Skorzystanie z nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego wyklucza otrzymanie rekompensaty

W związku z pozbawieniem większości nauczycieli możliwości uzyskania emerytury pomostowej rozpoczęto prace nad ustawą o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych. Ustawa ta została podpisana przez prezydenta 10 czerwca 2009 r. (czeka na publikację w Dzienniku Ustaw). Wejdzie w życie od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu ogłoszenia.

Nauczycielskie świadczenie kompensacyjne będą mogli uzyskać nauczyciele w rozumieniu wspomnianej wyżej ustawy. Chodzi o nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w:

● publicznych i niepublicznych przedszkolach,

● szkołach publicznych i niepublicznych o uprawnieniach szkół publicznych,

● publicznych i niepublicznych placówkach kształcenia ustawicznego,

● młodzieżowych ośrodkach wychowawczych,

● młodzieżowych ośrodkach socjoterapii,

● specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych,

● specjalnych ośrodkach wychowawczych dla dzieci i młodzieży wymagających stosowania specjalnej organizacji nauki, metod pracy i wychowania,

● ośrodkach umożliwiających dzieciom i młodzieży upośledzonym umysłowo w stopniu głębokim, a także dzieciom i młodzieży z upośledzeniem umysłowym z niepełnosprawnościami sprzężonymi realizację odpowiednio obowiązku przygotowania przedszkolnego, obowiązku szkolnego i obowiązku nauki,

● placówkach zapewniających opiekę i wychowanie uczniom w okresie pobierania nauki poza miejscem stałego zamieszkania.

Nauczycielskie świadczenie kompensacyjne będzie przysługiwało nauczycielom, którzy spełnią następujące warunki:

● osiągną wymagany wcześniejszy wiek emerytalny (patrz tabela),

● udowodnią okres składkowy i nieskładkowy (w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z FUS) wynoszący co najmniej 30 lat, w tym co najmniej 20 lat wykonywania pracy w wymienionych wyżej placówkach oświaty w wymiarze co najmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć,

● rozwiążą stosunek pracy.

Należy podkreślić, że w przypadku skorzystania z nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego nie będzie przysługiwało prawo do rekompensaty, przewidzianej w ustawie o emeryturach pomostowych.

Wcześniejszy wiek emerytalny zależy od roku jego osiągnięcia (patrz tabela). Od 2009 do 2014 roku obniżony wiek emerytalny, w którym nauczyciele mogą ubiegać się o świadczenie kompensacyjne, jest jednakowy dla kobiet i dla mężczyzn i wynosi 55 lat. W kolejnych latach wiek ten będzie zróżnicowany dla obu płci. Mężczyźni, którzy do 31 grudnia 2014 r. nie ukończą wspomnianego wieku, również po tej dacie będą mogli uzyskać omawiane świadczenie, ale począwszy od roku 2015 wymagany od nich wiek emerytalny będzie stopniowo podwyższany aż do 64 lat w latach 2031–2032. Z kolei kobiety będą mogły przechodzić na świadczenie kompensacyjne w wieku 55 lat, jeśli wiek ten ukończą w latach 2009–2024. Począwszy od roku 2025 również dla nich wiek ten będzie ulegał systematycznemu podwyższeniu, aż do 59 lat w latach 2031–2032.

Nauczyciele, którzy do końca 2032 roku nie ukończą wieku 59 lat dla kobiet i 64 lat dla mężczyzn, nie uzyskają nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego.

Ustalając wymagany 30-letni staż emerytalny, ZUS uwzględni niewątpliwie wszystkie okresy składkowe i nieskładkowe wymienione w ustawie o emeryturach i rentach z FUS. Okresy składkowe to, najogólniej mówiąc, takie, w których dana osoba pracowała i opłacane były za nią składki na ubezpieczenia społeczne (np. okresy pozostawania w stosunku pracy, wykonywania działalności gospodarczej), a także niektóre okresy, za które składka nie została opłacona, gdyż nie było takiego obowiązku. Natomiast okresy nieskładkowe to generalnie okresy braku aktywności zawodowej, za które nie zostały odprowadzone składki na ubezpieczenia społeczne, w tym m.in. okresy pobierania wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy, zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego, czy też świadczenia lub zasiłku przedemerytalnego. Okresy nieskładkowe podlegają uwzględnieniu w wymiarze nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów składkowych.

Użycie w ustawie o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych sformułowania, iż chodzi o 30 lat okresu składkowego i nieskładkowego w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z FUS, sugeruje, iż przy ustalaniu tego stażu ZUS nie będzie mógł uwzględnić tzw. okresów rolnych (tj. wymienionych w ustawie emerytalnej okresów opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników, prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w tym gospodarstwie). Na ostateczne rozstrzygnięcie tej wątpliwości trzeba będzie jednak poczekać do zajęcia stanowiska przez ZUS.

Kolejnym warunkiem uzyskania nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego jest udowodnienie co najmniej 20 lat wykonywania pracy nauczycielskiej w wymienionych na wstępie placówkach oświaty, w wymiarze co najmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć. Oznacza to, że ZUS będzie uwzględniał tylko pracę nauczycielską wykonywaną co najmniej na pół etatu, czyli tak jak przy ubieganiu się o wcześniejszą emeryturę na podstawie Karty Nauczyciela (o warunkach uzyskania tej emerytury piszemy niżej). Nie zaliczy natomiast pracy wykonywanej np. w 1/3 czy 1/4 obowiązkowego wymiaru zajęć. Okres takiego zatrudnienia może być natomiast uwzględniony przy ustalaniu 30-letniego okresu składkowego i nieskładkowego.

Ponieważ ustawa o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych posługuje się pojęciem wykonywania przez 20 lat pracy w określonych jednostkach oświaty, wydaje się, iż tak jak w przypadku wcześniejszej emerytury nauczycielskiej przyznawanej na dotychczasowych zasadach, ZUS nie będzie uwzględniał okresów, w których praca nauczycielska nie była faktycznie wykonywana (np. okresów pobierania zasiłków chorobowych, świadczenia rehabilitacyjnego, przebywania na urlopie wychowawczym lub na urlopie dla poratowania zdrowia). Trudno jednak obecnie przewidzieć, jaka interpretacja przepisów zostanie ostatecznie przyjęta przez ZUS.

Z przepisów nowej ustawy wynika, że nauczyciel ubiegający się o świadczenie kompensacyjne musi rozwiązać stosunek pracy. Ustawa nie precyzuje, czy wystarczy rozwiązanie jakiegokolwiek stosunku pracy, czy też konieczne jest rozwiązanie wyłącznie stosunku pracy nauczycielskiej. Nie wiadomo również, czy omawiany warunek będzie dotyczył wszystkich stosunków pracy, w których nauczyciel będzie pozostawał przed przejściem na świadczenie kompensacyjne, czy też wystarczy rozwiązanie jednego stosunku pracy. Do nabycia prawa do emerytury przysługującej na podstawie Karty Nauczyciela konieczne jest rozwiązanie stosunku (stosunków) pracy w charakterze nauczyciela. Niewykluczone, że analogiczna wykładnia zostanie przyjęta w przypadku świadczeń kompensacyjnych.

Świadczenie kompensacyjne będzie również przysługiwało w przypadku, gdy stosunek pracy nauczycielskiej ustanie z inicjatywy dyrektora szkoły z powodu całkowitej lub częściowej jej likwidacji albo w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania, które uniemożliwiają dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć. Prawo do świadczenia będzie mógł również nabyć nauczyciel, którego stosunek pracy wygaśnie wskutek upływu okresu pozostawania w tzw. stanie nieczynnym lub w razie wcześniejszego rozwiązania stosunku pracy przed upływem stanu nieczynnego.

Wysokość nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego ustalana będzie na takich samych zasadach jak wysokość emerytury pomostowej. Obliczane będzie poprzez podzielenie podstawy obliczenia emerytury ustalonej zgodnie z art. 25 ustawy emerytalnej (tj. zewidencjonowanych na koncie w ZUS składek na ubezpieczenie emerytalne z uwzględnieniem ich waloryzacji oraz zwaloryzowanego kapitału początkowego) przez średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku 60 lat, ustalone według tablic średniego trwania życia obowiązujących w dniu zgłoszenia wniosku o przyznanie świadczenia.

W przypadku osób, które przystąpiły do otwartego funduszu emerytalnego w celu odtworzenia pełnej kwoty składek na ubezpieczenie emerytalne, nastąpi zwiększenie kwoty składek zaewidencjonowanych na koncie w ZUS, wskaźnikiem korygującym 19,52/12,22.

Obliczona w powyższy sposób kwota nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego nie będzie mogła być niższa niż kwota najniższej emerytury. Świadczenie będzie podlegało waloryzacji.

Z emerytury pomostowej mogą skorzystać jedynie nauczyciele wykonujący pracę w szczególnym charakterze w myśl ustawy o emeryturach pomostowych. W punkcie 21 załącznika nr 2 do tej ustawy zostały wymienione: prace nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych, młodzieżowych ośrodkach socjoterapii, ośrodkach szkolno-wychowawczych, schroniskach dla nieletnich oraz zakładach poprawczych, zgodnie z przepisami ustawy z 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich.

Należy podkreślić, że ustalając staż pracy nauczycielskiej wymagany do przyznania emerytury pomostowej, ZUS uwzględnia również przypadające przed 2009 rokiem okresy zatrudnienia w innych niż wyżej wymienione placówkach oświaty, które dotychczas były zaliczane przy ustalaniu prawa do wcześniejszej emerytury.

Nauczyciel wykonujący pracę wymienioną w wykazie prac o szczególnym charakterze (w pkt 21 załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych) może nabyć prawo do emerytury pomostowej, jeśli łącznie spełni następujące warunki:

● urodził się po 31 grudnia 1948 r.,

● osiągnął wiek wynoszący co najmniej 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn,

● udowodnił okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wynoszący co najmniej 15 lat,

● udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn,

● przed 1 stycznia 1999 r. wykonywał (przynajmniej przez jeden dzień) prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych (wymienione w załącznikach do ustawy) lub w myśl art. 32 i 33 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, m.in. pracę nauczycielską w placówkach wymienionych w pkt 21 załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych lub pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 Karty Nauczyciela,

● po 31 grudnia 2008 r. wykonywał (przynajmniej przez jeden dzień) pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wymienioną w załącznikach do ustawy o emeryturach pomostowych (w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych), w tym m.in. pracę wymienioną w załączniku nr 2 pkt 21 albo na dzień 1 stycznia 2009 r. udowodnił wymagany okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu tej ustawy,

● rozwiązał stosunek pracy.

Z powyższego katalogu warunków wynika, że uzyskanie emerytury pomostowej uzależnione jest m.in. od udowodnienia okresu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wynoszącego co najmniej 15 lat. Ustalając ten staż, ZUS zalicza zarówno:

● okresy zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 32 i 33 ustawy emerytalnej (m.in. pracy nauczycielskiej w placówkach wymienionych w art. 1 Karty Nauczyciela), przebyte do 31 grudnia 2008 r., jak i

● okresy pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, wymienione w załącznikach nr 1 i 2 do ustawy o emeryturach pomostowych przebyte zarówno po 31 grudnia 2008 r., jak i przed 1 stycznia 2009 r.

Powyższe oznacza, że nauczyciel przechodzący na emeryturę pomostową nie musi udowodnić pełnych 15 lat pracy nauczycielskiej wymienionej w załączniku nr 2 do ustawy. W przypadku bowiem gdy nie przepracował w placówkach wymienionych w pkt 21 załącznika nr 2 aż tak długiego okresu, ZUS może zaliczyć mu również przypadające do 31 grudnia 2008 r. okresy pracy nauczycielskiej w placówkach wymienionych w art. 1 Karty Nauczyciela, a także okresy innej pracy wymienionej w wykazach prac A i B, stanowiących załącznik do rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, a nawet okresy zatrudnienia na kolei, pracy górniczej oraz służby (np. w Policji czy Służbie Więziennej). Ustalając wymagany 15-letni okres pracy o szczególnym charakterze, ZUS może również zaliczyć okresy zatrudnienia przy innych pracach wymienionych w obu załącznikach do ustawy o emeryturach pomostowych, i to niezależnie od tego, czy miały miejsce po 31 grudnia 2008 r., czy przed 1 stycznia 2009 r.

Warunkiem uzyskania emerytury pomostowej jest również udowodnienie okresu składkowego i nieskładkowego, ustalonego na zasadach określonych w art. 5–9 i 11 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszącego co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn. Powołanie się na konkretne przepisy ustawy emerytalnej oznacza, że przy ustalaniu wymaganego stażu ubezpieczeniowego ZUS może uwzględnić okresy składkowe i nieskładkowe wymienione w tej ustawie, a także okresy ubezpieczenia za granicą, jeżeli tak stanowią umowy międzynarodowe. Nie jest natomiast możliwe uwzględnienie tzw. okresów rolnych.

Kolejnym warunkiem wymaganym do przyznania emerytury pomostowej jest wykonywanie pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, wymienionej w załącznikach do ustawy o emeryturach pomostowych lub w myśl art. 32 i 33 ustawy emerytalnej, przynajmniej przez jeden dzień przed 1 stycznia 1999 r. Należy zaznaczyć, że nie musi być to praca nauczycielska, ani tym bardziej praca wymieniona w punkcie 21 załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych.

Ponadto nauczyciel musi wykonywać pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze przynajmniej przez 1 dzień po 31 grudnia 2008 r. W tym przypadku chodzi tylko o pracę wymienioną w załącznikach do ustawy o emeryturach pomostowych, ale nie oznacza to również, że musi to być wyłącznie praca nauczycielska.

Emeryturę pomostową może uzyskać również nauczyciel, który po 31 grudnia 2008 r. nie wykonywał pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, wymienionej w nowych wykazach prac. Jednak aby nabyć prawo do tego świadczenia, musi oprócz spełnienia pozostałych warunków udowodnić na dzień 1 stycznia 2009 r. wymagany okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wymienionej w nowych wykazach prac (15 lat).

Ostatnim z warunków uzyskania emerytury pomostowej przez nauczyciela jest rozwiązanie stosunku pracy. Przepisy nie wymagają, aby był to stosunek pracy nauczycielskiej, a nawet stosunek pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. Dowolna jest również forma rozwiązania stosunku pracy. Z odpowiednim wnioskiem nie musi więc występować nauczyciel, jak ma to miejsce w przypadku emerytury przysługującej na podstawie Karty Nauczyciela. Należy natomiast podkreślić, że w przypadku, gdy pracownik był zatrudniony u kilku pracodawców, aby nabyć prawo do omawianej emerytury, musi rozwiązać wszystkie stosunki pracy.

Osoby, które wykonywały pracę nauczycielską, ale nie uzyskają z tego tytułu wcześniejszych uprawnień emerytalnych, mogą, przechodząc na emeryturę w wieku 60 lat (kobieta) lub 65 lat (mężczyzna), uzyskać rekompensatę w formie dodatku do kapitału początkowego. Kwota rekompensaty, ustalona w wyniku waloryzacji, może w znaczny sposób podwyższyć wysokość emerytury.

Rekompensatę z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przewiduje ustawa o emeryturach pomostowych. Dotyczy to osób urodzonych po 1948 roku, które wykonywały wspomnianą pracę przez co najmniej 15 lat. Ustalając ten 15-letni okres, ZUS uwzględnia pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów art. 32 i 33 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, która była wykonywana do 31 grudnia 2008 r. Taką pracą jest również praca nauczycielska w myśl art. 1 Karty Nauczyciela, która uważana jest za zatrudnienie w szczególnym charakterze. Należy jednak podkreślić, że przy ustalaniu rekompensaty nie jest możliwe połączenie okresów pracy w szczególnym charakterze (np. pracy nauczycielskiej) z okresami pracy w szczególnych warunkach.

Ustalając wymagany 15-letni okres pracy nauczycielskiej, ZUS uwzględnia jedynie te okresy, w których praca ta była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Nie są natomiast zaliczane okresy niewykonywania pracy, za które pracownik otrzymał po 14 listopada 1991 r. wynagrodzenie za czas choroby lub zasiłek chorobowy, macierzyński, opiekuńczy lub świadczenie rehabilitacyjne. W przypadku nauczycieli dodatkowo nie podlegają również uwzględnieniu okresy przebywania na urlopie dla poratowania zdrowia, pozostawania w stanie nieczynnym, a także przebywania na urlopie na dalsze kształcenie się lub na urlopie szkoleniowym. Ponadto ZUS nie wlicza do wymaganych 15 lat okresów urlopu wychowawczego, bezpłatnego oraz służby wojskowej.

Aby ZUS mógł ustalić prawo do rekompensaty, musi najpierw sprawdzić, czy wnioskodawca nie miał ustalonego prawa do wcześniejszej emerytury na dotychczasowych zasadach (np. emerytury z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, górniczej, nauczycielskiej bez względu na wiek, czy też emerytury na podstawie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Rekompensata nie przysługuje także w przypadku skorzystania z emerytury pomostowej czy świadczenia kompensacyjnego.

Podkreślić jednak trzeba, że nie ma przeszkód do przyznania rekompensaty osobie, która spełnia warunki wymagane do uzyskania jednego z wymienionych wyżej świadczeń, jeśli nie wystąpiła z wnioskiem o jego przyznanie i tym samym nie nabyła wcześniejszych uprawnień emerytalnych.

Rekompensata nie jest samoistnym świadczeniem pieniężnym, ale stanowi dodatek do kapitału początkowego ustalanego na dzień 1 stycznia 1999 r. Kapitał początkowy stanowi z kolei część tzw. nowej emerytury dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. Rekompensata ustalana jest przy obliczaniu emerytury przysługującej z tytułu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego wynoszącego 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn, według wzoru wynikającego z ustawy o emeryturach pomostowych (zamieszczamy go w ramce).

Nauczyciele nadal mogą przechodzić na wcześniejszą emeryturę ustalaną według dotychczasowych zasad, w tym przede wszystkim na emeryturę nauczycielską bez względu na wiek, przewidzianą w Karcie Nauczyciela. Dotyczy to zarówno osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r., jak i (po spełnieniu dodatkowych warunków) urodzonych w latach 1949–1968.

Nauczyciele urodzeni przed 1 stycznia 1949 r. mogą przejść na emeryturę bez względu na wiek, jeśli:

● udowodnili co najmniej 30-letni okres składkowy i nieskładkowy, w tym przynajmniej 20 lat wykonywania pracy nauczycielskiej albo co najmniej 25-letni okres składkowy i nieskładkowy, w tym przynajmniej 20 lat wykonywania zatrudnienia w szkolnictwie specjalnym (w przypadku nauczycieli szkół, placówek, zakładów specjalnych oraz zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich).

● rozwiązali na swój wniosek stosunek pracy nauczycielskiej.

Emerytura nauczycielska bez względu na wiek przysługuje tylko tym osobom, które nie ukończyły powszechnego wieku emerytalnego. W związku z tym, w praktyce możliwość przejścia na emeryturę z Karty Nauczyciela dla osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. dotyczy jedynie mężczyzn urodzonych przed tą datą. Kobiety, które urodziły się najpóźniej w 1948 roku, ukończyły już bowiem 60 lat i z tego tytułu mogą ubiegać się o emeryturę w powszechnym wieku emerytalnym.

Osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r. mogą przejść na emeryturę z Karty Nauczyciela, jeśli do 31 grudnia 2008 r. spełniły warunki dotyczące ogólnego stażu emerytalnego i stażu pracy nauczycielskiej. Nauczyciele z tej grupy wiekowej zwolnieni są natomiast z warunku rozwiązania do 31 grudnia 2008 r. stosunku pracy. Warunek ten nadal jest wymagany do przyznania omawianej emerytury, ale może być spełniony również w 2009 roku albo później.

Nauczyciele urodzeni w latach 1949 – 1968 ubiegający się o wcześniejszą emeryturę z Karty Nauczyciela nie mogą również być członkami otwartego funduszu emerytalnego. Jeśli jednak przystąpili do OFE, mogą otrzymać świadczenie, gdy we wniosku o emeryturę zadeklarują chęć przekazania środków zgromadzonych na rachunku w OFE, za pośrednictwem ZUS, na dochody budżetu państwa.

Osoby urodzone w latach 1949–1968 muszą pamiętać o tym, że wprawdzie wniosek o emeryturę z Karty Nauczyciela mogą zgłosić również po 31 grudnia 2008 r., ale nie później niż w dniu poprzedzającym dzień osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego wynoszącego 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn.

Ustalając wymagany do przyznania emerytury przewidzianej w Karcie Nauczyciela ogólny okres zatrudnienia (ogólny staż emerytalny) wynoszący 30 lat albo w przypadku pracy w szkolnictwie specjalnym – 25 lat, ZUS uwzględnia oprócz okresów pracy nauczycielskiej również okresy wykonywania pracy w innych zawodach, a także pozostałe okresy składkowe i nieskładkowe wymienione w ustawie o emeryturach i rentach z FUS. Przypomnieć trzeba, że okresy nieskładkowe mogą być zaliczone w wymiarze nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów składkowych.

Jeśli nauczyciel nie udowodnił odpowiednio długiego okresu składkowego i nieskładkowego, ZUS może, ustalając prawo do wcześniejszej emerytury, uwzględnić także tzw. okresy rolne. Chodzi o wymienione w ustawie o emeryturach i rentach z FUS okresy opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników, prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w tym gospodarstwie. Okresy te mogą być uwzględnione, jeżeli nie zostały zaliczone do okresów, od których zależy prawo do emerytury lub renty na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników. Podkreślić trzeba, że okresy rolne uwzględniane są tylko w zakresie niezbędnym do przyznania emerytury.

Prawo do emerytury nauczycielskiej bez względu na wiek mają nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni zatrudnieni w placówkach określonych w przepisach Karty Nauczyciela.

Należy wyjaśnić, że z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 23 kwietnia 2009 r. (K 65/07, Dz.U. nr 67, poz. 572), ZUS uznaje za pracę nauczycielską również zatrudnienie w przedszkolu niepublicznym.

Zasadą jest, że ustalając staż pracy nauczycielskiej, ZUS zalicza okresy wykonywania tego zatrudnienia co najmniej w połowie obowiązującego wymiaru zajęć. Jednak w odniesieniu do niektórych grup nauczycieli wymóg ten został zaostrzony przepisami Karty Nauczyciela do pełnego wymiaru czasu pracy (wymiaru zajęć). Dotyczy to nauczycieli mianowanych lub dyplomowanych zatrudnionych w urzędach organów administracji rządowej i kuratoriach oświaty, w Centralnej Komisji Egzaminacyjnej oraz okręgowych komisjach egzaminacyjnych, w specjalistycznej jednostce nadzoru oraz w organach sprawujących nadzór pedagogiczny nad zakładami poprawczymi, schroniskami dla nieletnich, rodzinnymi ośrodkami diagnostyczno-konsultacyjnymi oraz szkołami przy zakładach karnych na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych.

ZUS, ustalając staż pracy nauczycielskiej, zalicza tylko takie okresy, w których praca ta była faktycznie wykonywana, oraz okresy urlopu wypoczynkowego. Okresy niewykonywania pracy nauczycielskiej, które nie mogą być uwzględnione, wymienione zostały w części dotyczącej rekompensaty dla zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Jednym z warunków wymaganych do przyznania emerytury na podstawie Karty Nauczyciela jest rozwiązanie przez nauczyciela dotychczasowego stosunku pracy. Nie może ono nastąpić w jakiejkolwiek formie, ale co do zasady na wniosek nauczyciela.

ZUS uznaje, że warunek rozwiązania stosunku pracy nauczycielskiej, niezbędny do przyznania emerytury, spełniony jest zarówno wtedy, gdy wypowiedzenie zostało złożone przez nauczyciela, a także gdy ustał on wprawdzie na podstawie porozumienia stron, ale wniosek o rozwiązanie stosunku pracy złożył nauczyciel.

Wystąpienie przez nauczyciela z inicjatywą rozwiązania stosunku pracy nie jest wymagane, wówczas gdy stosunek ten ustał z inicjatywy dyrektora szkoły z powodu całkowitej lub częściowej jej likwidacji albo w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania, które uniemożliwiają dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć. Czasem również wygaśnięcie stosunku pracy może wystarczyć do przyznania emerytury bez względu na wiek. Dotyczy to jednak sytuacji, gdy taki skutek został spowodowany upływem okresu pozostawania w tzw. stanie nieczynnym.

Nie otrzyma natomiast emerytury nauczyciel zatrudniony na podstawie umowy na czas określony, gdy wygasła ona po upływie tego okresu. Nauczyciel, który zawarł taką umowę i chciałby wystąpić o przyznanie emerytury na podstawie Karty Nauczyciela, musi więc, jeszcze przed upływem okresu jej obowiązywania, złożyć wniosek o jej rozwiązanie.

Należy podkreślić, że nauczyciel musi rozwiązać wszystkie stosunki pracy nauczycielskiej, w jakich pozostaje, bez względu na ich ilość i bez względu na wymiar czasu pracy. Może natomiast kontynuować stosunek pracy o innym charakterze.

Nauczyciele, wychowawcy lub inni pracownicy pedagogiczni wykonujący pracę nauczycielską określoną w art. 1 Karty Nauczyciela mają również możliwość przejścia na wcześniejszą emeryturę z tytułu zatrudnienia w szczególnym charakterze na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Emerytura ta przysługuje po udowodnieniu 15-letniego stażu pracy nauczycielskiej (a więc krótszego niż przewidziany w Karcie Nauczyciela), ale może być przyznana pod warunkiem ukończenia wieku emerytalnego wynoszącego 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn. Ponadto konieczne jest udowodnienie okresu składkowego i nieskładkowego w wymiarze 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn.

Przyznanie emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnym charakterze nie jest uzależnione od wykonywania pracy nauczycielskiej ostatnio przed przejściem na emeryturę. Nabycie prawa do niej nie zależy również od rozwiązania stosunku pracy.

Emerytura z tytułu zatrudnienia w szczególnym charakterze przysługuje tylko wtedy, gdy praca nauczycielska wykonywana była stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Inaczej więc, niż w przypadku emerytury z Karty Nauczyciela, ZUS nie zalicza do okresów pracy w szczególnym charakterze zatrudnienia na pół etatu. Nie podlegają również uwzględnieniu okresy niewykonywania pracy, które wymieniliśmy wyżej – w części dotyczącej rekompensaty.

Omawianą emeryturę mogą uzyskać nie tylko nauczyciele urodzeni przed 1 stycznia 1948 r., ale również osoby urodzone w latach 1949–1968, jeśli warunki przewidziane dla urodzonych przed 1949 rokiem spełniły do 31 grudnia 2008 r. oraz nie przystąpiły do OFE lub złożą wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w OFE, za pośrednictwem ZUS, na dochody budżetu państwa. Wniosek o emeryturę muszą jednak zgłosić przed ukończeniem powszechnego wieku emerytalnego wynoszącego 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Zatem spośród osób ze średniej grupy wiekowej tylko kobiety urodzone w latach 1949–1953 mogą skorzystać z omawianych uprawnień, gdyż tylko one do końca 2008 roku ukończyły obniżony wiek emerytalny.

Nauczyciele urodzeni po 1948 roku, którzy nie spełniają warunków do przyznania emerytury na podstawie Karty Nauczyciela i którzy do końca 2008 roku nie zdołali osiągnąć obniżonego wieku emerytalnego wymaganego do przyznania emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnym charakterze, mogą skorzystać z uprawnień przewidzianych w art. 184 ustawy emerytalnej. Przepis ten przewiduje możliwość przejścia na wcześniejszą emeryturę m.in. nauczycieli, również wówczas, gdy wymagany od nich obniżony wiek emerytalny, tj. 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn, ukończyli po 31 grudnia 2008 r. Muszą jednak spełnić dodatkowe warunki:

● na dzień 1 stycznia 1999 r. muszą udowodnić okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn, w tym co najmniej 15 lat pracy nauczycielskiej wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy,

● nie przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego albo złożą wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem ZUS, na dochody budżetu państwa,

● rozwiążą stosunek pracy (jeśli są pracownikami).

Należy jednak podkreślić, że emerytura przysługująca na podstawie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS obliczana jest, przynajmniej w części, według nowych zasad.