Tylko przedsiębiorca faktycznie prowadzący działalność może podlegać ubezpieczeniom

Upadły nie jest osobą prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą i wobec tego nie podlega ubezpieczeniom społecznym na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 13 pkt 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz 1585 z późn. zm.).

Decyzją ze stycznia 2010 r. ZUS stwierdził, że Z.S. od 30 czerwca 2009 r. nie podlega ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Syndyk masy upadłości oraz wnioskodawca Z.S. wnieśli odwołanie od powyższej decyzji, domagając się jej zmiany i stwierdzenia, że Z.S. podlega w spornym okresie ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Sąd okręgowy wyrokiem z kwietnia 2010 r. oddalił odwołanie. Apelację wywiedli Z.S. oraz syndyk masy upadłości zakładu Z.S., zaskarżając powyższy wyrok w całości.

Wyrokiem ze stycznia 2011 r. sąd apelacyjny oddalił apelację. Jak podkreślił sąd, przedmiotem sporu między stronami była kwestia, czy Z.S. od czerwca 2009 r. podlegał ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, a w szczególności czy ogłoszenie upadłości likwidacyjnej w stosunku do wnioskodawcy jako przedsiębiorcy oznaczało, że nie prowadził on już pozarolniczej działalność gospodarczej i nie podlegał w konsekwencji ubezpieczeniom społecznym z tego tytułu.

Sąd stwierdził, że tytułem do podlegania ubezpieczeniom społecznym, wskazanym w art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jest prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Użyte w art. 13 pkt 4 cytowanej ustawy określenie "wykonywanie działalności" podkreśla, że istotny jest tutaj element faktycznego prowadzenia działalności. Wpis do ewidencji działalności gospodarczej o rozpoczęciu tej działalności ma deklaratoryjny charakter.

Sąd drugiej instancji stwierdził, że sąd pierwszej instancji trafnie wskazał, iż przedsiębiorstwo jako zakład pracy w rozumieniu art. 3 k.p. wchodzi w skład masy upadłości. Stosownie do przepisów art. 75 ust. 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 1112), jeżeli ogłoszono upadłość obejmującą likwidację majątku upadłego, upadły traci prawo zarządu oraz możliwość korzystania i rozporządzania mieniem wchodzącym do masy upadłości. Jak wynika z treści przepisów art. 173 cytowanej ustawy, syndyk niezwłocznie obejmuje majątek upadłego, zarządza nim, zabezpiecza go przed zniszczeniem, uszkodzeniem lub zabraniem go przez osoby postronne oraz przystępuje do jego likwidacji. Czynności tych dokonuje w miejsce dotychczasowego właściciela, a także kierownictwa zakładu pracy wobec pracownika. Upadły jest obowiązany wskazać i wydać syndykowi cały swój majątek, a także wydać wszystkie dokumenty dotyczące jego działalności, majątku oraz rozliczeń, w szczególności księgi rachunkowe, inne ewidencje prowadzone dla celów podatkowych i korespondencję. Pozbawienie upadłego, a więc także działającego w jego imieniu zarządu, uprawnień do dysponowania majątkiem ma charakter bezwzględnie obowiązujący i dotyczy zarówno postępowania cywilnego, jak i wszelkiego rodzaju postępowań administracyjnych, w tym także podatkowego. Zasadnie wskazał sąd okręgowy, że o tym, czy dany podmiot jest przedsiębiorcą, decydują przepisy prawa działalności gospodarczej (w odniesieniu do prawa publicznego) i kodeksu cywilnego (w odniesieniu do prawa prywatnego). Jeżeli zatem osoba fizyczna podejmuje i wykonuje (prowadzi) działalność gospodarczą we własnym imieniu, w pełni uprawnione jest twierdzenie o posiadaniu przez nią statusu przedsiębiorcy. Jeśli jednak jej działalność nie odpowiada definicji pojęcia działalności gospodarczej, określonej w prawie działalności gospodarczej, brak jest podstaw do uznania podmiotu za przedsiębiorcę. Zgodnie z art. 157 ust. 4 cytowanej ustawy syndyk, nadzorca sądowy, zarządca będący osobą fizyczną jest osobą prowadzącą pozarolniczą działalność w rozumieniu przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Treść powyższych przepisów wskazuje wprost, że dalsze prowadzenie przedsiębiorstwa upadłego możliwe jest przez syndyka masy upadłości, i to w ściśle określonych sytuacjach, po spełnieniu warunków formalnych. Do kosztów postępowania upadłościowego zalicza się zaś, jak wynika to z treści przepisów art. 230 ust. 1 i 2 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, opłaty sądowe oraz wydatki niezbędne do osiągnięcia celu postępowania, do których należą w szczególności: wynagrodzenie i wydatki syndyka.

Tytułem podlegania ubezpieczeniom społecznym wskazanym w art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych jest prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Użyte w art. 13 pkt 4 cytowanej ustawy określenie "wykonywanie działalności" podkreśla, że istotny jest tutaj element faktycznego prowadzenia działalności gospodarczej. W stanie faktycznym niniejszej sprawy brak było jakichkolwiek podstaw do uznania, że wnioskodawca we własnym imieniu prowadził w spornym okresie nadal pozarolniczą działalność gospodarczą. Wnioskodawca nie wykazał również w żaden sposób zasadności podnoszonych przez siebie twierdzeń na tę okoliczność. Nie sposób było uznać, że opłacanie składek na ubezpieczenie społeczne w imieniu wnioskodawcy przez syndyka masy upadłości zakładu Z.S. oznaczało, że Z.S. prowadził w spornym okresie pozarolniczą działalność gospodarczą.

Powyższe oznaczało, że wnioskodawca zaprzestał prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Ogłoszenie w czerwcu 2009 r. upadłości dłużnika Z.S. prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą skutkowało zaprzestaniem prowadzenia przez Z.S. we własnym imieniu działalności gospodarczej, którą od tego dnia prowadzić mógł we własnym imieniu syndyk masy upadłości w razie spełnienia warunków wskazanych w ustawie Prawo upadłościowe i naprawcze. Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną przez Z.S.

Na wstępie Sąd Najwyższy zaznaczył, że zagadnieniem wynikającym z podstawy skargi, stanowiącym przesłankę orzeczenia, było rozstrzygnięcie o zasadności podstawy prawnej zaskarżonego wyroku - że wnioskodawca na skutek postanowienia o ogłoszeniu jego upadłości jako podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą na podstawie ustawy o swobodzie działalności gospodarczej z 2 lipca 2004 r. (t.j. Dz.U. 2010 r. nr 220, poz. 1447 z późn. zm.), przestaje podlegać obowiązkowi z zakresu ubezpieczeń społecznych i nie jest uznawany za osobę fizyczną prowadzącą działalność gospodarczą mimo wpisu do ewidencji działalności gospodarczej.

Sąd Najwyższy stwierdził, że ustalone okoliczności faktyczne stwarzały wystarczającą i odpowiednią podstawę do uznania, że w spornym okresie wnioskodawca nie podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom. W tym bowiem okresie nie był osobą prowadzącą działalność pozarolniczą, która - stosownie do art. 13 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych - takiemu obowiązkowi podlega.

Zgodnie z art. 13 pkt 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu podlegają osoby prowadzące pozarolniczą działalność od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania wykonywania tej działalności z wyłączeniem okresu, na który wykonywanie działalności zostało zawieszone na podstawie przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. W orzecznictwie sądów przyjmuje się, że dokonanie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej rodzi jedynie domniemanie faktyczne podjęcia działalności i wykonywania jej do czasu wykreślenia z ewidencji, co powoduje w konsekwencji, że ocena organu, czy stan faktyczny niewykonywania działalności gospodarczej ma wpływ na podleganie obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego, musi być poprzedzona stosownym ustaleniem i oceną tego organu. Innymi słowy, obowiązek ubezpieczenia osoby prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą wynika z faktycznego prowadzenia tej działalności, a zatem o zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej, powodującej wyłączenie z tego ubezpieczenia decyduje faktyczne zaprzestanie tej działalności. Z kolei kwestie związane z formalnym zarejestrowaniem, wyrejestrowaniem czy zgłaszaniem przerw w tej działalności mają ewentualnie znaczenie w sferze dowodowej, nie przesądzają same w sobie o podleganiu obowiązkowi ubezpieczenia społecznego.

Mając powyższe na uwadze, zawarta w zaskarżonym wyroku ocena prawna jest odpowiednia do tego, co bezpośrednio wynika z ustalonego stanu faktycznego. Od momentu ogłoszenia upadłości upadły traci prawo zarządu oraz możliwość korzystania i rozporządzania mieniem wchodzącym do masy upadłości - datę powstania masy upadłości określa dzień ogłoszenia upadłości (masa upadłości powstaje od początku dnia, w którym ogłoszono upadłość, tj. od godz. 0.00). Z kolei ta okoliczność przesądza o tym, że mienie przedsiębiorcy służące do tej chwili do realizacji celów prowadzonej działalności gospodarczej przekształca się w masę upadłości, która służy syndykowi do zaspokojenia podstawowego celu upadłości likwidacyjnej, tj. zaspokojenia wierzycieli. Sąd Najwyższy podkreślił, iż od chwili ogłoszenia upadłości wnioskodawcy nie wykonywał on żadnej działalności gospodarczej. Nie miało znaczenia to, że nadal formalnie występował jako przedsiębiorca w rejestrze działalności gospodarczej. Sam fakt występowania w rejestrze gospodarczym jako prowadzący działalność gospodarczą, niepołączony z jakimkolwiek prowadzeniem jej spraw, nie stanowi wystarczającej podstawy do zaistnienia przedmiotowego obowiązkowego ubezpieczenia. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną.

Wyrok Sądu Najwyższego z 15 marca 2012 r. (sygn. akt II UK 159/11)

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2012/237/i02.2012.237.03300040j.802.jpg@RY2@

Wojciech Ostaszewski, asystent sędziego w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego

Omawiany wyrok jest bardzo istotny. Podkreślono w nim bowiem, że obowiązek ubezpieczeń osoby prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą wynika z faktycznego prowadzenia tej działalności. Zaprzestanie jej prowadzenia powoduje wyłączenie z ubezpieczeń. Skoro zatem upadły z momentem ogłoszenia upadłości traci prawo zarządu, sam fakt występowania w rejestrze przedsiębiorców czy też posiadanie numeru NIP i REGON nie mogą być uznane za prowadzenie działalności gospodarczej w rozumieniu art. 13 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.