Niż demograficzny w szkołach: potrzebne są zmiany przepisów

Od września 2013 roku straciło pracę siedem tysięcy nauczycieli ze szkół samorządowych. W ubiegłym roku została zwolniona podobna liczba nauczycieli. Przyczyna? Do szkół wkroczył niż demograficzny.

Na problemy licznych zwolnień w tej grupie zwróciła uwagę prof. Irena Lipowicz, rzecznik praw obywatelskich, w swoich wystąpieniach do ministrów edukacji narodowej oraz pracy i polityki społecznej. RPO uważa, że w pomoc zwalnianym nauczycielom powinny zaangażować się organy państwa i udzielić dodatkowego wsparcia. Od obu ministrów rzecznik domaga się działań umożliwiających nauczycielom pozostanie w zawodzie lub podjęcie innej pracy zgodnie z kwalifikacjami albo odpowiedniego przekwalifikowania oraz powołania międzyresortowego zespołu monitorującego sytuację zwolnionych nauczycieli.

Profesor Lipowicz sama podpowiada rozwiązania, jakie można podjąć - w zależności od swojej specjalizacji nauczyciele mogą zostać zatrudnieni w zawodach wymagających takich samych lub zbliżonych kwalifikacji, np. w pracy z dziećmi jako asystenci rodzin lub do prowadzenia zajęć edukacyjnych w szkołach dla dorosłych albo na kursach dla bezrobotnych.

Natomiast do ministra edukacji narodowej prof. Lipowicz zwróciła się jeszcze w sprawie kryteriów stawianych przed kandydatami na stanowisko dyrektora szkoły publicznej, które mogą prowadzić nawet do naruszenia konstytucyjnej gwarancji równości i domniemania niewinności. Obecnie osoba, która staruje na to stanowisko, powinna dostarczyć oświadczenie, że nie toczy się przeciwko niej postępowanie o przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego albo postępowanie dyscyplinarne. Taki wymóg stawia rozporządzenie ministra edukacji narodowej z 8 kwietnia 2010 r. w sprawie regulaminu konkursu na stanowisko dyrektora publicznej szkoły lub publicznej placówki oraz trybu pracy komisji konkursowej (Dz.U. nr 60, poz. 373 ) oraz rozporządzenie ministra edukacji narodowej z 27 października 2009 r. w sprawie wymagań, jakim powinna podpowiadać osoba zajmująca stanowisko dyrektora oraz inne stanowisko kierownicze w poszczególnych typach szkół i rodzajach publicznych placówek (Dz.U. nr 184, poz. 1436 z późn. zm.).

Z kolei w stosunku do osoby skazanej za ww. przestępstwa przepisy nie przewidują żadnych ograniczeń. Dlatego sytuacja oskarżonego jest gorsza niż skazanego, a przecież wniesienie aktu oskarżenia nie musi doprowadzić do wydania wyroku skazującego, a następnie do jego uprawomocnienia się - zwraca uwagę RPO.

W dodatku takie ograniczenie możliwości zgłoszenia kandydatury na stanowisko dyrektora szkoły powinno zostać ujęte w ustawie, a nie w rozporządzeniach. Kryteria i ograniczenia zawarte w tych aktach nie wynikają wprost z ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U z 2004 r. nr 256, poz. 2572 z późn. zm.). Ustawa stanowi jedynie, że minister określając kryteria, jakim powinien odpowiadać dyrektor szkoły, musi uwzględnić w szczególności kwalifikacje do zajmowania stanowiska nauczyciela w danej szkole lub placówce. Z tego upoważnienia nie wynika jednak, czy minister jest zobowiązany uwzględnić wszystkie kwalifikacje niezbędne i czy może samodzielnie określić, które z nich są istotne dla dyrektora szkoły. Dokonanie właściwej interpretacji jest ważne także dlatego, że szkołą może kierować również osoba niebędąca nauczycielem, której nie dotyczy Karta nauczyciela ( tak stanowi ustawa o systemie oświaty).

Z kolei ustawa z 26 stycznia 1982 r. - Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 97, poz. 674 z późn. zm.) przewiduje, że nie można nawiązać stosunku pracy z nauczycielem, przeciwko któremu toczy się postępowanie karne. Nawiązany wcześniej stosunek pracy z nim wygaśnie w razie prawomocnego skazania za przestępstwo umyślne.

RPO zwraca też uwagę, że wprawdzie rozporządzenie wyklucza udział w konkursie tylko tych, przeciwko którym toczy się postępowanie z oskarżenia publicznego, ale obejmuje również przestępstwa skarbowe. Oznacza to, że minister wydając rozporządzenie, zmodyfikował wymogi ustawowe.

- Takie rozwiązanie, nawet gdyby miało zostać uznane za bardziej celowe i korzystne dla obywateli, nie ma podstawy w ustawie i może prowadzić do naruszenia konstytucji - ocenia RPO.

OPINIA EKSPERTA

@RY1@i02/2013/196/i02.2013.196.088001100.802.jpg@RY2@

Magdalena Zwolińska adwokat w DLA Piper Wiater sp. k.

Niż demograficzny i problemy finansowe samorządów skutkują w tym roku licznymi zwolnieniami nauczycieli z powodu redukcji zatrudnienia w szkołach. Jednak, aby takie działania rzeczywiście doprowadziły do oszczędności, konieczne jest ich prawidłowe przeprowadzenie. Chodzi przede wszystkim o prawidłowe sformułowanie wręczanych wypowiedzeń. W przeciwnym razie fala odwołań do sądów może oznaczać długotrwałe procesy oraz konieczność zaspokajania przez szkoły roszczeń zgłaszanych przez zwalnianych nauczycieli, co bez wątpienia wiąże się z dodatkowymi kosztami.

Z praktyki wynika, że najwięcej problemów przy redukcji z przyczyn organizacyjnych sprawia wskazanie kryteriów wyboru konkretnego nauczyciela do zwolnienia. Ważne, żeby nie były one dowolne lub dyskryminacyjne. Najczęściej wskazuje się w takich przypadkach na długotrwałe nieobecności powodujące dezorganizację pracy szkoły lub na ocenę pracy danego nauczyciela. Dyrektorzy szkół często jednak nie mają świadomości, że ocena pracy powinna być należycie przygotowana. Wymaga to przede wszystkim dużo wcześniejszego opracowania systemów oceny pracy i ich dokładnego udokumentowania. Wszystko, co zostało wpisane w wypowiedzeniu, będzie musiało zostać udowodnione w sądzie.

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl