Kto ma problem, gdy ZUS zabierze zasiłek: pracownik czy pracodawca

Wątpliwości rodzi kwestia, kto ma zwrócić do ZUS nienależnie pobrany zasiłek: pracownik, który nienależnie go pobrał, wykonując pracę na zwolnieniu, czy też szef, który o tym wiedział i dopuścił go do pracy.Dlatego poprosiliśmy ekspertów, aby zajęli stanowisko w tej sprawie. Poniżej przedstawiamy ich komentarze.

Płatnik tylko wyjątkowo będzie musiał zwrócić świadczenie

@RY1@i02/2014/075/i02.2014.075.03300010a.805.jpg@RY2@

Andrzej Radzisław radca prawny

W ten sposób "odzyskuje" on wypłacone ubezpieczonym zasiłki. Jeżeli okaże się, że zwolnienie lekarskie pracownik wykorzystywał niezgodnie z jego przeznaczeniem, nie będzie miał prawa do zasiłku za ten okres, a wypłacone świadczenie będzie zobowiązany zwrócić.

Osoba, która otrzymała nienależnie zasiłek chorobowy, zobowiązana jest do zwrotu tego świadczenia. Ta zasada wynika z art. 84 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Natomiast sytuacje, kiedy świadczenie jest nienależne, określa ust. 2 tego przepisu.

Ubezpieczony, który otrzymał nienależne mu świadczenie, sam powinien je zwrócić do ZUS. Wówczas płatnik nie składa korygujących dokumentów, gdy świadczenie to rozliczył w ciężar składek, czyli wykazał w raporcie ZUS RSA (składanym za miesiąc, w którym to świadczenie zostało wypłacone).

ZUS może na podstawie art. 84 ust. 6 ustawy systemowej dochodzić nienależnie wypłaconych świadczeń wraz z odsetkami za zwłokę od płatnika, jeżeli wypłata świadczeń została spowodowana przekazaniem przez niego nieprawdziwych danych mających wpływ na to prawo. Co istotne, nie można jednak uznać, że ZUS może dokonać wyboru od którego pomiotu - ubezpieczonego czy też płatnika - będzie dochodził zwrotu nienależnego świadczenia. Artykuł 84 ust. 1 to zasada, a art. 84 ust. 6 to wyjątek od tej zasady. Zatem art. 84 ust. 6 powinien być stosowany tylko gdy pobranie nienależnych świadczeń zostało spowodowane przekazaniem przez płatnika nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń i jednocześnie nie można stwierdzić odpowiedzialności osoby, której to świadczenie zostało wypłacone, gdyż nie można uznać, że pobrała je nienależnie.

W konsekwencji, jeżeli pracownik w okresie zwolnienia pracował i był mu wypłacany zasiłek chorobowy, to bez względu na to czy pracę wykonywał u swojego pracodawcy, który się na to godził, czy też w innej firmie i pracodawca o tym nie wiedział, odpowiedzialny za zwrot zasiłku jest ubezpieczony. W tym pierwszym przypadku pracodawca przekazał do ZUS nieprawdziwe dane, ale jednocześnie z uwagi na to, że jest możliwe dochodzenie zwrotu od pracownika, to on powinien zostać przez ZUS zobowiązany do zwrotu świadczenia.

Podstawa prawa

Art. 84 ust. 1, ust. 2, ust. 6 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm.).

Gdy firma zapłaci, to ma regres do zatrudnionego

@RY1@i02/2014/075/i02.2014.075.03300010a.806.jpg@RY2@

Paweł Ziółkowski specjalista w zakresie podatków i prawa pracy

Trybunał Konstytucyjny w swoim wyroku z 25 lutego 2014 r. (sygn. akt SK 18/13) potwierdził ugruntowaną linię orzeczniczą, zgodnie z którą jeżeli pracownik (ubezpieczony) przeznacza okres zwolnienia lekarskiego na działalność zarobkową (w tym wykonywanie umów cywilnoprawnych lub działalności gospodarczej) albo wykorzystuje zwolnienie w celach nieleczniczych (np. remontuje mieszkanie lub jedzie na wycieczkę), zasiłek staje się nienależny za cały okres zwolnienia. Wypłacone kwoty stanowią wtedy bezpodstawne wzbogacenie i podlegają zwrotowi. Rodzi się przy tym pytanie, kto odpowiada za zwrot: pracownik czy pracodawca.

Niewątpliwie to pracownik uzyskał korzyść i naruszył zasady zwolnienia lekarskiego. Dlatego też to na nim będzie spoczywał obowiązek zwrotu świadczeń. W niektórych przypadkach obowiązek zwrotu może jednakże także spoczywać na pracodawcy (płatniku). Będzie tak, gdy płatnik przekazałby do ZUS nieprawdziwe dane, np. przekazałby zwolnienie lekarskie, wiedząc, że pracownik w tym czasie świadczy pracę na jego rzecz.

Zwrot świadczeń przez płatnika uprawnia go do dochodzenia zwrotu świadczeń od pracownika, ale w sytuacji gdy w okresie zwolnienia pracownik świadczył pracę na rzecz pracodawcy, pracownikowi będzie przysługiwało roszczenie o wynagrodzenie.

Podstawa prawna

Art. 17 ust. 1 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 159 ze zm.).

Art. 84 ust. 6 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm.).

Kłopot ma ubezpieczony

@RY1@i02/2014/075/i02.2014.075.03300010a.807.jpg@RY2@

Marta Nowakowicz-Jankowiak ekspert ds. płac

Zgodnie z art. 17 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa ubezpieczony wykonujący pracę zarobkową lub wykorzystujący zwolnienie w sposób niezgodny z jego celem traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres tego zwolnienia. Pracownik powinien powstrzymać się od jakiejkolwiek pracy zarobkowej w czasie, kiedy przebywa na zwolnieniu lekarskim. Nie może więc wykonywać zatrudnienia na rzecz własnego pracodawcy, nie powinien wykonywać czynności na umowę-zlecenie czy podejmować w tym czasie działalności gospodarczej. Pracownik nie powinien też w okresie zwolnienia remontować mieszkania, wyjechać na urlop czy podejmować innych czynności, które mogą wpływać hamująco na proces leczenia. Jest to niezgodne z celem zwolnienia lekarskiego i grozi mu wówczas utrata całego zasiłku za okres niezdolności.

Jeśli ZUS dojdzie do wniosku, że zwolnienie było niewłaściwie wykorzystywane, to wydaje decyzję, w której zobowiązuje pracownika do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń na wskazany rachunek bankowy. Wysokość świadczeń podlegających zwrotowi jest ustalana na podstawie dokumentacji przekazanej przez pracodawcę do ZUS. Świadczenia podlegają zwrotowi w kwocie brutto tj. wraz z pobranym podatkiem.

To pracownik jest zobowiązany do zwrotu zasiłku, pracodawca nie ma więc obowiązku korygowania dokumentów rozliczeniowych.

Dopuszczenie do pracy pracownika niezdolnego do jej wykonywania może być uznane za wykroczenie przeciwko prawom pracowniczym. Nawet jeśli pracownik uważa, że czuje się dobrze i wyraża chęć powrotu do pracy.

Dopuszczenie do pracy pracownika, który ma w tym okresie orzeczoną przez lekarza niezdolność do pracy, może skutkować pozbawieniem pracownika wynagrodzenia za cały okres tego zwolnienia. Skrócenie okresu niezdolności do pracy może nastąpić jedynie w następstwie badania przeprowadzonego przez lekarza orzecznika ZUS podczas przeprowadzanej kontroli zasadności zwolnienia lekarskiego.

Podstawa prawna

Art. 17 ust. 1 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 159 ze zm.).

Podział odpowiedzialności nie jest oczywisty

@RY1@i02/2014/075/i02.2014.075.03300010a.808.jpg@RY2@

Magdalena Januszewska radca prawny

Zasadniczo jest to ubezpieczony, gdyż zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa traci prawo do zasiłku za cały okres zwolnienia lekarskiego, gdy w tym czasie wykonuje pracę zarobkową lub wykorzystuje zwolnienie w sposób niezgodny z jego celem. Zasady odpowiedzialności wskazuje art. 84 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych (zdefiniowane w ust. 2), musi zwrócić je w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego. Zauważmy, że choć stosunek ubezpieczenia społecznego nie jest stosunkiem cywilnoprawnym, to akurat w tym wypadku mamy wyraźne odesłanie do prawa cywilnego (czyli np. w zakresie winy, regresu).

ZUS ma też podstawę do żądania zwrotu zasiłku od płatnika (pracodawcy) lub innego podmiotu, jeżeli pobranie nienależnych świadczeń zostało spowodowane przekazaniem przez niego lub inny podmiot nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość (art. 84 ust. 6 ustawy systemowej). Jednak także i ten przepis nie gwarantuje ZUS każdorazowego zwrotu zasiłku, np. wtedy gdy do nadpłaty doszło na skutek błędu płatnika - osoby prawnej, która następnie uległa likwidacji.

Jest też wiele sytuacji, które wymykają się jednoznacznej ocenie. Czy w wypadku leczenia depresji wyjazd na dwutygodniową wycieczkę jest sprzeczny z celem zwolnienia, czy też nie? Czy pracownik z orzeczoną niezdolnością do pracy powinien oddać zasiłek, gdy szef wymuszał na nim wykonywanie służbowych zadań, czemu pracownik ulegał w obawie przed utratą posady? A jak ocenić sytuację, gdy po miesiącu zatrudnienia pracownik zaczyna korzystać z kilkumiesięcznych zwolnień lekarskich? Bez wnikliwego postępowania trudno ocenić, czy strony działały w porozumieniu, w celu zapewnienia podwładnemu świadczeń, czy też pracodawca został przez pracownika wykorzystany.

Z tych względów w wypadku nienależnie pobieranych świadczeń zawsze istnieje spory obszar spraw, w których ostateczne rozstrzygnięcie zapadnie dopiero przed sądem. To z  orzecznictwa, a nie z przepisów, wynika np. to, że incydentalne wykonywanie pewnych zadań pracowniczych podczas zwolnienia nie musi pozbawiać zasiłku.

Podstawa prawna

Art. 17 ust. 1 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 159 ze zm.).