowana m.in. przez Ministerstwo Sprawiedliwości, Krajową Radę Kuratorów oraz Pedagogium - Wyższą Szkołę Nauk Społecznych, ze strony resortu padła zapowiedź rozwoju ośrodków kuratorskich. Podczas spotkania usłyszeliśmy też o zaangażowaniu Ministerstwa Edukacji Narodowej w projekty dotyczące pracy z uczniem niedostosowanym społecznie i zwiększania jego szans edukacyjnych. Na stosowanie środka wychowawczego w postaci skierowania nieletniego do placówki kuratorskiej są także otwarci sędziowie rodzinni, którzy podkreślali, jak ważna jest ich obecność na terenie ich działania. Tak więc reaktywacja naszych ośrodków jest konieczna. Podkreślano również, że ten środek wychowawczy jest bardzo skutecznym narzędziem w profilaktyce, zwłaszcza w zakresie zapobiegania demoralizacji nieletnich i popełniania przez nich czynów karalnych, głównie poprzez wzmożoną kontrolę nieletniego na terenie placówki.

Co należy zmienić w resocjalizacji nieletnich?

Istnieje potrzeba prowadzenia wielokierunkowych programów badawczych poszukujących nowych metod resocjalizacji i pracy z nieletnim w ośrodku kuratorskim. Wskazane jest stosowanie w pracy metod twórczej resocjalizacji. Można to osiągnąć przez stymulowanie struktur poznawczych za pomocą animacji teatralnej, sportu, działalności plastycznej, muzycznej, można też trwale zmienić sposób funkcjonowania osoby w środowisku, gdyż wpływa to na jej tożsamość, sposób myślenia o sobie, innych i otoczeniu. Należy też pamiętać, że skierowanie do ośrodka kuratorskiego wypełnia lukę pomiędzy środowiskami wychowawczymi, które wymagają wsparcia, tzn. pomiędzy dysfunkcyjną rodziną, nastawioną na dydaktykę szkołą, a izolacyjnymi środkami wychowawczymi zapewniającymi pozorną reakcję państwa na niedostosowanie społeczne dzieci i młodzieży. Zajęcia prowadzone w ośrodku kuratorskim ograniczają nieletnich w popełnianiu czynów zabronionych, pobudzają natomiast ich pozytywną aktywność i tym samym umożliwiają nieletnim nadrobienie zaległości edukacyjnych poza powszechnym systemem szkolnym. Konieczne jest też rozwijanie tego środka wychowawczego we współpracy z organizacjami pozarządowymi, społecznościami lokalnymi, samorządem terytorialnym. W tym przypadku mam na myśli wzbogacenie oferty specjalistycznego poradnictwa i równych form terapii. Duże znaczenie ma również działalność informacyjna na temat zalet tego środka wychowawczego.

A co z postulatami zgłoszonymi przez KRK podczas prac nad kodeksem nieletnich?

Część z nich została uwzgledniona w ostatniej nowelizacji ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich z 2011 r., a pozostałe są aktualne. Chciałbym też podkreslić, że w ocenie KRK ważnym i oczekiwanym rozwiązaniem jest wprowadzenie rozwiązania polegającego na rezygnacji z podziału postępowania w sprawach nieletnich na etap postępowania wyjaśniającego i postępowania rozpoznawczego.

@RY1@i02/2012/216/i02.2012.216.07000070e.802.jpg@RY2@

Łukasz Kwadrans, członek komisji legislacyjno-prawnej Krajowej Rady Kuratorów, kurator specjalista w Sądzie Rejonowym w Świdnicy, kierownik Ośrodka Kuratorskiego w Świebodzicach, doktor nauk humanistycznych, adiunkt na Wydziale Nauk Społecznych i Zdrowia Wałbrzyskiej Wyższej Szkoły Zarządzania i Przedsiębiorczości

Rozmawiała Aneta Mościcka