Zawarcie umowy o pracę bez zamiaru jej świadczenia nie wywołuje skutku ubezpieczeniowego

Zgłoszenie do ubezpieczenia społecznego z tytułu zawarcia umowy o pracę bez nawiązania stosunku pracy wiążącego się z wykonywaniem obowiązków pracowniczych nie ma podstawy faktycznej.

Sąd apelacyjny uwzględnił apelację organu rentowego i zmienił - przez oddalenie odwołania - wyrok sądu okręgowego zmieniający decyzję ZUS i stwierdzający, że ubezpieczona podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym od 1 stycznia 2009 r., jako pracownik. Sąd pierwszej instancji ustalił, że ubezpieczona jako księgowa była od 1997 r. zatrudniona w pełnym wymiarze godzin w biurze podatkowym, a jednocześnie od 1 kwietnia do 22 października 2009 r. pracowała w wymiarze połowy etatu jako główna księgowa w szkole i od lutego 2010 r. podjęła prowadzenie własnej działalności gospodarczej. Dodatkowo 2 stycznia 2009 r. zawarła umowę o pracę w wymiarze 3/4 etatu do końca 2009 roku za wynagrodzeniem 3200 zł z prowadzącym działalność gospodarczą (w sprawie w charakterze zainteresowanego), którą zmieniono na umowę na czas nieokreślony. W dniu zawarcia umowy o pracę złożyła kwestionariusz osobowy oraz zaświadczenie lekarskie o zdolności do pracy do stycznia 2013 r., a 2 stycznia 2009 r. ukończyła kurs bhp. Po zawarciu powyższej umowy z pracodawcą ubezpieczona korzystała z zasiłków opiekuńczych od 6 do 31 stycznia 2009 r., od 1 do 7 lutego 2009 r., od 21 do 27 marca 2009 r., a także z urlopów bezpłatnych od 8 lutego 2009 r. do 20 marca 2009 r., od 28 marca 2009 r. do 14 października 2009 r., od 1 do 17 maja 2010 r., od 21 do 31 maja 2010 r., od 1 do 8 czerwca 2010 r., od 21 do 30 czerwca 2010 r. oraz od 1 lipca 2009 r. do 31 sierpnia 2010 r. Od 20 października 2009 r. do 31 października 2010 r. korzystała ze zwolnienia lekarskiego z powodu obrażeń doznanych w wypadku komunikacyjnym. Pracodawca, prowadzący działalność gospodarczą w zakresie doradztwa informatycznego, serwisu i oprogramowania sprzętu komputerowego, grafiki komputerowej, w czasie nieobecności ubezpieczonej w pracy sam przejął jej obowiązki, a 20 czerwca 2010 r. powierzył je osobie, z którą zawarł umowę o dzieło. Od 2 kwietnia 2010 r. zawarł z osobą do księgowania umowę-zlecenie. W 2009 r. firma ograniczyła swoją aktywność, a w 2010 r. powołała filię w Warszawie, w której ubezpieczona nadal pracuje.

Sąd drugiej instancji dokonał odmiennej od sądu okręgowego oceny dowodów i ustalił, że między ubezpieczoną i zainteresowanym doszło do formalnego aktu zawarcia umowy o pracę, lecz ich umowa nie była w rzeczywistości realizowana, przy czym już w chwili jej zawierania strony nie zamierzały jej wykonywać. Stosunek łączący strony nie odpowiadał cechom wymienionym w art. 22 par. 1 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.; dalej: k.p.), gdyż ubezpieczona, chociaż zatrudniona na podstawie umowy o pracę, wykonywała swoje obowiązki w 2009 r. tylko przez siedem dni, przebywając zamiennie albo na zwolnieniach lekarskich, albo na urlopach bezpłatnych. Wystawienie w czasie pracy ośmiu faktur i sporządzenie dwóch umów zamykało roczne prowadzenie przez ubezpieczoną księgowości. W ocenie sądu drugiej instancji ustalenie jednoczesnego wykonywania trzech zatrudnień w różnych miejscowościach łączone z prowadzeniem działalności gospodarczej w miejscu zamieszkania było nie do pogodzenia z doświadczeniem życiowym. Ponadto sąd podkreślił, że nie istniała rzeczywista potrzeba zatrudnienia księgowej przez pracodawcę, skoro w czasie nieobecności ubezpieczonej nie zatrudnił innej osoby i jej obowiązków nie wykonywali inni pracownicy. Przy tych ustaleniach doszedł do wniosku, że umowa o pracę łącząca strony była nieważna na podstawie art. 83 par. 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.; dalej: k.c.) w związku z art. 300 k.p. jako pozorna, gdyż strony nie zamierzały wywołać określonych w niej skutków prawnych, także na podstawie art. 58 par. 2 k.c. jako sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Skonstruowaną przez strony sytuację prawną sąd określił jako podstawę uzyskania - przez opłacanie składek z kilku tytułów - wyższych świadczeń z ubezpieczeń społecznych, która w rzeczywistości nie istniała.

Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną, uznając w świetle ustaleń faktycznych, którymi był związany, wskazując jednak w uzasadniniu, że nie jest obejściem prawa w rozumieniu art. 58 par. 1 k.c. dokonanie czynności prawnej polegającej na zawarciu umowy o zatrudnienie w celu osiągnięcia skutku w postaci objęcia ubezpieczeniami społecznymi i ewentualnego korzystania ze świadczeń z tych ubezpieczeń. Potwierdził to SN w wyroku z 4 sierpnia 2005 r., sygn. akt II UK 320/04 (OSNP 2006/7-8/122), przyjmując, że cel zawarcia umowy o pracę w postaci uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego nie jest sprzeczny z ustawą. Podobny pogląd wypowiedział w uzasadnieniu wyroku z 28 kwietnia 2005 r., sygn. akt I UK 236/04 (OSNP 2006/1-2/28), stwierdzając, że sama chęć uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego jako motywacja podjęcia zatrudnienia, nie świadczy o zamiarze obejścia prawa, podobnie jak inne cele stawiane sobie przez osoby zawierające umowy o pracę, takie jak na przykład chęć uzyskania środków utrzymania. Stwierdzenie takiego celu umowy nie powoduje jej nieważności, przy czym należy zwrócić uwagę, że nieważność umowy o pracę z powodów wymienionych w art. 58 k.c. nie ma znaczenia w zakresie ubezpieczenia społecznego.

SN w wyrokach z 17 grudnia 1996 r., sygn. akt II UKN 32/96 (OSNAPiUS 1997/15/275), z 21 kwietnia 1998 r., sygn. akt II UKN 2/98 (OSNAPiUS 1999/7/251), z 17 marca 1998 r., sygn. akt II UKN 568/97 (OSNAPiUS 1999/5/187), z 11 września 1998 r., sygn. akt II UKN 199/98 (OSNAPiUS 1999/18/591), z 16 marca 1999 r., sygn. akt II UKN 512/98 (OSNAPiUS 2000/9/368) wskazał, że jeżeli stosunek pracy zawarty wyłącznie dla uzyskania prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego zrealizował się przez wykonywanie zatrudnienia, to wady oświadczeń woli dotykające umowy o pracę - nawet powodujące jej nieważność - nie skutkują w sferze prawa do świadczeń. Nie można pominąć, że choć zgodnie z art. 11 k.p., do nawiązania stosunku pracy niezbędnymi, a według art. 26 k.p. wystarczające do zawarcia umowy o pracę są zgodne oświadczenia woli pracodawcy i pracownika, to tylko w wyniku czynności prawnej nie jest możliwe nabycie prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Jak podkreślił SN zasadnicze znaczenie dla objęcia ubezpieczeniem społecznym ma nie to, czy umowa o pracę została zwarta i czy jest ważna jako nienaruszająca art. 58 par. 1 lub 83 k.c., lecz tylko to, czy strony umowy - nawet gdy jej nie zwarły formalnie - pozostawały w stosunku pracy (art. 8 ust. 1 ustawy z 13 października 2008 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

Z obowiązku pracodawcy polegającego na zgłoszeniu do ubezpieczenia społecznego pracowników zatrudnionych należy wysnuć wniosek, że bycie podmiotem ubezpieczenia związane jest wyłącznie z realizacją podstawowego dla stosunków tego ubezpieczenia warunku pozostawania w zatrudnieniu, czyli "wykonywania pracy w ramach stosunku pracy", co oznacza zobowiązanie pracownika do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz do świadczenia wynagrodzenia przez pracodawcę (art. 22 k.p.). W świetle tego istotny jest zamiar stron zawierających umowę o pracę wzajemnego zobowiązania się - przez pracownika do świadczenia pracy, a przez pracodawcę do dania mu pracy i wynagrodzenia za nią, oraz rzeczywista realizacja takiego zamiaru. Wynika stąd, że przystąpienie do ubezpieczenia i opłacanie składki przez podmiot nienoszący cech "zatrudnionego pracownika" nie stanowi przesłanki objęcia - z mocy ustawy - ubezpieczeniem społecznym i stania się jego podmiotem (por. wyrok SN z 6 grudnia 1990 r., II UR 9/90, OSP 1991/7 - 8/172, z 23 września 1998 r., II UKN 229/98, OSNAPiUS 1999/7/627).

Wyrok SN z 26 lutego 2013 r., sygn. akt I UK 472/12

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2013/172/i02.2013.172.03300040d.803.jpg@RY2@

Marcin Wilczyński, asystent sędziego w Sądzie Najwyższym

W związku z komentowanym wyrokiem należy podkreślić, że zawarcie umowy o pracę, której strony stwarzają pozór realizacji przez ubezpieczonego czynności odpowiadających art. 22 k.p., nie wywołuje skutku w postaci objęcia ubezpieczeniem, nawet gdy skutek taki objęty jest rzeczywistym zamiarem stron (por. wyrok SN z 8 sierpnia 2007 r., sygn. akt II UK 25/07, LEX nr 957402). W konsekwencji skutku nie wywołuje zawarcie umowy o pracę dla uzyskania prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, lecz bez zamiaru jej świadczenia. Potwierdzeniem tej wykładni SN jest wyrok z 5 czerwca 2009 r., sygn. akt I UK 21/09 (LEX nr 515699), w którym wskazano, że jeżeli przy składaniu oświadczeń woli w przedmiocie nawiązania umowy o pracę strony mają świadomość, że pracownik nie będzie pracy świadczył i faktycznie nie realizuje on zatrudnienia, to nie dochodzi do nawiązania stosunku pracy, ale do stworzenia pozorów jego nawiazania (art. 83 par. 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Samo zawarcie umowy o pracę bez wykonywania pracy, a jedynie w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego, połączone nawet ze zgłoszeniem do ubezpieczenia społecznego, nie stanowi podstawy objęcia tym ubezpieczeniem. Podstawą ubezpieczenia społecznego jest bowiem rzeczywiste zatrudnienie, a nie sama umowa o pracę (art. 22 k.p., art. 6 ust. 1 pkt 1 i art. 13 pkt 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych). Pojawia się bowiem rozbieżność wynikająca z podpisania umowy o pracę i faktycznego jej nierealizowania. Umowa o pracę nie jest czynnością wyłącznie kauzalną, gdyż w zatrudnieniu pracowniczym chodzi o wykonywanie pracy. Brak pracy podważa umowę o pracę. Innymi słowy zachowanie wymogów formalnych, nawet połączone ze zgłoszeniem do ubezpieczenia społecznego, nie stanowi podstawy takiego ubezpieczenia. Wzgląd na poszanowanie woli stron umowy (art. 3531 k.c. w związku z art. 300 k.p., art. 11 k.p. ) nie może przeważyć nad eliminowaniem nieważnej (pozornej) umowy o pracę (art. 83 par. 1 k.c.), zawartej dla uzyskania ochrony z ubezpieczenia społecznego (tak w wyroku SN z 18 stycznia 2010 r., sygn. akt II UK 149/09, LEX nr 577848).