Kalendarium powstania

26 grudnia

Przyjazd wieczorem do Poznania Ignacego Jana Paderewskiego i brytyjskiej misji wojskowej. Przemówienie tego wybitnego pianisty, kompozytora i polityka z okna poznańskiego hotelu Bazar.

27 grudnia

Patriotyczne manifestacje Polaków pod „Bazarem”. Niemieckie prowokacje i ostrzelanie hotelu przez żołnierzy. Zbrojna odpowiedź Polaków – około godziny 17. wybucha w Poznaniu powstanie. Informacja o walkach zostaje przekazana na prowincję. Poznańscy powstańcy opanowują m.in. budynki Prezydium Policji i pocztę, przybyłe pociągami kompanie jarocińska i pleszewska zajmują dworzec i zatrzymują niemieckie oddziały zmierzające do centrum miasta.

28 grudnia

Polacy zdobywają m.in. poznańską cytadelę, fort i arsenał. Naczelna Rada Ludowa (NRL) mianuje tymczasowym dowódcą powstania kapitana Stanisława Taczaka. Mieszkańcy Szamotuł i Wrześni przejmują władzę w swoich miastach.

29 grudnia

Polacy opanowują Gniezno, Grodzisk Wielkopolski, Kłecko, Kórnik, Wielichowo i Witkowo. Do Poznania przybywa delegacja rządu pruskiego, która spotyka się z przedstawicielami NRL. W wyniku rozmów odpowiedzialnością za wybuch walk zostaje obciążony niemiecki 6. pułk grenadierów.

30 grudnia

6. pułk grenadierów opuszcza Poznań, powstańcy przejmują jego koszary na Jeżycach. Polacy opanowują Śrem, Wągrowiec i Gołańcz. Powstańcy pokonują w nocnej bitwie pod Zdziechową niemieckie oddziały z Bydgoszczy, wysłane do zajęcia Gniezna.

31 grudnia

Początek polskiej ofensywy w kierunku Kujaw pod dowództwem Pawła Cymsa. Celem jest zajęcie Inowrocławia. Powstańcy opanowują Ostrów Wielkopolski, Kcynię, Kościan i Oborniki.

Rok 1919

1 stycznia

Ignacy Paderewski w drodze do Warszawy wjeżdża do wyzwolonego Ostrowa. Polacy opanowują Jarocin, Krotoszyn, Mogilno i Nakło, przejmując kontrolę nad częścią linii kolejowej z Berlina do Królewca.

2 stycznia

Zajęcie Gostynia i Strzelna, walki w Szubinie. Zacięta bitwa o Nowy Tomyśl, zamieszkały w 90 proc. przez Niemców. Na wieść o zbliżaniu się do Inowrocławia powstańczych oddziałów Pawła Cymsa Polska Organizacja Wojskowa w tym mieście rozpoczyna ataki na niemieckie instytucje.

3 stycznia

Powstańcy zdobywają Nowy Tomyśl. Decyzją Naczelnej Rady Ludowej urząd Naczelnego Prezesa Prowincji Poznańskiej obejmuje Wojciech Trąmpczyński.

4 stycznia

Atak Polaków na niemieckie oddziały z Zbąszyniu. Zacięte walki o miasto, zakończone wycofaniem się powstańców.

5 stycznia

Powstańcy zajmują Czarnków, Jutrosin, Kruszwicę, Miejską Górkę, Strzelno i Wolsztyn, okrążają Rawicz. Trwają walki o Sieraków i Mroczę. Walki o Inowrocław zostają zakończone rozejmem i wycofaniem się niemieckich wojsk z miasta.

6 stycznia

Powstańcy przejmują władzę w Inowrocławiu i Pleszewie. Po 20-minutowym, brawurowym szturmie Polacy zajmują bazę lotniczą we wsi Ławica – ostatni duży garnizon niemiecki w okolicy Poznania. Na Ławicy oraz w hangarach na Winiarach zdobywają ponad 300 samolotów, z których sformowane zostaną pierwsze wielkopolskie eskadry lotnicze. W odwecie niemieckie bombowce z Frankfurtu nad Odrą atakują powstańców pod Nakłem.

7 stycznia

Rozkazem dziennym dowódcy powstania jego teren zostaje podzielony na siedem okręgów wojskowych. Powstańcy zajmują Gostyń i Chodzież. Odwetowe niemieckie bombardowanie Ławicy wywołuje panikę w Poznaniu.

8 stycznia

Komisariat NRL ogłasza przejęcie władzy cywilnej i wojskowej oraz mianuje dowódcą powstania generała Józefa Dowbora-Muśnickiego. Krwawa bitwa o Chodzież. Powstańcy kosztem 24 zabitych odpierają niemiecki atak na miasto. Straty niemieckie – 672 zabitych. Odbicie przez Polaków Czarnkowa, zwycięstwo w bitwie pod Ślesinem i zajęcie Sierakowa. Nieudany atak na zajęty przez Niemców Szubin.

9 stycznia

Odwetowy nalot powstańców na lotnisko we Frankfurcie nad Odrą. Zamknięcie przez Polaków śluz między Czarnkowem a Wieleniem powoduje zalanie doliny Noteci i odcięcie drogi niemieckim wojskom. NRL rozpoczyna przejmowanie władzy administracyjnej w Wielkopolsce. Początek usuwania antypolskich urzędników i przejmowania przez starostów uprawnień niemieckich landratów.

10 stycznia

Walki na froncie południowym w okolicach Kąkolewa, Rydzyny i Leszna. Polacy zdobywają Sarnowę.

11 stycznia

Polacy zajmują Szubin, Żnin, Łabiszyn i Złotniki. Nieudany atak na Zbąszyń. Niemcy odbijają Sarnowę. Bitwa pod wiatrakami w Osiecznej, gdzie powstańców zaatakował przybyły z Wrocławia regularny oddział niemiecki, wspomagany przez dwa działa, miotacze min i pięć cekaemów. Znacznie słabiej uzbrojonym Polakom udaje się obronić wzgórze z wiatrakami i pobliską osadę Raduchowo. Polski kontratak na bagnety kończy się pościgiem za przeciwnikiem aż pod Leszno.

12 stycznia

Walki pod Lesznem i Lipnem. Wspierany przez artylerię niemiecki oddział zajmuje Zatom Stary, ale zostaje wyparty w wyniku brawurowego kontrataku Polaków. Dowództwo powstania zabrania oddziałom przekraczania rzeki Obry, oddzielającej Wielkopolskę od ziemi lubuskiej.

14 stycznia

Komisariat NRL apeluje do Romana Dmowskiego o pomoc w zawarciu rozejmu. Walki o Zatom Nowy, nieudana próba odbicia Szamocina.

16 stycznia

Dwóch przedstawicieli Wielkopolski obejmuje teki w rządzie Ignacego Paderewskiego. Ministrem skarbu zostaje Józef Englich, a przemysłu i handlu – Kazimierz Hącia.

17 stycznia

Ogłoszenie poboru do Armii Wielkopolskiej, obejmującego roczniki 1897–1899.

18 stycznia

Generał Józef Dowbor-Muśnicki dokonuje podziału frontu powstania wielkopolskiego na cztery odcinki.

Początek obrad konferencji pokojowej w Paryżu. Roman Dmowski porusza na niej sprawę polskich ziem zaboru pruskiego i żąda wstrzymania przez Niemców wszystkich działań zbrojnych w Wielkopolsce.

21 stycznia

Ustalenie przez Naczelną Radę Ludową roty przysięgi Armii Wielkopolskiej. Ponieważ zdaniem NRL Wielkopolska wciąż formalnie była częścią Prus, treść przysięgi zobowiązywała żołnierzy do wierności radzie, a nie Rzeczpospolitej. Powoduje to polityczny konflikt między dowodzącym Armią Wielkopolską generałem Dowborem-Muśnickim a jego szefem sztabu, skierowanym do Wielkopolski przez Józefa Piłsudskiego Julianem Stachiewiczem. Po dymisji Stachiewicza jego stanowisko obejmie Władysław Anders.

22 stycznia

Powstańcy zwyciężają w bitwie pod Robaczyskiem. Niemcy zdobywają Potulice.

23 stycznia

Bohaterska obrona Miejskiej Górki.

25 stycznia

Polacy zdobywają Kargowę i Babimost.

26 stycznia

Uroczysta przysięga oddziałów Armii Wielkopolskiej na Placu Wolności w Poznaniu (dawny Plac Wilhelmowski).

27 stycznia

Początek niemieckiej ofensywy na froncie północnym, w rejonie Bydgoszczy i Nakła. Bitwa pod Rynarzewem.

28 stycznia

Niemcy odzyskują Szubin.

29 stycznia

Na konferencji pokojowej w Paryżu Roman Dmowski uzasadnia polskie prawa do ziem zaboru pruskiego.

1 lutego

Początek ciężkich walk o Szubin, Łabiszyn i Rynarzewo.

2 lutego

Początek polsko-niemieckich rokowań w Berlinie dotyczących wstrzymania walk w Wielkopolsce.

3 lutego

„Rzeź pod Kcynią” i załamanie się niemieckiego ataku na froncie północnym. Mimo posiadania artylerii i pociągu pancernego w bitwie pod Kcynią Niemcy ponoszą ciężkie straty w ludziach i sprzęcie. Polski kontratak do linii Noteci przywraca sytuację sprzed niemieckiej ofensywy. Utrata przez powstańców Chodzieży, Margonina i Zdunów na froncie południowym.

4 lutego

Powstańcy odbijają Szubin.

5 lutego

Fiasko rozmów w Berlinie. Polacy odrzucają niemieckie warunki: rozwiązania Armii Wielkopolskiej, zapłaty kontrybucji za dokonane w wyniku powstania zniszczenia oraz uznania praw Niemiec do ziem zaboru pruskiego.

6 lutego

Koniec rozmów w Warszawie dotyczących reprezentacji Wielkopolski w polskim Sejmie Ustawodawczym, do którego wybory odbyły się 26 stycznia. Z powodu trwających walk i obawy przed międzynarodowymi konsekwencjami zrezygnowano z przeprowadzania ich w Wielkopolsce. Zamiast tego postanowiono, że w rozpoczętych 10 lutego obradach Sejmu jako reprezentacja zaboru pruskiego weźmie udział 16 polskich posłów do Reichstagu.

7 lutego

Ciężkie walki o Kolno.

9 lutego

Zatrzymanie niemieckiej ofensywy pod Trzcielem.

10 lutego

Powstańcy zatrzymują niemiecki atak, którego celem było przebicie polskiego pierścienia okrążenia wokół Rawicza. Krwawa bitwa o Słupię Kapitulną.

12 lutego

Wsparci przez pociągi pancerne Niemcy odbijają Babimost i Kargowę. Powstańcy powstrzymują natarcie pod Kopanicą.

14 lutego

Początek rozmów w Paryżu dotyczących przedłużenia warunków rozejmu kończącego I wojnę światową na front powstania wielkopolskiego. Pod naciskiem Francji delegacja Niemiec wyraża zgodę.

15 lutego

Wstrzymanie niemieckich ataków w Wielkopolsce i wyznaczenie linii demarkacyjnej pomiędzy walczącymi oddziałami.

16 lutego

Rozejm w Trewirze oficjalnie kończy walki powstania wielkopolskiego. Brak konkretnej daty wejścia umowy w życie powoduje jednak, że wciąż dochodzi do potyczek między polskimi a niemieckimi oddziałami.

17 lutego

Wbrew postanowieniom rozejmu niemieckie wojska w rejonie Miałowa, Międzychodu i Zbąszynia odmawiają wycofania się za wyznaczoną linię demarkacyjną.

18 lutego

Powstańcy zdobywają niemiecki pociąg pancerny pod Rynarzewem.

5 marca

Do Wielkopolski przybywa Misja Międzysojusznicza państw alianckich na czele z francuskim politykiem Josephem Noulensem. Jej zadaniem jest dopilnowanie warunków rozejmu.

15 maja

Polski staje się jedynym językiem urzędowym w Wielkopolsce.

25 maja

Podporządkowanie Armii Wielkopolskiej Naczelnemu Dowództwu WP.

1 czerwca

Uzupełniające wybory do Sejmu Ustawodawczego w Wielkopolsce wyłaniają 42 posłów. Wszystkie mandaty obejmują przedstawiciele prawicy, startujący ze wspólnej listy Zjednoczenia Stronnictw Narodowych.

5 czerwca

W obliczu stałego zagrożenia niemieckim atakiem Komisariat NRL ogłasza stan wyjątkowy na wszystkich podlegających mu terenach. Internowanie części mężczyzn narodowości niemieckiej.

18 czerwca

Polsko-niemieckie potyczki pod Rynarzewem.

28 czerwca

Po podpisaniu przez Niemcy traktatu wersalskiego niemal cała Wielkopolska zostaje formalnie przyłączona do państwa polskiego.

1 lipca

Komisariat Naczelnej Rady Ludowej ogłasza oficjalne zniesienie granicy celnej z dawnym Królestwem Polskim.

9 lipca

Zniesienie stanu wyjątkowego w Wielkopolsce.

19 sierpnia

Rozwiązanie Naczelnej Rady Ludowej.

28 sierpnia

Włączenie Armii Wielkopolskiej w struktury Wojska Polskiego.

6 listopada

Rozwiązanie Komisariatu NRL i unifikacja władzy administracyjnej w Wielkopolsce z resztą kraju.

Rok 1920

10 stycznia

Wejście w życie postanowień traktatu wersalskiego.

17 stycznia

Rozpoczęcie akcji przyłączania miast, które zostały przyznane Polsce w traktacie wersalskim, a nie zostały zajęte przez powstańców (m.in. Leszno, Rawicz, Zbąszyń).

Marzec

Ostateczna likwidacja Frontu Wielkopolskiego.