Jakie składki od samozatrudnionych w czasie zawieszenia działalności

Przedsiębiorca, który nie zatrudnia pracowników, może zawiesić działalność gospodarczą na okres od jednego miesiąca do 24 miesięcy. Po zawieszeniu wykonywania działalności przedsiębiorca nie musi opłacać składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne. Może jednak opłacać w tym okresie składki na dobrowolne ubezpieczenia emerytalne i rentowe, a także ubezpieczenie zdrowotne. Nie może natomiast podlegać w tym czasie ubezpieczeniu chorobowemu i wypadkowemu. Przedsiębiorca, który zamierza zawiesić wykonywanie działalności gospodarczej, jest zobowiązany dokonać zgłoszenia do ewidencji działalności gospodarczej o zawieszeniu.

Art. 14a ustawy z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2007 r. nr 155, poz. 1095 z późń. zm). Art. 7ba ust. 2 ustawy z 19 listopada 1999 r. - Prawo działalności gospodarczej (Dz.U. nr 101, poz. 1178 z późn. zm.).

Za okres zawieszenia wykonywania działalności przedsiębiorca nie ma obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej oraz opłacania składek na ubezpieczenia społeczne. Dzieje się tak w normalnej sytuacji, ale są od niej wyjątki. Czasem mimo zawieszenia działalności deklarację oraz raporty trzeba składać, bo taki obowiązek wynika z innych przepisów. Przykładowo, gdy w okresie zawieszenia działalności przedsiębiorca będzie wypłacał zaległe wynagrodzenie pracownikom czy też zleceniobiorcom, których w miesiącu wypłaty już nie będzie zatrudniał, to od tego wynagrodzenia konieczne będzie naliczenie składek, wykazanie ich w dokumentach rozliczeniowych składanych do ZUS oraz oczywiście ich opłacenie, albo wtedy gdy przedsiębiorca przystąpi do dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych.

Art. 36a ust. 3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Po zawieszeniu działalności ustaje obowiązek ubezpieczeń od dnia, w którym rozpoczyna się zawieszenie, do dnia poprzedzającego dzień wznowienia działalności. Zatem przedsiębiorca nie musi opłacać składek od 14 października do 15 maja (włącznie). Składki opłaci proporcjonalnie za pozostałe w październiku dni i od 16 maja do końca tego miesiąca. Zasada proporcjonalności odnosi się do składki emerytalnej, rentowej, chorobowej, wypadkowej. Inaczej jest jednak ze składką zdrowotną, bo ta jest niepodzielna. Trzeba ją zapłacić za całe miesiące, w których choć przez jeden dzień była prowadzona działalność. Zatem odnosząc się do przypadku przedsiębiorcy, zapłaci on całą składkę za październik i za maj. Najlepiej więc unikać zawieszania i odwieszania działalności w trakcie miesiąca i, jeśli to możliwe, zdecydować się na taki krok od pierwszego dnia miesiąca.

Art. 14a ustawy z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2007 r. nr 155, poz. 1095 z późń. zm).

Przedsiębiorcy, którzy nie opłacają składek emerytalnych, zmniejszą swoją przyszłą emeryturę. Nie ma tutaj znaczenia, czy będą korzystać ze starego, czy z nowego systemu emerytalnego. Nieopłacanie składek nie jest okresem nieskładkowym, a tym bardziej składkowym. Jeszcze większe znacznie ma to w nowym systemie. Każda składka zwiększa kwotę przyszłej emerytury. Dla przedsiębiorców może to mieć szczególne znaczenie, bo z reguły płacą stosunkowo niskie składki emerytalne (obecnie minimalna kwota to 368,46 zł (tj. 19,52 proc. podstawy miesięcznie). Mogą dużo zarabiać, prowadząc biznes, ale opłacając stosunkowo niskie składki, uzyskają niską emeryturę.

Art. 7 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn zm.).

Przedsiębiorca, który nie opłaca składki emerytalnej, oprócz niższej emerytury naraża się też na to, że w ogóle jej nie otrzyma, lub na to, że nie zagwarantuje sobie prawa do świadczenia minimalnego. Okres zawieszenia w starym systemie nie jest zaliczany do stażu, który jest brany pod uwagę przy nabyciu prawa do emerytury. Żeby ją nabyć, trzeba zgromadzić co najmniej 20 lat (kobieta) i 25 lat (mężczyzna) lat składkowych i nieskładkowych.

W nowym systemie, aby w ogóle otrzymać emeryturę, nie ma już znaczenia okres składkowy i nieskładkowy. Osoba, która przepracowała nawet pięć lat, nabędzie do niej prawo po ukończeniu wieku emerytalnego. Wtedy jednak - ze względu na małą kwotę składek w ZUS i OFE - może być ona bardzo niska. Emerytura będzie obliczana poprzez podzielenie kapitału emerytalnego przez statystyczną długość trwania życia. Ustawodawca dał jednak gwarancję wypłaty emerytury minimalnej (nawet jeśli nie osiągnie się jej w wyniku dzielenia zgromadzonego kapitału), ale pod warunkiem że ubezpieczony legitymuje się 20 latami (kobieta) lub 25 latami (mężczyzna) okresów składkowych i nieskładkowych. Jeśli ktoś pracował krócej, a wynik podzielenia kapitału emerytalnego będzie niższy od minimum (obecnie 706,29 zł), nie otrzyma dopłaty.

Art. 87 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn zm.).

Rentę z tytułu niezdolności do pracy może otrzymać osoba, która ma wymagany okres składkowy i nieskładkowy (na przykład dla osoby, która ukończyła 30 lat, jest to pięć lat), a niezdolna do pracy stała się w określonych ustawą okresach składkowych (okres zatrudnienia, prowadzenia firmy) i nieskładkowych, byle nie później (poza wyjątkami) niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów. Innymi słowy, aby otrzymać rentę, nie może upłynąć zbyt wiele czasu od ustania tytułu ubezpieczenia. Przedsiębiorca, który zawiesił działalność, nie otrzyma renty, jeśli stał się niezdolny do pracy między 19. a 24. miesiącem od zawieszenia działalności, a nie ma wymaganych okresów ubezpieczenia wynoszących 20 lat dla kobiety i 25 dla mężczyzny. Osoba decydująca się na zawieszenie musi więc zdawać sobie sprawę, że gdyby stała się niezdolna do pracy w tym okresie, może nie mieć szans na uzyskanie w ZUS świadczenia.

Art. 57 i 58 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn zm.).

Przedsiębiorca, który zawiesi wykonywanie działalności gospodarczej, nie opłaca składek chorobowych. To z kolei ma wpływ na prawo do zasiłku chorobowego z tego ubezpieczenia po wznowieniu wykonywania działalności. Przepis mówi, że jeśli przerwa w opłacaniu składek chorobowych jest dłuższa niż 30 dni, to przedsiębiorca traci prawo do świadczeń z ubezpieczenia chorobowego, np. zasiłku chorobowego. Przedsiębiorca, żeby nabyć prawo do tych świadczeń, musi nieprzerwanie opłacać składkę przez 90 dni, czyli musi zapłacić trzy składki. Gdy zachoruje wcześniej, nie otrzyma świadczenia. Oznacza to, że w trakcie zawieszenia przedsiębiorca nie otrzyma świadczeń z ubezpieczenia chorobowego, a po wznowieniu działalności nabędzie prawo do nich dopiero po 90 dniach, pod warunkiem że od pierwszego dnia po wznowieniu będzie opłacał składkę chorobową.

Art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 11 ust. 2, art. 36a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.). Art. 4 ust. 1 pkt 2, art. 4 ust. 2 ustawy z 5 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 77, poz. 512).

Z 30 proc. preferencyjnej podstawy naliczania składek od minimalnego wynagrodzenia mogą korzystać przedsiębiorcy w okresie pierwszych 24 miesięcy kalendarzowych od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności gospodarczej. Okres zawieszenia nie wstrzymuje biegu terminu preferencyjnego opłacania składek. Jeśli 24 miesiące upłyną w trakcie zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej i opłacania w tym okresie składek od 30 proc. minimalnego wynagrodzenia, począwszy od 1 dnia 25. miesiąca, podstawa wymiaru składek dla takiej osoby nie może być niższa od 60 proc. przeciętnego wynagrodzenia.

Art. 18 ust. 8 i 18a ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Prawo do świadczeń opieki zdrowotnej ustaje po upływie 30 dni od dnia wygaśnięcia obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego. Oznacza to, że przedsiębiorca będzie mógł korzystać ze świadczeń w listopadzie, po opłaceniu składki za październik. Ale już od grudnia sam z własnej kieszeni będzie musiał płacić za leczenie szpitalne i zabiegi. Jeżeli przerwa w prowadzeniu działalności jest dłuższa niż 30 dni, warto, aby przedsiębiorca pomyślał o tym ubezpieczeniu w czasie przestoju firmy. Może przystąpić do dobrowolnego ubezpieczenia zdrowotnego na podstawie umowy zawartej z NFZ. Albo zamiast ubezpieczenia w NFZ może zostać ubezpieczony przez najbliższego członka rodziny. Wtedy korzysta on po prostu ze składki opłacanej przez zgłaszającą go osobę. Pod warunkiem oczywiście, że spełnia ku temu wymagane warunki. Procedura zgłoszenia członków rodziny do ubezpieczenia zdrowotnego polega na tym, że ubezpieczony (osoba najbliższa), np. mąż, składa w firmie (płatnik składek) wniosek o objęcie ubezpieczeniem członka rodziny (np. dziecka, wnuka, małżonka, wstępnych pozostających z ubezpieczonym we wspólnym gospodarstwie domowym, a więc rodziców i dziadków). Następnie płatnik przekazuje ten wniosek do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na formularzu ZUS ZCNA (zgłoszenie danych o członkach rodziny dla celów ubezpieczenia zdrowotnego).

Art. art. 66 ust. 2 i 67 ust. 4 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. z 2008 r. nr 164, poz. 1027 z późn. zm.).

Paweł Jakubczak

pawel.jakubczak@infor.pl