Od samorządu zależy, ilu nauczycieli będzie uczyło po wakacjach

Do końca kwietnia dyrektorzy szkół muszą przesłać do akceptacji samorządom arkusze organizacyjne dotyczące nowego roku szkolnego. Dokument przekazuje się organowi prowadzącemu szkołę wraz z uwzględnieniem wszystkich zaleceń prezydenta lub wójta. Gmina zatwierdza arkusz szkoły w terminie do 31 maja danego roku, bo zgodnie z art. 20 Karty nauczyciela (KN) dyrektor szkoły nie może po tym terminie zwolnić nauczyciela z pracy czy postawić go w stan nieczynny. Niewielkie zmiany mogą być wprowadzone pod koniec wakacji, gdy np. do szkoły, trafi więcej sześciolatków niż się tego spodziewali dyrektorzy szkół.

Dla organów prowadzących szkoły, przedszkola i inne placówki oświatowe arkusz organizacyjny jest podstawowym dokumentem, który określa organizację roku szkolnego i wysokość środków finansowych niezbędnych do zrealizowania planu. Zatwierdzone arkusze organizacyjne potwierdzają realizację programów nauczania we właściwej liczbie godzin. Ponadto dokument ten pozwala planować budżet w zakresie edukacji. Arkusz zawiera m.in.: liczbę oddziałów, liczbę uczniów w oddziale, liczbę godzin przypisaną do danej klasy, wykaz wakatów i nazwiska nauczycieli z przydziałem godzin do poszczególnych klas z informacją o przedmiocie, którego dany nauczyciel uczy, w szkołach podstawowych i gimnazjalnych - liczbę uczniów rejonu, spoza rejonu i spoza gminy.

Niezatwierdzenie arkusza organizacyjnego do końca maja może oznaczać, że utrzymany zostanie stan zatrudnienia, który okaże się ponad potrzeby danej szkoły. Za niezatwierdzenie planu w terminie konsekwencje będzie ponosił szef placówki oświatowej jako pracodawca, finansowe zaś gmina.

Więcej zajęć dla specjalistów

Z arkusza można ustalić sposób podziału klasy na grupy, liczbę nadgodzin przypisaną do danego nauczyciela i sumę nadgodzin w określonej placówce. W arkuszu zostały zawarte wszystkie informacje o etatach pracowniczych: liczba zatrudnionych nauczycieli, bibliotekarzy, psychologów, pedagogów, ewentualnie nauczycieli wspomagających w przypadku klas integracyjnych.

Warto tu wspomnieć, że w uchwale z 21 marca 2012 r. (III PZP 2/12) Sąd Najwyższy stwierdził, że rada gminy, a nie KN ma decydować o liczbie zajęć m.in. dla pedagogów szkolnych, psychologów, logopedów czy też doradców zawodowych. Takie osoby, w zależności od decyzji samorządów, mogą pracować nawet do 40 godzin tygodniowo. Samorządy nie muszą się więc obawiać, że podwyższając pensum nauczycielom specjalistom, łamią prawo lub co więcej narażają się na sprawy sądowe o odszkodowania za godziny ponadwymiarowe. Wspomniana uchwała SN zamyka całkowicie drogę sądową dla nauczycieli nietablicowych, którzy chcieliby domagać się od szkoły odszkodowania za godziny ponadwymiarowe, jeśli gmina ustaliła im wyższe pensum.

Wcześniej SN dwukrotnie wypowiadał się w tej sprawie. Wyrok SN z 25 stycznia 2007 r. (I PK195/06). Wskazywał, że jeśli gmina zatrudnia w szkole specjalistę, np. doradcę zawodowego, to powinna mieć do niego zastosowanie tabela wymiaru czasu pracy wskazana w KN. Natomiast z wyroku SN z 11 stycznia 2011 r. (I PK 153/10) trzeba wywieść, że to właśnie gmina może swobodnie określać liczbę zajęć dla nauczycieli specjalistów.

Podobną linię orzeczniczą przyjął już wcześniej Naczelny Sąd Administracyjny (NSA). Wtedy nauczyciele różnych specjalności wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego (WSA) w Warszawie skargę na uchwałę rady miasta Legionowo. Zarzucili radnym, że bezprawnie zwiększyli im tygodniowe pensum z 20 do nawet 26 godzin zajęć. WSA przy rozpatrywaniu sprawy po raz pierwszy uznał, że rada ustaliła pensum dla tej grupy osób niezgodnie z art. 42 ust. 3 KN. Innego zdania był NSA, który uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia. W efekcie 14 lutego 2012 r. (II SA/Wa2771/11) WSA ostatecznie potwierdził, że rada gminy może ustalać pensum dla tej grupy nauczycieli nawet do 40 godzin tygodniowo.

Mając na względzie rozstrzygnięcia NSA i SN, samorządy bez wszelkich obaw mogą wydać stosowne uchwały o podwyższeniu pensum dla specjalistów. W efekcie dyrektor szkoły, planując rok szkolny, może uznać, że nie musi tworzyć nowych etatów nauczycielskich dla tej grupy.

Wszyscy objęci opieką

Uczniowie m.in. z niedostosowaniem społecznym, ze specyficznymi trudnościami w nauce, z zaburzeniami komunikacji językowej, w sytuacjach kryzysowych lub traumatycznych mogą liczyć na szczególne wsparcie psychologiczno-pedagogiczne ze strony szkoły. Z taką inicjatywą mogą wystąpić nauczyciele, uczniowie czy nawet rodzice. Co więcej, opiekunowie są zapraszani do specjalnych zespołów tworzonych w szkole, które wspierają ich w rozwiązywaniu problemów. Takie rozwiązanie wprowadziło przed rokiem rozporządzenie ministra edukacji narodowej z 17 listopada 2010 r. w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz.U. nr 228, poz. 1487).

Na podstawie tych przepisów poszerzono liczbę osób uprawnionych do skorzystania z pomocy psychologiczno-pedagogicznej do wszystkich uczniów i wychowanków, którzy wymagają wsparcia ze względu na rozpoznane indywidualne potrzeby rozwojowe i edukacyjne. W ten sposób uczniowie otrzymują od szkoły kompleksową pomoc. Jeśli więc chętnych jest dużo, dyrektor musi wszystkim dzieciom z problemami zapewnić pomoc i przynajmniej szacunkowo - na podstawie tych uczniów, których już ma - określić, ilu potrzeba mu logopedów czy pedagogów. Tym bardziej że we wspomnianym rozporządzeniu przewidziane są grupy terapeutyczne, w których liczba dzieci jest określona.

Nowe ramy kształcenia

Zmieniły się również ramowe plany nauczania. W roku szkolnym 2012/2013 nowe ramowe plany nauczania będą obowiązywać w klasach pierwszych i czwartych szkoły podstawowej, w pierwszej gimnazjum i pierwszej klasie szkół ponadgimnazjalnych. Nowe plany zostały wdrożone na podstawie rozporządzenia ministra edukacji narodowej z 7 lutego 2012 r. w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach publicznych (Dz.U. nr 37, poz. 204). Również w arkuszu organizacyjnym trzeba uwzględnić minimalną liczbę godzin. Na przykład w klasach I - III edukacja polonistyczna, społeczna przyrodnicza, matematyczna i zajęcia techniczne powinny wynieść łącznie co najmniej 1150 godzin. Z kolei w przypadku klas IV - VI szkoły podstawowej wymiar nauczania języka polskiego musi wynieść 510 godzin, a w gimnazjum z tego samego przedmiotu jest to 450 godzin.

Planując liczbę zajęć w arkuszu organizacyjnym, dyrektorzy szkół powinni te zmiany uwzględnić. Tym bardziej że to oni odpowiadają za to, aby łączna suma godzin zajęć z danego przedmiotu w ciągu trzech lat, a w przypadku technikum - czterech była nie mniejsza niż wymieniona w ramowym planie nauczania. Co więcej, odpowiadają również za to, aby efekt kształcenia według nowej podstawy programowej został osiągnięty.

Liczebność klas

Przy wypełnianiu arkusza organizacyjnego ważne też jest uwzględnienie liczby uczniów w klasach na niektórych przedmiotach. Zgodnie z ramowym planem nauczania np. grupa na zajęciach komputerowych (np. z informatyki) nie może być większa niż 24 uczniów. Taki obowiązek zostanie jednak na gminy nałożony dopiero za rok (2013). Z kolei na lekcjach z języka obcego, już od września nie może być więcej uczniów w jednej grupie niż 24. Na zajęciach laboratoryjnych może być do 30 osób. Taka sama liczba ma obowiązywać na zajęciach praktycznych kształcenia zawodowego. Z kolei na wychowaniu fizycznym uczniów nie może być więcej niż 26. Ponadto zajęcia te nie muszą być dzielone ze względu na płeć. W przypadku pozostałych zajęć lekcyjnych maksymalna liczba uczniów, jaka może przebywać w klasach, powinna być określona w statucie szkoły. Od tych informacji zależy, ile etatów będzie potrzebnych w danej szkole.

Szacowanie sześciolatków

Dyrektor szkoły podstawowej powinien przynajmniej szacunkowo wskazać, ilu 6-latków rodzice zapisali do szkoły. Tym bardziej że dopiero od 1 września 2014 r. obowiązkiem szkolnym będą objęte dzieci, które w danym roku ukończą sześć lat. Za dwa lata, gdy obowiązkiem szkolnym zostaną objęte 6-latki, naukę będą mogły rozpocząć także 5-latki - jeśli wykażą psychofizyczną dojrzałość. Liczbę 6-latków dyrektor może tylko szacować, bo praktycznie rodzic może się nawet na początku roku zdecydować na przepisanie dziecka z przedszkola do szkoły. Od liczby dzieci również zależy, jak będzie zorganizowany nowy rok szkolny. Dlatego też ostateczne liczby oddziałów klas I (dla 6- i 7-latków) i klas 0 (dla 5- i 6-latków) będą rozstrzygać do końca sierpnia, gdyż rodzice jeszcze wtedy zapisują dziecko do szkoły lub zmieniają wcześniejsze decyzje. A to wymaga zmiany arkuszy i podejmowania decyzji o zatrudnieniu nauczycieli. Ta ostrożność jest koniecznością, gdyż łatwiej zatrudnić nauczyciela w sierpniu, niż zapewnić pracę w sytuacji, gdy nie zostanie utworzona klasa.

W równie trudnej sytuacji są dyrektorzy szkół ponadgimnazjalnych, gdyż rekrutacja do tych szkół kończy się w lipcu i nie jest łatwo, gdy ubywa absolwentów gimnazjów, zaplanować liczbę oddziałów klas pierwszych. Kierując się doświadczeniami roku ubiegłego, dość często dyrektorzy tych szkół do końca maja uzgadniają z nauczycielami niepełne zatrudnienie lub stawiają ich w stan nieczynny, a następnie przywracają zatrudnienie po zakończeniu rekrutacji.

Inni pracownicy

W arkuszu organizacyjnym zatwierdza się również pracowników niepedagogicznych, czyli pracowników administracji i obsługi. Przyjęty arkusz pozwala dyrektorowi podejmować odpowiednie decyzje kadrowe związane z zatrudnianiem lub zwalnianiem z pracy pracowników. Do arkusza organizacyjnego dołączona jest lista nauczycieli z informacją o ich kwalifikacjach i stopniu awansu zawodowego, a także przydział godzin przedmiotów do klas w całym cyklu edukacyjnym, co pozwala sprawdzić realizację godzin z ramowym programem nauczania. Tu również dyrektorzy szkół muszą uwzględnić, że część nauczycieli w wakacje będzie się ubiegała o kolejny stopień awansu zawodowego. Automatycznie wiąże się to z wyższym wynagrodzeniem, a dla gmin z dodatkowym wydatkiem. Ponadto od września płace nauczycieli wzrosną o 3,8 proc.

Wytyczne z gmin

Przed przystąpieniem do planowania następnego roku szkolnego dyrektorzy otrzymują zarządzenie prezydenta, wójta czy burmistrza, które określa przyjęte na dany rok szkolny zasady dotyczące m.in.: liczby klas pierwszych, oczekiwanej liczby uczniów w klasie, a także informacje o dodatkowych godzinach przyznanych w danym roku szkolnym do oddziału klasowego i zasady podziału klas na grupy.

Bez opinii kuratoriów

Od trzech lat arkusza organizacyjnego nie opiniuje już kuratorium oświaty. Jeśli są jakieś nieprawidłowości, np. związane z zatrudnieniem nauczyciela bez wymaganych kwalifikacji, to te nieprawidłowości nie są wychwytywane na etapie planowania roku szkolnego w arkuszu, ale dopiero podczas kontroli wizytatora

z kuratorium. Wtedy dyrektor otrzymuje zalecenie, aby je usunąć. Samorządy przyznają, że pominięcie kuratorium w tym planie jest dobrą decyzją, bo skraca czas, w którym arkusz trafia do organu prowadzącego.

Po zatwierdzeniu realizacja

Wprawdzie dyrektorzy szkół decydują o strukturze zatrudnienia nauczycieli, ale na politykę kadrową w szkołach duży wpływ mają gminy. Zatwierdzają one ostatecznie arkusze organizacyjne na kolejny rok szkolny. W tych arkuszach proponowana jest przez dyrektorów m.in. liczba nauczycieli, którzy będą pracować w kolejnym roku szkolnym. Samorządy jednak z powodu niżu demograficznego i rosnących kosztów zalecają szefom placówek oświatowych cięcie kosztów. Samorządy od 12 lat miały obowiązek zapewniania średnich płac. Dodatkowo od trzech lat, po zmianie przepisów, muszą się z tego obowiązku szczegółowo rozliczyć. Zgodnie z art. 30a KN każdego roku organ prowadzący szkołę przeprowadza analizę poniesionych w poprzednim roku kalendarzowym wydatków na wynagrodzenia nauczycieli w odniesieniu do wysokości średnich wynagrodzeń, o których mówi KN, oraz średniorocznej struktury zatrudnienia nauczycieli na poszczególnych stopniach awansu zawodowego.

Gminy wprost więc zalecają dyrektorom szkół przy tworzeniu arkuszy, aby nie planowali nowych etatów, nawet w miejsce nauczycieli odchodzących na emeryturę lub rentę. Odejście nauczyciela z pracy na świadczenie z ZUS również wiąże się jednak z kosztami. Takiemu pedagogowi gmina musi wypłacić odprawę.

Zamiast etatów

Innym sposobem na szukanie oszczędności przy planowaniu nowego roku szkolnego jest łączenie etatów i przyznawanie dodatkowych godzin ponadwymiarowych. Dzięki takiemu rozwiązaniu gminie łatwiej zapewnić nauczycielom wymagane przez KN średnie płace. Należy jednak pamiętać, że przyznawanie dodatkowych zajęć nie może się wiązać ze zwolnieniem innego pedagoga o tych samych kompetencjach z powodu braku wymaganych zajęć do zapewnienia pensum. Na takim stanowisku stanął Sąd Najwyższy orzeczeniu z 12 marca 2010 r. (II PK 279/09). SN orzekł wtedy, że zwolnienie nauczyciela może się odbyć, gdy rzeczywiście nie ma możliwości przydzielenia mu odpowiedniej liczby godzin. Przydzielenie zajęć innym nauczycielom w ramach godzin ponadwymiarowych, które mogłyby uzupełnić obowiązkowe pensum zwalnianego, może więc budzić wątpliwości. Sąd podkreślił, że jeśli taka decyzja dyrektora nie jest uzasadniona szczególnie ważnymi przyczynami, trudno uznać ją za właściwą.

Dyrektorzy mogą szukać również oszczędności w świetlicach. Z praktyki wynika, że zaczęli zlecać zatrudnionym nauczycielom, w ramach dodatkowej godziny, opiekę nad dziećmi w świetlicach. W wyniku tego zwalniani mogą być pedagodzy pracujący w świetlicy. Przepisy nie zabraniają także, aby samorządy szukające oszczędności łączyły klasy. Przepełnione klasy mogą doprowadzić do redukcji zatrudnienia nauczycieli. Wszystkie te rozwiązania mogą spowodować, że samorządy będą mogły wywiązać się ze swoich obowiązków i zapewnić pedagogom średnie płace zagwarantowane w KN. Należy jednak zauważyć, iż takie posunięcia mogą wpłynąć na obniżenie jakości kształcenia w szkole.

Zwolnienia

Jeśli samorządy zamierzają oszczędzać przez redukcję zatrudnienia, to dyrektorzy do końca maja powinni wręczyć wypowiedzenia przeznaczonym do zwolnienia nauczycielom. Nie ma większego problemu ze zwolnieniem stażysty, gdyż jest on zatrudniany na czas określony, trwający dziewięć miesięcy. Nauczyciele kontraktowi mają umowy na czas nieokreślony. Ich zwolnienie musi być uzasadnione przez dyrektora. Z ekonomicznego punktu widzenia samorządy nie powinny zwalniać nauczycieli z najniższymi stopniami awansu, bo ich pensje są znacznie niższe od pozostałych. Z kolei trudno jest zwolnić nauczyciela, który jest zatrudniony na podstawie mianowania. Można tego dokonać w ściśle określonych przypadkach, na przykład rozwiązania stosunku pracy w związku z całkowitą lub częściową likwidacją szkoły albo w przypadku zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć. W takich okolicznościach nauczycielowi mianowanemu przysługuje odprawa.

Ważne

Organ prowadzący szkołę, np. gmina, może na wniosek dyrektora szkoły przyznać nie więcej niż trzy godziny tygodniowo dla każdej klasy na: - okresowe lub roczne zwiększenie liczby zajęć z danego przedmiotu, - dodatkowe zajęcia edukacyjne np. z języka obcego

Niezbędne dokumenty

● zasady i wytyczne organu prowadzącego,

● szkolne plany nauczania (muszą być w nich ujęte wszystkie zajęcia, w tym z religii, etyki, wychowania do życia w rodzinie i dodatkowych zajęć edukacyjnych, które zapewniają pełną realizację podstawy programowej),

● dane na temat tygodniowej liczby godzin pracy dydaktyczno-wychowawczej,

● dane dotyczące etatów pracowników administracji i obsługi,

● analizy dotyczące naboru do szkoły i liczby oddziałów,

● orzeczenie poradni psychologiczno-pedagogicznej w przypadku uczniów niepełnosprawnych

Ile zarobią

Średnie płace dla nauczycieli po wakacjach wyniosą dla:

● stażysty - 2717,59 zł (99,49 zł więcej od stawki aktualnie obowiązującej)

● kontraktowego - 3016,52 zł (110,43 zł więcej)

● mianowanego - 3913,33 zł (143,27 zł więcej)

● dyplomowanego - 5000,37 zł (183,07 zł więcej)

38,7 mln zł subwencji oświatowej w tym roku otrzymają samorządy

WZÓR

Zarządzenie nr 6/2012

prezydenta miasta L.

z 3 kwietnia 2012 roku

Na podstawie art. 5 ust. 7 i art. 34a ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U. z 2004 r. nr 256, poz. 2572 z późn. zm.) i art. 42 ust. 7 ustawy z 26 stycznia 1982r. - Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 97, poz. 674 z późn. zm.) prezydent zarządza, co następuje:

Dyrektor opracowuje arkusz organizacji szkoły i przedszkola zgodnie z aktualnymi przepisami prawa oświatowego. Wypełniony arkusz wraz z załącznikami w dwóch egzemplarzach oraz informację o zaopiniowaniu arkusza organizacyjnego przez radę pedagogiczną składa w wydziale edukacji do 30 kwietnia 2012r.

Podstawą wypełnienia arkusza organizacji jest ustalenie rzeczywistej liczby uczniów, w tym uczniów z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego. W roku szkolnym 2012/2013 na wniosek rodziców obowiązkiem szkolnym może być objęte dziecko, które w danym roku kalendarzowym kończy sześć lat.

1. W roku szkolnym 2011/2012 ustala się następującą liczbę oddziałów i klas:

1) Szkoła podstawowa - 10 oddziałów: klasa I - 2 oddziały, klasa II - 1 oddział, klasa III - 2 oddziały, klasa IV - 1 oddział, klasa V - 2 oddziały, klasa VI - 2 oddziały.

2) Gimnazjum - 9 oddziałów: klasa I - 3 oddziały, klasa II - 4 oddziały, klasa III - 2 oddziały.

2. Przyjęcie ucznia spoza obwodu szkoły może mieć miejsce wówczas, gdy szkoła dysponuje wolnymi miejscami i nie spowoduje to utworzenia dodatkowego oddziału.

1. Do projektu organizacji pracy szkoły/przedszkola należy załączyć:

1) szkolne plany nauczania dla poszczególnych oddziałów - załącznik nr 1,

2) informację o planowanych zwolnieniach lub ograniczeniu wymiaru zatrudnienia oraz o wolnych miejscach pracy - załącznik nr 2,

3) wykaz nauczycieli z informacją o posiadanych kwalifikacjach z proponowanym przydziałem godzin i przedmiotem nauczania - załącznik nr 3,

4) proponowany wykaz zajęć wynikających z art. 42 ust. 2 pkt 2 lit. a Karty nauczyciela - załącznik nr 4.

Planując pracę dydaktyczno-wychowawczą i opiekuńczą, dyrektor ustala tygodniową liczbę godzin dla szkoły zgodnie z wymogami stosownych rozporządzeń.

Przed rozpoczęciem roku szkolnego należy dokonać weryfikacji arkuszy organizacyjnych szkoły, w razie konieczności należy sporządzić stosowny aneks, a następnie przedłożyć go w dwóch egzemplarzach prezydentowi miasta w terminie do 24 sierpnia 2012 r.

W trakcie roku szkolnego w uzasadnionych przypadkach zmian w organizacji pracy szkół można dokonać po uprzednim zatwierdzeniu aneksu do arkusza organizacyjnego przez prezydenta miasta.

Wykonanie zarządzenia powierza się dyrektorom szkół i przedszkoli prowadzonych przez urząd miasta.

Zarządzenie wchodzi w życie z dniem podjęcia.

Załączniki

Artur Radwan

artur.radwan@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 20, 23 oraz 27 ustawy z 26 stycznia 1982 r. - Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 97, poz. 674 z późn. zm.). Art. 60 ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U. z 2004 r. nr 256, poz. 2572 z późn. zm.).