Radca prawny prowadzący działalność gospodarczą może opłacać składki na preferencyjnych zasadach

Wykonywanie przez radcę prawnego prowadzącego samodzielną kancelarię radcowską w ramach nowo otwartej działalności gospodarczej obsługi prawnej na rzecz tego pracodawcy, u którego pracował jako prawnik (aplikant) bez wpisu na listę radców prawnych, nie jest wykonywaniem czynności wchodzących w zakres działalności gospodarczej w rozumieniu art. 18a ust. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 8 ust. 6 pkt 1 tej ustawy, co uprawnia tego radcę prawnego do skorzystania z preferencyjnej stawki podstawy składek na ubezpieczenie społeczne.

Ubezpieczona zwróciła się do organu rentowego z wnioskiem o wydanie pisemnej interpretacji w sprawie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. We wniosku wskazała, że przez 24 miesiące od dnia rozpoczęcia prowadzenia działalności gospodarczej ma prawo do opłacania składek na ubezpieczenie społeczne od podstawy wymiaru składek nie niższej niż 30 proc. kwoty minimalnego wynagrodzenia za pracę, zgodnie z art. 18a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.; dalej: ustawa systemowa). Organ rentowy w wydanej w 2010 roku decyzji uznał to stanowisko za nieprawidłowe. Sąd okręgowy oddalił odwołanie ubezpieczonej od tej decyzji. Ustalił, że ubezpieczona była zatrudniona na podstawie umowy o pracę w kancelarii prawnej (spółka komandytowa) z siedzibą w Warszawie na stanowisku prawnika do 31 stycznia 2010 r. Do ewidencji działalności gospodarczej została wpisana 25 stycznia 2010 r. i od 1 lutego 2010 r. rozpoczęła prowadzenie działalności gospodarczej. Ubezpieczona nigdy wcześniej nie prowadziła pozarolniczej działalności gospodarczej. Zgodnie z zawartą 1 lutego 2010 r. umową - w ramach prowadzonej działalności gospodarczej - odwołująca rozpoczęła świadczenie pomocy prawnej na rzecz kancelarii prawnej spółka komandytowa w Warszawie. Umowa została zawarta w celu świadczenia przez ubezpieczoną na własny rachunek usług prawnych w ramach umowy o stałej współpracy. Zakres czynności wykonywanych przez ubezpieczoną w ramach tej współpracy pokrywał się w znacznej części z czynnościami wykonywanymi przez nią uprzednio na podstawie umowy o pracę łączącej ją ze spółką komandytową. Sąd okręgowy zwrócił uwagę, że zgodnie z art. 18a ust. 1 ustawy systemowej podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych, o których mowa w art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy, w okresie pierwszych 24 miesięcy kalendarzowych od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności gospodarczej stanowi zadeklarowana kwota, nie niższa jednak niż 30 proc. kwoty minimalnego wynagrodzenia. Ponadto art. 18a ust. 2 ustawy stanowi, że ust. 1 nie ma zastosowania do osób, które:

1) prowadzą lub w okresie ostatnich 60 miesięcy kalendarzowych przed dniem rozpoczęcia wykonywania działalności gospodarczej prowadziły pozarolniczą działalność;

2) wykonują działalność gospodarczą na rzecz byłego pracodawcy, na rzecz którego przed dniem rozpoczęcia działalności gospodarczej w bieżącym lub w poprzednim roku kalendarzowym wykonywały w ramach stosunku pracy lub spółdzielczego stosunku pracy czynności wchodzące w zakres wykonywanej działalności gospodarczej.

Sąd podzielił stanowisko organu rentowego, iż wystarcza, aby zakres działalności gospodarczej wykonywanej na rzecz byłego pracodawcy chociażby w części pokrywał się z czynnościami wcześniej wykonywanymi w ramach stosunku pracy, aby osoba ta, rozpoczynając prowadzenie działalności gospodarczej, nie miała prawa do opłacania składek na ubezpieczenia społeczne od podstawy wymiaru w wysokości nie niższej niż 30 proc. kwoty minimalnego wynagrodzenia. W ocenie sądu analiza zakresu uprawnień aplikanta radcowskiego określona w art. 35 ust. 4 i 5 ustawy z 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (t.j. Dz. U. z 2010 r. nr 10, poz. 65 z późn. zm.) pozwala przyjąć, że wymienione czynności aplikanta radcowskiego pokrywają się w dużej części z zakresem obowiązków radcy prawnego, a czynności wykonywane przez ubezpieczoną w ramach stosunku pracy jako aplikanta radcowskiego, wchodzą w zakres wykonywanej obecnie działalności gospodarczej.

Sąd apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję ZUS, stwierdzając, że od 1 lutego 2010 r. ubezpieczona jest zobowiązana do opłacenia składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i wypadkowe z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, od podstawy wymiaru składek, którą stanowi zadeklarowana kwota, nie niższa jednak niż 30 proc. kwoty minimalnego wynagrodzenia. W uzasadnieniu wyroku sąd apelacyjny podkreślił istnienie wyraźnej różnicy pomiędzy zakresem czynności, które może wykonywać aplikant radcowski, a zakresem czynności, które są przypisane wyłącznie radcy prawnemu, działającemu już w pełni samodzielnie ze wszelkimi tego konsekwencjami, i przyjął, że w stosunku do ubezpieczonej ma zastosowanie art. 18a ustawy systemowej, czyli poczynając od 1 lutego 2010 r., zobowiązana jest ona do opłacania składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i wypadkowe z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej od podstawy wymiaru, którą stanowi kwota zadeklarowana, nie niższa jednak niż 30 proc. kwoty minimalnego wynagrodzenia. Sąd w całości podzielił argumenty apelacji wskazujące na istnienie różnicy między czynnościami wykonywanymi przez radcę prawnego w ramach świadczenia przez niego pomocy prawnej a czynnościami wykonywanymi przez aplikanta radcowskiego w trakcie odbywania przez niego aplikacji, podkreślając, że aplikacja radcowska jest jedynie etapem w karierze zawodowej prawnika, formą stażu zawodowego mającego na celu de facto naukę zawodu i przygotowanie zawodowe do pełnienia samodzielnej funkcji radcy prawnego. Celem aplikacji radcowskiej jest przygotowanie aplikanta do należytego i samodzielnego wykonywania zawodu radcy prawnego (art. 32 ust. 1 ustawy o radcach prawnych).

Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną organu rentowego. W uzasadnieniu wskazano, że art. 18a ustawy systemowej - ustalający na okres 24 miesięcy kalendarzowych od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności gospodarczej preferencyjną stawkę wymiaru składek obliczaną od podstawy wymiaru wynoszącej 30 proc. minimalnego wynagrodzenia zamiast 60 proc. - co do zasady ma na celu zmniejszyć czasowo obciążenia fiskalne dla grupy osób podejmujących po raz pierwszy działalność gospodarczą (art. 18a ust. 1 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 1 tej ustawy). Z grupy tej wyłączono jedynie osoby, które w okresie ostatnich 60 miesięcy kalendarzowych przed dniem rozpoczęcia działalności gospodarczej prowadziły działalność gospodarczą i które wykonywały taką działalność na rzecz byłego pracodawcy, dla którego przed dniem rozpoczęcia działalności gospodarczej w bieżącym lub w poprzednim roku kalendarzowym wykonywały w ramach stosunku pracy lub spółdzielczego stosunku pracy czynności wchodzące w zakres (wykonywanej) działalności gospodarczej. Wyłączenie to ma na celu zapobieżenie niewłaściwemu wykorzystywaniu tej ulgi (niezgodnym z intencją ustawodawcy) polegającym w pierwszym przypadku na korzystaniu z niej przez osoby, które nie są nowymi przedsiębiorcami oraz w drugim przypadku na przekształcaniu stosunku pracy w umowy cywilnoprawne i w ten sposób przechodzenie pracowników na tzw. samozatrudnienie. Inaczej mówiąc, art. 18a nie może mieć zastosowania wyłącznie w sytuacji, gdy doszło do celowego rozwiązania stosunku pracy przede wszystkim w interesie pracodawcy, który mając zabezpieczone wykonanie tego samego zakresu czynności, uwalniałby się od płacenia składki na ubezpieczenie społeczne za pracownika. Mając na uwadze powyższe oraz cel aplikacji radcowskiej, który sprowadza się do przygotowania zawodowego osoby posiadającej wykształcenie prawnicze do wykonywania samodzielnie zawodu radcy prawnego, SN uznał, że ratio legis przesłanki wyłączającej zastosowanie obniżonej składki określonej w art. 18a ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej, jako przeciwdziałanie wymuszonemu samozatrudnieniu zamiast umowy o pracę, pozwala na uznanie, że w odniesieniu do radców prawnych podejmujących działalność gospodarczą w formie prowadzenia kancelarii we współpracy z dotychczasowym pracodawcą nie zachodzi w żaden sposób przesłanka wyłączająca prawo do zastosowania obniżonej składki. Przez czynności wchodzące w zakres wykonywanej działalności gospodarczej, o których mowa w art. 18a ust. 2 ustawy systemowej, które uniemożliwiają zastosowanie preferencyjnych składek ubezpieczeniowych dla osób podejmujących po raz pierwszy działalność gospodarczą (art. 18a ust. 1 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 1 tej ustawy), należy rozumieć czynności odpowiadające tym, które były uprzednio wykonywane w ramach stosunku pracy na rzecz byłego pracodawcy. W ocenie SN oczywista jest różnica między czynnościami wykonywanymi przez radcę prawnego w ramach świadczenia przez niego pomocy prawnej a czynnościami wykonywanymi przez aplikanta radcowskiego w trakcie odbywania przez niego aplikacji. Celem aplikacji radcowskiej jest przygotowanie aplikanta do należytego i samodzielnego wykonywania zawodu radcy prawnego (art. 32 ust. 1 ustawy o radcach prawnych). Aplikant radcowski odbywa aplikację radcowską pod kierunkiem patrona wyznaczonego przez radę okręgowej izby radców prawnych, a zadaniem patrona jest przygotowanie aplikanta radcowskiego do wykonywania zawodu radcy prawnego w rozumieniu ustawy o radcach prawnych (art. 38 ust. 4 i 5 tej ustawy). Obowiązkiem aplikanta jest uczestniczenie w przewidzianych programem zajęciach teoretycznych i praktycznych, samodzielne pogłębianie wiedzy prawniczej i praktycznych umiejętności zawodowych, przestrzeganie dyscypliny szkolenia i pracy, przystąpienie do egzaminu radcowskiego w wyznaczonym terminie (art. 35 ustawy o radcach prawnych). Jednocześnie przepis art. 33 ust. 5 ustawy o radcach prawnych, który odsyła do odpowiedniego stosowania wobec aplikantów radcowskich przepisów ustawy o radcach prawnych - pomija te, które mówią o uprawnieniu do świadczenia pomocy prawnej (art. 4), o zakresie tej pomocy (art. 6), o samodzielności radcy prawnego (art. 9), o niezwiązaniu poleceniem co do treści opinii prawnej (art. 13) oraz o samodzielnym prowadzeniu spraw przed organami orzekającymi (art. 14). Nie można zatem mówić o żadnej zbieżności obowiązków i świadczonej pracy przez aplikanta radcowskiego z wykonywaniem zawodu radcy prawnego. Samo zatrudnienie na etacie pracownika w kancelarii adwokacko-radcowskiej, a następnie wykonywanie między innymi na rzecz tej samej kancelarii usług prawniczych, ale już przez radcę prawnego w żadnym przypadku nie może zostać uznane za odpowiadające czynnościom wcześniej wykonywanym przez tę osobę w ramach stosunku pracy.

z 12 lutego 2013 r., sygn. akt II UK 184/12

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2013/162/i02.2013.162.03300040j.802.jpg@RY2@

Marcin Wilczyński, asystent sędziego w Sądzie Najwyższym

Uprawnienie zawarte w art. 18a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ograniczone jest:

1) ze względu na podmiot regulacji - obniżenie składki emerytalnej i rentowej dotyczy tylko osób prowadzących działalność gospodarczą w rozumieniu art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy systemowej, a zatem nie dotyczy osób prowadzących pozarolniczą działalność w rozumieniu art. 8 ust. 6 pkt 2-5 tej ustawy;

2) ze względu na czas obowiązywania - obniżenie składki obowiązuje tylko przez 24 miesiące wykonywania tej działalności;

3) ze względu na przedmiot regulacji - wykonywana działalność gospodarcza ma być pierwszą w życiu, za którą uznaje się też działalność podjętą po co najmniej 5-letniej przerwie od ustania poprzedniej działalności gospodarczej.

Ponadto wskazanie przesłanek negatywnych zastosowania obniżonej składki, a w szczególności wymóg, że podjęta działalność nie może być wykonywana na rzecz byłego pracodawcy, gdy czynności wykonywane w ramach stosunku pracy wchodzą w zakres wykonywanej działalności gospodarczej, ma za zadanie przeciwdziałać sytuacjom, w których pracodawcy wymuszaliby na pracownikach rozwiązanie stosunku pracy i przejście na samozatrudnienie, tj. rozpoczęcie działalności gospodarczej i prowadzenie jej z wykonywaniem obowiązków (czynności) realizowanych w ramach stosunku pracy. Tylko tak rozumiany cel uzasadnia ograniczenie stosowania obniżonej składki w odniesieniu do niektórych osób, które po raz pierwszy podejmują działalność gospodarczą.

Należy zauważyć, że SN wypowiedział się także co do stosowania art. 18a ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych analogicznie wobec aplikantów adwokackich. W uchwale z 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt II UZP 2/13 (OSNP 2013/15-16/183) SN wskazał, że podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe adwokata wykonującego działalność gospodarczą na postawie przepisów ustawy z 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 146, poz. 1118 z późn. zm.) w okresie pierwszych 24 miesięcy od dnia rozpoczęcia wykonywania tej działalności może stanowić zadeklarowana kwota, nie niższa niż 30 proc. kwoty minimalnego wynagrodzenia, także wówczas, gdy działalność tę wykonuje na rzecz byłego pracodawcy, u którego był zatrudniony jako aplikant adwokacki.