Trzynastka w pełnej wysokości przysługuje po przepracowaniu u danego pracodawcy roku

W myśl art. 1 ust. 2 ustawy o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej obowiązek wypłacania trzynastych pensji nałożony jest na:

państwowe jednostki budżetowe i ich gospodarstwa pomocnicze oraz państwowe zakłady budżetowe,

te samorządowe jednostki budżetowe, ich gospodarstwa pomocnicze oraz zakłady budżetowe, które prowadzą gospodarkę finansową zgodnie z ustawą o finansach publicznych,

niektóre urzędy organów władzy państwowej, kontroli, ochrony prawa, sądów i trybunałów, a konkretnie kancelarie: Sejmu, Senatu, Prezydenta RP, Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Administracyjnego, Trybunału Konstytucyjnego, Krajowej Rady Sądownictwa, sądownictwa powszechnego, Najwyższej Izby Kontroli, rzecznika praw obywatelskich, rzecznika praw dziecka, Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, generalnego inspektora ochrony danych osobowych, Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Krajowego Biura Wyborczego, Państwowej Inspekcji Pracy oraz Rządowego Centrum Legislacji, biura poselskie, senatorskie lub poselsko-senatorskie oraz kluby, koła albo zespoły poselskie.

Ustawa ta nie ma zastosowania do osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe (takich jak prezydent, marszałek Sejmu, Senatu, premier, prezes Trybunału Konstytucyjnego, prezes NIK, rzecznik praw obywatelskich), którym w ogóle nie wypłaca się tego typu świadczeń, a także do żołnierzy i funkcjonariuszy służb państwowych (m.in. policjantów i strażaków), którzy na podstawie przepisów regulujących ich stosunki służbowe otrzymują dodatkowe uposażenia roczne lub nagrody roczne, stanowiące odpowiednik trzynastki pracowników cywilnych. Trzynastego wynagrodzenia nie otrzymują także posłowie i senatorowie.

Warunkiem nabycia prawa do trzynastego wynagrodzenia w pełnej wysokości jest przepracowanie całego roku kalendarzowego u danego pracodawcy. Jeżeli pracownik nie przepracował pełnego roku, to nabywa prawo do trzynastki, pod warunkiem zatrudnienia przez co najmniej sześć miesięcy. W takiej sytuacji dodatkowe wynagrodzenie roczne przysługuje w wysokości proporcjonalnej do przepracowanego okresu.

Przy ustalaniu wymaganego okresu sześciu miesięcy bez znaczenia jest to, czy ktoś przepracował sześć miesięcy bez przerwy, czy też na okres ten składało się kilka umów o pracę z tą samą jednostką - nawet jeśli między poszczególnymi angażami występowały przerwy (uchwała Sądu Najwyższego z 7 września 1995 r. I PZP 23/95, OSNP 1996/5/73).

Wskazane okresy odnoszą się tylko do zatrudnienia u danego pracodawcy. Dlatego pracownik musi przepracować co najmniej pół roku w jednej jednostce sfery budżetowej, w której jest wypłacane dodatkowe wynagrodzenie roczne. Trzynastka nie przysługuje natomiast, jeżeli pracownik przepracował ten okres, ale u kilku pracodawców sfery budżetowej. Nie można bowiem łączyć okresów zatrudnienia w różnych jednostkach.

Prawo do trzynastki nie zależy od wymiaru zatrudnienia (tj. cały etat lub jego część), rodzaju umowy o pracę (na czas nieokreślony, określony, próbny, zastępstwo), jak również od wysokości poborów.

Istotne jest, iż prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego nie mają osoby zatrudnione na podstawie umów cywilnoprawnych (zlecenia czy o dzieło).

Jeżeli pracownik rozpoczyna pracę pierwszego dnia danego miesiąca kalendarzowego, to okres miesiąca pracy, od którego zależy nabycie uprawnień pracowniczych, upływa z ostatnim dniem tego miesiąca. Natomiast w przypadku sumowania dwóch lub większej liczby okresów niepełnych miesięcy zatrudnienia, między którymi występują przerwy, należy zastosować przepis art. 114 k.c., który nakazuje liczyć termin miesięczny jako 30 dni.

Przy obliczaniu ciągłych, nieprzerwanych okresów, od których zależą uprawnienia pracownicze, należy stosować regułę, zgodnie z którą upływ miesiąca pracy następuje w dniu bezpośrednio poprzedzającym dzień, który nazwą lub datą odpowiada dniowi, w którym liczenie okresu rozpoczęto.

Przepisy jednak nie definiują pojęcia przepracować, stąd wiele wątpliwości: czy chodzi tu o okres pozostawania w stosunku pracy, czyli liczy się samo trwanie zatrudnienia, czy też przeciwnie, chodzi o okres faktycznej pracy, tzn. gdy pracownik stawiał się codziennie do pracy, podpisywał listę obecności i swoją pracę świadczył.

Prawo do trzynastki jest uzależnione od długości okresu pozostawania w stosunku pracy, a nie efektywnego wykonywania pracy. Taki pogląd zaprezentował Sąd Najwyższy w uchwale z 13 grudnia 2005 r. (II PZP 9/05, OSNP 2006/7-8/109). W uzasadnieniu wyjaśnił, że do podstawy wymiaru trzynastki wlicza się przede wszystkim wynagrodzenie za efektywnie przepracowany czas, tj. z wyłączeniem wynagrodzenia i zasiłku chorobowego, a także zasiłku macierzyńskiego. Sąd uznał, że ustalając uprawnienie danego pracownika do trzynastki, powinien liczyć się sam fakt pozostawania w zatrudnieniu, a nie faktyczne świadczenie pracy.

Stosowanie tej interpretacji jest korzystniejsze dla pracownika i popierane jest przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej. Resort ten przyjmuje bowiem, że należy brać pod uwagę okresy zatrudnienia pracownika, a nie czas faktycznie przepracowany u danego pracodawcy.

Urlopu bezpłatnego nie wlicza się do sześciomiesięcznego okresu, którego przepracowanie uprawnia do wypłaty trzynastego wynagrodzenia. Przepis art. 174 k.p. wyraźnie wskazuje, że okres urlopu bezpłatnego nie stanowi okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze. Nie dotyczy to jednak urlopu bezpłatnego udzielonego:

w celu wykonywania pracy u innego pracodawcy przez okres ustalony w zawartym w tej sprawie porozumieniu między pracodawcami (art. 174¹ k.p.),

w celu prowadzenia działalności związkowej poza terenem zakładu pracy (art. 25 ustawy o związkach zawodowych),

w związku z podnoszeniem przez pracownika kwalifikacji (par. 5 ust. 2 i par. 11 rozporządzenia w sprawie zasad i warunków podnoszenia kwalifikacji zawodowych i wykształcenia ogólnego dorosłych),

w celu odbycia ćwiczeń wojskowych (art. 124 o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej),

na czas sprawowania funkcji członka Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji (art. 8 ust. 1 ustawy o radiofonii i telewizji),

na czas pełnienia funkcji członka zarządu komisarycznego banku (art. 146 ust. 2 ustawy - Prawo bankowe).

Powyższe okresy należy zaliczyć do okresu, od którego jest uzależnione prawo do trzynastki. W przypadku urlopu bezpłatnego udzielonego w celu wykonywaniu pracy u innego pracodawcy, wynagrodzenia otrzymanego u niego nie wlicza się do podstawy wymiaru tego świadczenia.

Do okresu pozostawania w stosunku pracy uprawniającego do trzynastki należy zaliczyć także okresy usprawiedliwionej nieobecności. Chodzi tu o dni wolne z tytułu wychowywania dziecka w wieku do 14 lat, dni zwolnienia od pracy na czas niezbędny do stawienia się na wezwanie sądu, dni zwolnienia z okazji ślubu pracownika czy urodzenia się jego dziecka, dni, w czasie których pracownik był zwolniony z obowiązku świadczenia pracy w okresie wypowiedzenia.

Przepracowanie co najmniej sześciu miesięcy warunkujących nabycie prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego nie jest wymagane w przypadku:

nawiązania stosunku pracy w trakcie roku kalendarzowego z nauczycielem i nauczycielem akademickim zgodnie z organizacją pracy szkoły,

zatrudnienia pracownika do pracy sezonowej, jeżeli umowa o pracę została zawarta na sezon trwający nie krócej niż trzy miesiące,

powołania pracownika do czynnej służby wojskowej albo do skierowania do odbycia służby zastępczej,

rozwiązania stosunku pracy w związku z: przejściem na emeryturę, rentę szkoleniową albo rentę z tytułu niezdolności do pracy lub świadczenie rehabilitacyjne, przeniesieniem służbowym, powołaniem lub wyborem, likwidacją pracodawcy albo zmniejszeniem zatrudnienia z przyczyn dotyczących pracodawcy, likwidacją jednostki organizacyjnej pracodawcy lub jej reorganizacją,

podjęcia zatrudnienia: w wyniku przeniesienia służbowego, na podstawie powołania lub wyboru, w związku z likwidacją poprzedniego pracodawcy albo ze zmniejszeniem zatrudnienia z przyczyn dotyczących tego pracodawcy, w związku z likwidacją jednostki organizacyjnej poprzedniego pracodawcy lub jej reorganizacją, po zwolnieniu z czynnej służby wojskowej albo po odbyciu zastępczej służby,

korzystania z urlopu wychowawczego; urlopu dla poratowania zdrowia, przez nauczyciela lub nauczyciela akademickiego z urlopu do celów naukowych, artystycznych lub kształcenia zawodowego,

wygaśnięcia stosunku pracy w związku ze śmiercią pracownika.

Wysokość dodatkowego wynagrodzenia rocznego nie zależy od długości stażu pracy pracownika. Trzynastka przysługuje w pełnej wysokości każdemu pracownikowi, który przepracował u pracodawcy cały rok. Jednakże w pewnych przypadkach, pomimo pozostawania w zatrudnieniu przez pełen rok pracownikowi świadczenie to nie będzie przysługiwało.

Pracownik nie nabywa prawa do wynagrodzenia rocznego w przypadkach:

nieusprawiedliwionej nieobecności w pracy trwającej dłużej niż dwa dni,

stawienia się do pracy lub przebywania w pracy w stanie nietrzeźwości,

wymierzenia pracownikowi kary dyscyplinarnej wydalenia z pracy lub ze służby,

rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika.

Zaistnienie jednej z powyższych okoliczności powoduje automatycznie utratę prawa do całej trzynastki. Następuje to z mocy prawa i nie jest uzależnione od decyzji pracodawcy. Wymienione zdarzenia muszą jednak nastąpić w roku kalendarzowym, za który następuje ustalanie uprawnień do dodatkowego wynagrodzenia rocznego.

Trzynastkę ustala się w wysokości 8,5 proc. sumy wynagrodzenia za pracę otrzymanego przez pracownika w ciągu roku kalendarzowego.

Podstawę dodatkowego wynagrodzenia rocznego oblicza się tak jak ekwiwalent pieniężny za niewykorzystany w naturze urlop wypoczynkowy.

Wyjątkiem od przedstawionej zasady jest wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy oraz pensja za czas pozostawania bez pracy przysługująca pracownikowi, który podjął pracę w wyniku przywrócenia do pracy. Składniki te powinny bowiem zostać wliczone do podstawy trzynastki.

Generalnie do podstawy wymiaru dodatkowego wynagrodzenia rocznego nie wlicza się.:

jednorazowych lub nieperiodycznych wypłat za spełnienie określonego zadania bądź za określone osiągnięcie,

wynagrodzenia za czas gotowości do pracy oraz niezawinionego przez pracownika przestoju,

nagród jubileuszowych,

wynagrodzenia za czas innej niż urlop wypoczynkowy usprawiedliwionej nieobecności,

ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy,

dodatkowego wynagrodzenia radcy prawnego za zastępstwo sądowe,

wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby,

nagród z zakładowego funduszu nagród, dodatkowego wynagrodzenia rocznego, należności z tytułu udziału w zyskach lub nadwyżce bilansowej,

odpraw emerytalnych lub rentowych albo innych odpraw pieniężnych,

wynagrodzenia i odszkodowania przysługującego w razie rozwiązania stosunku pracy.

Podstawy wymiaru trzynastej pensji nie stanowią też:

nagrody uznaniowe,

świadczenia z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych,

wynagrodzenie dla nauczyciela przeniesionego w stan spoczynku (por. uchwała Sądu Najwyższego z 10 października 2000 r., III ZP 22/2000),

wynagrodzenie dla nauczyciela za czas urlopu dla poratowania zdrowia (por. uchwała Sądu Najwyższego z 10 października 2000 r., III ZP 22/2000, OSNP 2001/5/142),

nauczycielskie dodatki mieszkaniowe,

wynagrodzenie dla sędziego za czas nieobecności w pracy z powodu choroby (por. uchwała Sądu Najwyższego z 25 lipca 2003 r., III PZP 7/03, OSNP 2004/2/26).

W przypadku gdy pracownik nie przepracował u danego pracodawcy całego roku kalendarzowego, przysługuje mu prawo do trzynastki w wysokości proporcjonalnej do okresu przepracowanego u danego pracodawcy, pod warunkiem, że okres ten wynosi co najmniej sześć miesięcy.

Obowiązkiem pracodawcy jest wypłacenie dodatkowego wynagrodzenia rocznego do 31 marca za pracę w roku poprzednim niezależnie od tego, czy stosunek pracy jest kontynuowany, czy ustał w ciągu roku, za który trzynastka przysługuje. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy stosunek pracy zostaje rozwiązany w związku z likwidacją pracodawcy. Wynagrodzenie roczne wypłaca się wówczas w dniu rozwiązania stosunku pracy.

Trzynastka jest dodatkowym składnikiem wynagrodzenia. Powoduje to, że ustalając kwotę potrącenia komorniczego z wynagrodzenia należy zsumować wynagrodzenie zwykłe z trzynastką i zastosować reguły dotyczące potrąceń, z tym że w myśl art. 87 k.p., dodatkowe wynagrodzenie roczne podlega egzekucji na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych do pełnej wysokości. W pozostałych przypadkach stosuje się zasady ogólne.

Zasadniczo potrąceń należności z wynagrodzenia pracownika w miesiącu, w którym są wypłacane składniki wynagrodzenia za okresy dłuższe niż jeden miesiąc, dokonuje się od łącznej kwoty wynagrodzenia uwzględniającej te składniki wynagrodzenia. Jeśli jednak przedmiotem egzekucji są świadczenia alimentacyjne, wówczas potrącenie nie może przekraczać 3/5 łącznej pensji. Nie dotyczy to jednak nagród z zakładowego funduszu nagród, dodatkowego wynagrodzenia rocznego oraz należności przysługujących pracownikom z tytułu udziału w zysku lub w nadwyżce bilansowej, których potrącenie nie podlega ograniczeniom.

Powyższe oznacza, że w miesiącu wypłaty trzynastki nie należy jej doliczać do wynagrodzenia i po potrąceniu składek i podatku obliczać 3/5 wynagrodzenia. Jeżeli suma na tytule egzekucyjnym jest wyższa lub równa kwocie trzynastki, to dodatkowe wynagrodzenie roczne może być potrącone w pełnej wysokości.