Poradnia ubezpieczeniowa

● Czy rodzina zmarłego emeryta może odziedziczyć po nim środki zgromadzone w II filarze

● W jakiej sytuacji pomimo umowy o pracę trzeba opłacać składki z jednocześnie prowadzonej działalności

● Kiedy dla prowadzącego działalność gospodarczą ubezpieczenia społeczne nie są obowiązkowe

● Pracownik urodzony w 1964 r. ma umowę o pracę na 1/2 etatu. W jej ramach wykonuje zatrudnienie w szczególnych warunkach, a mianowicie pracę maszynisty pojazdów trakcyjnych. Czy pracodawca ma obowiązek opłacać składki na Fundusz Emerytur Pomostowych za niego?

ekspert od ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego

Pracodawca ma obowiązek opłacać składki na Fundusz Emerytur Pomostowych za pracownika, który wykonuje prace w szczególnych warunkach w pełnym wymiarze czasu pracy i urodził się po 31 grudnia 1948 r. Składki na FEP opłaca się za zatrudnionego, który spełnia łącznie następujące warunki:

1) urodził się po 31 grudnia 1948 r.,

2) wykonuje prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o których mowa w art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych.

Obowiązek opłacania składek na fundusz powstaje z dniem rozpoczęcia wykonywania przez niego pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, a ustaje z dniem zaprzestania wykonywania tych prac.

Za pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach uważa się zatrudnionych wykonujących po 1 stycznia 2009 r. w pełnym wymiarze czasu pracy prace wymienione w załączniku nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych. Natomiast za pracowników wykonujących prace o szczególnym charakterze uważa się pracowników wykonujących po 1 stycznia 2009 r. w pełnym wymiarze czasu pracy prace wymienione w załączniku nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych.

ZUS stoi na stanowisku, że wymiar czasu pracy, w jakim pracownik wykonuje prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, nie ma wpływu na obowiązek opłacania składek na FEP. Oznacza to, że w ocenie ZUS składki te należy opłacać również za tych pracowników, którzy prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wykonują w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Takie stanowisko zostało jednak odrzucone przez Sąd Najwyższy, który w wyroku z 22 lutego 2012 r., sygn. akt II UK 130/11, wyraził pogląd, że składka na FEP powinna być opłacana tylko za te osoby wykonujące prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, które zatrudnione są w pełnym wymiarze czasu pracy. Sąd Najwyższy słusznie zauważył, że w świetle ustawy o emeryturach pomostowych pracownik wykonujący prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w niepełnym wymiarze czasu pracy nie ma prawa do emerytury pomostowej. Całkowite oderwanie obowiązku odprowadzania składek na FEP od warunków, które muszą spełnić ubezpieczeni, aby uzyskać prawo do emerytury pomostowej, oznaczałoby, że składka ta nie miałaby charakteru składki ubezpieczeniowej, ale stanowiłaby daninę publicznoprawną.

Mając to na uwadze, trzeba przyjąć, że za pracownika, który wprawdzie urodził się po 31 grudnia 1948 r., ale prace w szczególnych warunkach wykonuje w niepełnym wymiarze czasu pracy, pracodawca nie ma obowiązku opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych.

Podstawa prawna

Art. 3 ust. 1, 3-6 oraz art. 35 ust. 1 i 2 ustawy z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. nr 237, poz. 1656 ze zm.).

● Urodziłem się w styczniu 1949 r. W 1999 r. przystąpiłem do otwartego funduszu emerytalnego. Dotychczas nie nabyłem wcześniejszych uprawnień emerytalnych. W czerwcu br. ukończę powszechny wiek emerytalny i jeszcze w tym samym miesiącu zamierzam zgłosić wniosek o emeryturę. Dowiedziałem się, że przy obliczeniu tego świadczenia ZUS uwzględni mi nie tylko składki emerytalne zewidencjonowane na indywidualnym koncie, ale również środki zgromadzone na subkoncie, w tym również te przeniesione z otwartego funduszu emerytalnego. Niedawno poważnie zachorowałem. Czy w razie mojej śmierci niedługo po przyznaniu emerytury najbliższa rodzina odziedziczy po mnie środki zgromadzone w II filarze emerytalnym?

ekspert od emerytur i rent

Tak. W związku z ukończeniem powszechnego wieku emerytalnego, który dla mężczyzn urodzonych w I kwartale 1949 r. wynosi 65 lat i 5 miesięcy, będzie pan mógł nabyć prawo do emerytury obliczanej na nowych zasadach. Przy ustalaniu jej wysokości ZUS zsumuje przede wszystkim kwotę zwaloryzowanego kapitału początkowego oraz składek na ubezpieczenie emerytalne zewidencjonowanych na indywidualnym koncie ubezpieczonego (z uwzględnieniem ich waloryzacji). Tak uzyskaną sumę podzieli przez średnie dalsze trwanie życia właściwe dla wieku przejścia na emeryturę. W związku ze zmianą przepisów od 1 lutego 2014 r. (wprowadzoną ustawą z 6 grudnia 2013 r. reformującą system emerytalny) do obliczanej emerytury zostanie także wliczona odpowiednio zwaloryzowana kwota środków zewidencjonowanych na subkoncie (w tym również tych przeniesionych z otwartego funduszu emerytalnego na podstawie wskazanej ustawy).

Po uprawomocnieniu się decyzji w sprawie przyznania emerytury ZUS przeniesie wszystkie środki zgromadzone na subkoncie osoby uprawnionej na jej indywidualne konto. W związku z tym środki te co do zasady nie będą mogły zostać odziedziczone przez bliskich osoby zmarłej, a zasilą jedynie wysokość renty rodzinnej przyznanej uprawnionym członkom jej rodziny, którzy spełnią warunki wymagane do uzyskania tego świadczenia.

Powyższa zasada nie będzie miała jednak zastosowania wówczas, gdy śmierć emeryta, który miał ustaloną emeryturę z tytułu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego przewidzianego dla mężczyzn, nastąpi w ciągu 3 lat od pierwszej wypłaty tego świadczenia. W takim przypadku osoby uposażone lub spadkobiercy będą mogli ubiegać się o wypłatę gwarantowaną, w ramach której otrzymają odpowiednią część środków, które były zewidencjonowane na subkoncie zmarłego.

Wypłata gwarantowana będzie ustalana według wzoru określonego w ustawie emerytalnej. Jest on skonstruowany w ten sposób, że im później (w stosunku do pierwszej wypłaty) nastąpi śmierć emeryta, tym niższa kwota zostanie wypłacona osobom uposażonym lub spadkobiercom.

ZUS poinformuje emeryta nabywającego prawo do emerytury z tytułu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego przewidzianego dla mężczyzn o możliwości wskazania imiennie jednej lub kilku osób fizycznych jako osób uposażonych, na rzecz których ma być dokonana wypłata gwarantowana. Emeryt powinien w takiej sytuacji wskazać członków rodziny, którzy mogą nabyć po nim uprawnienia do renty rodzinnej, tj.:

wdzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione,

wprzyjętych na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletniości wnuków, rodzeństwo i inne dzieci, z wyłączeniem dzieci przyjętych na wychowanie i utrzymanie w ramach rodziny zastępczej lub rodzinnego domu dziecka,

wmałżonka,

wrodziców (w tym również ojczyma i macochę oraz osoby przysposabiające).

Emeryt będzie mógł wskazać jako uposażonych również osoby spoza wyżej wymienionych, ale rozporządzenie to będzie skuteczne tylko wtedy, gdy wyrazi na to pisemną zgodę jego współmałżonek.

Wskazując kilku uposażonych, osoba uprawniona do emerytury powinna jednocześnie określić wielkość ich udziałów w wypłacie gwarantowanej. Jeśli tego nie zrobi, ZUS uzna z mocy ustawy, że udziały tych osób są równe.

Jeśli emeryt nie wskaże żadnych osób uposażonych, wypłatę gwarantowaną będzie mógł w całości otrzymać jego małżonek, o ile w chwili śmierci będzie z nim pozostawał we wspólności majątkowej. W przeciwnym razie wypłata gwarantowana wejdzie w skład spadku i tym samym przypadnie spadkobiercom, którzy ten spadek nabędą.

Podstawa prawna

Art. 24-26 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1440 ze zm.).

● Osoba fizyczna prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą. Jednocześnie jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę w dwóch zakładach pracy. W każdym z nich wykonuje pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy i otrzymuje wynagrodzenie niższe od minimalnego. Czy w takim przypadku ustalając, czy pozarolnicza działalność gospodarcza stanowi tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych, należy sumować wynagrodzenie z obydwu umów o pracę? Czy w przypadku gdy suma wynagrodzeń przekracza minimalne wynagrodzenie, z pozarolniczej działalności należna jest tylko składka zdrowotna?

ekspert od ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego

Ustalając, czy pozarolnicza działalność gospodarcza jest tytułem do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych, należy brać pod uwagę wynagrodzenie z obydwu umów o pracę. Jeżeli suma wynagrodzeń jest równa co najmniej kwocie minimalnego wynagrodzenia, pozarolnicza działalność gospodarcza stanowi tytuł tylko do obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego.

Wykonywanie pracy w ramach stosunku pracy, jak również prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej są podstawą obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych. Nie oznacza to jednak, że osoba fizyczna, która jednocześnie świadczy pracę w ramach stosunku pracy i wykonuje pozarolniczą działalność gospodarczą, zawsze podlega tym ubezpieczeniom z obydwu tych tytułów.

Zasadniczo osoba fizyczna spełniająca jednocześnie warunki do objęcia jej obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z zatrudnienia oraz z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej jest objęta obowiązkowo tymi ubezpieczeniami tylko z tytułu stosunku pracy. Nie dotyczy to jednak osoby, w przypadku której podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z pracy, w przeliczeniu na okres miesiąca, jest niższa od kwoty minimalnego wynagrodzenia. Dla niej bowiem ubezpieczenia emerytalne i rentowe są obowiązkowe nie tylko z pracy, ale także z pozarolniczej działalności gospodarczej.

Oceniając, czy podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tytułu stosunku pracy jest co najmniej równa kwocie minimalnego wynagrodzenia, należy mieć na uwadze wszystkie stosunki pracy, w których pozostaje dana osoba. Przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie przewidują bowiem w tym zakresie żadnych ograniczeń. Jeżeli więc osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą jest jednocześnie zatrudniona na podstawie umowy o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy w dwóch zakładach pracy, oceniając, czy pozarolnicza działalność gospodarcza stanowi tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych, należy brać pod uwagę wynagrodzenie z obydwu umów. Jeżeli suma wynagrodzeń jest co najmniej równa kwocie minimalnego wynagrodzenia, z wykonywaniem pozarolniczej działalności nie wiąże się obowiązek ubezpieczeń społecznych.

Natomiast jeżeli chodzi o ubezpieczenie zdrowotne, to w przypadku ubezpieczonego, który osiąga przychody z dwóch lub więcej tytułów, składka zdrowotna jest należna odrębnie z każdego z nich.

Podstawa prawna

Art. 9 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm.).

Art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c i art. 82 ust. 1 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 164, poz. 1027 ze zm.).

● Prowadzę działalność gospodarczą. Zgłosiłam się z niej tylko do ubezpieczenia zdrowotnego, ponieważ jestem także pracownikiem innej firmy. Pracuję w niej na cały etat i zgodnie z umową o pracę zarabiam 4000 zł brutto. Za kwiecień pracodawca nie wypłacił mi wynagrodzenia. Czy z uwagi na to powinienem z działalności zgłosić się do pełnych ubezpieczeń społecznych?

ekspert od ubezpieczeń społecznych

Jeżeli umowa o pracę gwarantuje zatrudnionemu wynagrodzenie w wysokości co najmniej minimalnego, to z tytułu jednoczesnego wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej nie podlega on obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym. Tak dzieje się nawet w sytuacji, gdy pracodawca wbrew ciążącemu na nim obowiązkowi nie wypłaci należnego za dany miesiąc wynagrodzenia. W takiej sytuacji dana osoba objęta jest obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi tylko ze stosunku pracy.

Jeżeli umowa o pracę gwarantuje co najmniej minimalne wynagrodzenie, to taka osoba nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom z działalności, nawet jeżeli pracodawca nie wypłaca wynagrodzenia. Tak wskazał SN, który w wyroku z 4 lutego 2013 r., sygn. akt I UK 484/12 (OSNP 2013/23-24/282), podkreślił, że jeżeli pracownik podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym na podstawie ważnego stosunku pracy, którego elementem jest wynagrodzenie w wysokości co najmniej minimalnego wynagrodzenia w przeliczeniu na okres jednego miesiąca i praca ta jest wykonywania, to uznać trzeba, że nie podlega on obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z innych tytułów w związku z art. 9 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. I to nawet w sytuacji gdy nie dochodzi do wypłaty należnego mu wynagrodzenia za pracę za dany miesiąc.

Podstawa prawna

Art. 9 ust. 1 i 1a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm.).