Emerytury Jacków Strongów z czasów PRL

 "Tata, coś ty zrobił" - pyta ojca w zapowiedzi filmu "Jack Strong" syn Ryszarda Kuklińskiego. "Pracowałem dla obcego wywiadu" - odpiera grany przez Marcina Dorocińskiego bohater. 42 tysiące stron dokumentów dotyczących m.in. czołgów T-72 i rakiet Strzała 2, jakie pułkownik przekazał amerykańskiemu wywiadowi, uczyniły go najbardziej znanym podwójnym agentem PRL-u. Kukliński nie był jedyny. Mniej znani oficerowie służb i wojska komunistycznego, którzy przeszli na drugą stronę, żyją do dziś. Większości nie uznano za bohaterów.

W 1958 r. w trakcie pobytu za granicą kontakt z Amerykanami nawiązał ppłk Michał Goleniewski, szef wydziału VI departamentu I MSW, zajmującego się wywiadem naukowo-technicznym. Do Amerykanów zaczęły docierać listy z informacjami o polskim wywiadzie podpisane przez "Heckenschuetze", czyli strzelca wyborowego. Szybko okazało się, że dane od snajpera są prawdziwe. Dzięki nim ujęto wielu podwójnych agentów i informatorów. Goleniewski oddał się w amerykańskie ręce, kiedy wyszło na jaw, że ma w Berlinie kochankę, co mogło stać się podstawą do usunięcia ze służby. W 1961 r. przyjechał z nią do ambasady USA taksówką. W trakcie dwóch lat przesłuchań przekazał wiele bezcennych informacji o metodach naszego wywiadu. W USA osadzono go w wiejskiej willi, a następnie w mieszkaniu na Manhattanie. Tam zaczął podawać się za cudownie ocalałego carewicza Aleksego. Zmarł w 1993 r.

Dotkliwe dla polskiego wywiadu było przejście na drugą stronę por. Andrzeja Kopczyńskiego. Był absolwentem pierwszego rocznika, który ukończył Ośrodek Kształcenia Kadr Wywiadu w Starych Kiejkutach. Studiował m.in. z Gromosławem Czempińskim. Podczas stażu językowego w Niemczech zgłosił się do ośrodka dla uchodźców. Chociaż był oficerem ze zbyt krótkim stażem, żeby prowadzić własną siatkę, to przekazał na Zachód cenną wiedzę dotyczącą programu kształcenia w OKKW, a także zdekonspirował osoby, z którymi studiował. W wyniku jego działań w MSW zapadły decyzje, aby ze względów bezpieczeństwa absolwentów pierwszego rocznika z wywiadu wycofać zza granicy z obawy przed próbami werbunku. Kopczyński po upadku żelaznej kurtyny wrócił do Polski. Bez sukcesu próbował prowadzić biznes. Firmowe plany pokrzyżowali dawni znajomi z wywiadu PRL. Według relacji kolegi ze szkolenia w Kiejkutach Kopczyński o pomoc prosił nawet Czempińskiego. Ten, uznając oficera za zdrajcę, wyrzucił go z gabinetu.

Zdarzało się, że oficerowie wywiadu przechodzili na zachodnią stronę podczas urlopu. Tak było w sierpniu 1983 r. w przypadku ppłk. Jerzego Korycińskiego. Informacje od niego mogły przyczynić się do zdekonspirowania Mariana Zacharskiego. Na urlopie w amerykańskie ręce oddał się także ostatni oficer wywiadu, który przeszedł na drugą stronę - mjr Ryszard Widerski. Pracował m.in. w wydziale, na czele którego stał Czempiński. Wiedział sporo na temat systemów zabezpieczeń w placówkach dyplomatycznych, pracy rezydentur i metodach łączności. Na Zachód przekazał pewnie wiele informacji personalnych. Jak były dokładne, niech świadczy to, że do oficera polskiego wywiadu w placówce w Nigerii, który z Widerskim w centrali siedział w jednym pokoju, zgłosił się oficer CIA, podejmując próbę werbunku.

Historycy komentują, że defektorów kusił zachodni standard życia. - Dochodziły do tego kwestie ideologicznie, ale prawdopodobnie większość chciała się po prostu urządzić na Zachodzie - mówi Witold Bagieński z IPN. Większość tych, którzy zmienili strony, mogła liczyć na hojność amerykańskiego rządu i godną emeryturę na koszt podatnika z USA.

Większość tych, którzy zmienili strony, mogła liczyć na hojność rządu USA

@RY1@i02/2014/025/i02.2014.025.00000050a.101.gif@RY2@

Andrzej Kopczyński przeszedł na drugą stronę w 1976 r.

@RY1@i02/2014/025/i02.2014.025.00000050a.102.gif@RY2@

Michał Goleniewski nawiązał kontakt z USA w 1958 r.

@RY1@i02/2014/025/i02.2014.025.00000050a.103.gif@RY2@

Jerzy Koryciński został podwójnym szpiegiem w 1983 r.

@RY1@i02/2014/025/i02.2014.025.00000050a.104.gif@RY2@

Władysław Mróz uciekł na Zachód w 1959 r.

@RY1@i02/2014/025/i02.2014.025.00000050a.805.jpg@RY2@

Ryszard Widerski oddał się w amerykańskie ręce na urlopie

zdjęcia: Archiwum IPN (5)

Jakub Kapiszewski

jakub.kapiszewski@infor.pl