Kto i na jakich zasadach ma prawo otrzymać trzynastą pensję

Dodatkowe wynagrodzenie roczne, określane inaczej jako trzynastka, powinno być wypłacone osobom zatrudnionym w państwowej sferze budżetowej do końca marca. Pracownikowi, który został zwolniony z pracy w związku z likwidacją firmy, trzynastą pensję należy wypłacić w dniu rozwiązania stosunku pracy.

Dla kogo dodatkowe pieniądze

Zgodnie z art. 1 ustawy z 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej prawo do trzynastej pensji (raz na rok) mają pracownicy państwowych jednostek sfery budżetowej. Dotyczy to tych osób, które obejmuje ustawa o kształtowaniu wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej oraz o zmianie niektórych innych ustaw.

Dodatkowej pensji mogą więc oczekiwać pracujący m.in. w ministerstwach, urzędach centralnych, urzędach wojewódzkich, zatrudnieni w urzędach organów władzy państwowej, kontroli, w tym kontroli skarbowej, ochrony prawa, sądach i trybunałach.

Urzędami, w których wypłacana jest dodatkowa pensja, są też między innymi: Kancelaria Sejmu, Senatu i Prezydenta, Sąd Najwyższy, Naczelny Sąd Administracyjny, Trybunał Konstytucyjny, Najwyższa Izba Kontroli, Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji, Rzecznik Praw Obywatelskich, Rzecznik Praw Dziecka, Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych, Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Krajowe Biuro Wyborcze, Państwowa Inspekcja Pracy oraz Rządowe Centrum Legislacji.

Trzynastkę otrzymują również pracownicy samorządowi zatrudnieni w urzędach gmin, starostw powiatowych i urzędów marszałkowskich.

Jakie są składowe trzynastki

Dodatkowe wynagrodzenie roczne powinno wynosić 8,5 proc. sumy wszystkich świadczeń otrzymanych przez pracownika w ciągu roku kalendarzowego, za który to świadczenie jest wypłacane (czyli obecnie za 2011 r.). Do naliczenia wysokości dodatkowej pensji uwzględnia się wynagrodzenie i inne składniki, które są przyjmowane do obliczenia ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy. [Przykład 1]

Na podstawie par. 6 i 14 rozporządzenia z 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop - przy ustalaniu ekwiwalentu za urlop wypoczynkowi trzeba uwzględnić wynagrodzenie i inne świadczenia ze stosunku pracy, z wyłączeniem:

● jednorazowych wypłat, np. za spełnienie określonego zadania bądź za określone osiągnięcie,

● wynagrodzenia za czas gotowości do pracy oraz za czas niezawinionego przez pracownika przestoju,

● nagród jubileuszowych,

● wynagrodzenia za czas urlopu wypoczynkowego i za czas innej usprawiedliwionej nieobecności w pracy,

● ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy,

● wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby,

● nagród z zakładowego funduszu nagród,

● odpraw emerytalnych lub rentowych albo innych odpraw pieniężnych,

● wynagrodzenia i odszkodowania w razie rozwiązania stosunku pracy. [Przykład 2]

Dlaczego u nauczycieli jest inaczej

Szczególne zasady ustalania ekwiwalentu za urlop zostały określone w Karcie nauczyciela. Osoby, które podlegają tej ustawie, poza wynagrodzeniem zasadniczym, do trzynastki mają wliczany dodatek za wysługę lat, motywacyjny, funkcyjny oraz za warunki pracy. Ponadto do tych elementów składowych dochodzą m.in.: wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe i godziny doraźnych zastępstw, dodatkowe wynagrodzenie za pracę w porze nocnej. Do tego świadczenia wlicza się również wprowadzony przed 2009 r. wypłacany nauczycielom, którzy nie mają zapewnionej średniej płacy jednorazowy dodatek uzupełniający.

W podstawie dodatkowej pensji wypłacanej nauczycielom należy więc uwzględnić wynagrodzenie i inne świadczenia ze stosunku pracy przyjmowane do obliczenia ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy. Szczegółowe zasady naliczania ekwiwalentu określa wspomniane wyżej rozporządzenie ministra edukacji narodowej z 8 stycznia 1997 r. [Przykład 3]

Istnieją również świadczenia otrzymywane przez pedagogów w ciągu roku, których nie bierze się pod uwagę przy naliczaniu trzynastki. Dotyczy to wynagrodzeń za czas: gotowości do pracy, niezawinionego przez pracownika przestoju, urlopu wypoczynkowego, innej usprawiedliwionej nieobecności w pracy oraz niezdolności do pracy wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną.

Ile trzeba pracować, by mieć świadczenie

Warunki do otrzymania trzynastki spełnia prawie każdy pracownik sfery budżetowej. Świadczenie to nie jest przyznawane w zależności od jakości świadczonej przez zatrudnionego pracy. Zgodnie z art. 2 ustawy o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej trzynastka zależy tylko od stażu u danego pracodawcy. Pracownik nabywa do niej prawo w pełnej wysokości po przepracowaniu w danym urzędzie całego roku kalendarzowego. Osobie, która nie spełniła tego warunku, świadczenie to przysługuje w wysokości proporcjonalnej do okresu przepracowanego, pod warunkiem że ten wynosi on co najmniej sześć miesięcy.

Ze spełnienia wymogu rocznej pracy zostali wyłączeni m.in. nauczyciele, którzy rozpoczynają pracę w szkole od września. Oni również mogą liczyć na proporcjonalną kwotę dodatkowego wynagrodzenia.

W praktyce często kierownicy urzędów mają wątpliwości, jak zdefiniować pojęcie "okres przepracowany". Przepisy nie wskazują, czy okres przepracowany należy rozumieć jako czas pozostawania w stosunku pracy, czy też rzeczywistego wykonywania obowiązków. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej uważa, że jest to okres pozostawania pracownika w zatrudnieniu u tego pracodawcy w roku kalendarzowym, za który przysługuje wynagrodzenie. Z kolei Sąd Najwyższy w uchwale z 7 lipca 2011 r. (sygn. akt III PZP 3/11, Biul. SN 2011/7/26) uznał, że okresy pobierania przez pracownika niezdolnego do pracy wynagrodzenia i zasiłku chorobowego nie podlegają wliczeniu do 6-miesięcznego okresu przepracowanego w danym roku kalendarzowym, wymaganego do nabycia trzynastki.

Rzecznik praw obywatelskich wskazał jednak, że orzeczenie to jest wiążące tylko w rozpatrywanej sprawie. Dlatego mając na względzie ten wyrok, konieczna jest nowelizacja ustawy o nagrodzie rocznej, aby nie było żadnych wątpliwości z jej naliczaniem.

Dlatego jeśli więc pracownik był na zasiłku chorobowym lub macierzyńskim, a nie przepracował co do zasady przynajmniej sześciu miesięcy, nie powinien otrzymać świadczenia. [Przykład 3]

Kto nie dostaje trzynastej pensji (m.in.):

Prezydent RP, marszałkowie i wicemarszałkowie Sejmu i Senatu, premier, wicepremier, ministrowie, wiceministrowie, szef Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, prezes i wiceprezes Najwyższej Izby Kontroli, Trybunału Konstytucyjnego oraz Narodowego Banku Polskiego, Rzecznik Praw Obywatelskich i jego zastępcy, rzecznik praw dziecka, generalny inspektor ochrony danych osobowych i jego zastępcy, prezes Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, przewodniczący Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji oraz członkowie KRRiT, główny inspektor pracy i jego zastępcy

Pracownik traci trzynastkę w przypadku:

● nieusprawiedliwionej nieobecności w pracy dłuższej niż dwa dni

● stawienia się do pracy lub przebywania w pracy w stanie nietrzeźwości [Przykład 4]

● kary dyscyplinarnej polegającej na wydaleniu z pracy wynikającej z pragmatyk służbowych

● rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika

Przykłady

1 Przyznana premia nie ma wpływu na wysokość dodatkowego wynagrodzenia

Do wypłacanej premii dla pracownika nie mają zastosowania przepisy o udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop (wyrok SN z 22 września 2000 r., sygn. akt I PKN 33/00, OSNP 2002/8/182). Premia uznaniowa, która nie ma charakteru roszczeniowego, nie jest składnikiem wynagrodzenia za pracę i wobec tego nie mieści się w pojęciu wynagrodzenia urlopowego (wyrok SN z 20 lipca 2000 r., sygn. akt I PKN 17/00, OSNP 2002/3/77).

2 Pensje za czas urlopu na dziecko nie wlicza się przy ustalaniu trzynastki

Przy naliczaniu trzynastki nie uwzględnia się okresów wynagrodzenia w trakcie zwolnienia od pracy. Urlop okolicznościowy udzielony np. na udział w pogrzebie członka rodziny oraz zwolnienie z tytułu opieki nad dzieckiem powinny być traktowane jako inne usprawiedliwione nieobecności. W efekcie pensja za czas takich nieobecności nie może być uwzględniana przy obliczaniu wysokości podstawy wymiaru trzynastki. Jej wysokość jest uzależniona od przepracowanego przez pracownika okresu. Po roku trzynastka przysługuje w pełnej wysokości. Podwładny, który nie przepracował u danego pracodawcy całego roku kalendarzowego, nabywa prawo do niej w wysokości proporcjonalnej do przepracowanego okresu, pod warunkiem że jest to co najmniej sześć miesięcy.

3 Wynagrodzenie za urlop dla poratowania zdrowia nie jest wliczane

Nauczycielka otrzyma trzynastkę tylko za cztery miesiące. Mimo że pobyt pedagoga na urlopie dla poratowania zdrowia jest traktowany jako usprawiedliwiona nieobecność w pracy, która gwarantuje nagrodę roczną, to okresu tego nie wlicza się do otrzymania trzynastki. Tak więc w jej przypadku trzynastka będzie naliczona na podstawie wynagrodzenia zasadniczego i dodatków za okres od września do końca grudnia.

4 Pracownik pod wpływem alkoholu może straci prawo do nagrody rocznej

W tej sytuacji pracodawca musi mu wypłacić dodatkowe wynagrodzenie roczne za 2011 rok. Trzynastki może pozbawić go dopiero w kolejnym roku, o ile wcześniej nie zwolni go dyscyplinarnie. Jeśli istnieje uzasadnione podejrzenie, że podwładny stawił się do pracy po użyciu alkoholu, pracodawca nie dopuści go do pracy. W konsekwencji osoba taka będzie miała nieusprawiedliwioną nieobecność w pracy, za którą nie przysługuje jej wynagrodzenie. W stosunku do pracownika, który stawił się do pracy w stanie nietrzeźwości lub spożywał alkohol w pracy, mogą być zastosowane kary porządkowe. Ich katalog zawiera art. 108 k.p. Należą do nich kary: upomnienia, nagany lub pieniężna. Dobór sankcji należy do pracodawcy. Firma może także rozwiązać stosunek pracy z winy pracownika bez zachowania okresu wypowiedzenia, m.in. w razie dopuszczenia się przez niego ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych.

Artur Radwan

artur.radwan@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 1 ustawy z 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej (Dz.U. nr 160, poz. 1080 z późn. zm.). Par. 6 i 14 rozporządzenia z 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop (Dz.U. nr 2, poz. 14 z późn. zm.).