Na jakie świadczenia z ZUS może liczyć osoba tracąca pracę

Rodzaj świadczenia wypłacanego przez ZUS, o które można ubiegać się po zwolnieniu z pracy, zależy od indywidualnej sytuacji pracownika. Jeśli jest on niezdolny do pracy, w określonych przypadkach może pobierać zasiłek chorobowy lub świadczenie rehabilitacyjne, a także starać się o rentę z tytułu niezdolności do pracy. Jeśli ukończył odpowiedni wiek i ma długi staż pracy, może rozważyć przejście na emeryturę. Świadczeniem najbardziej związanym z ustaniem zatrudnienia jest jednak świadczenie przedemerytalne, które były pracownik może uzyskać tylko wówczas, gdy stosunek pracy, w którym dotychczas pozostawał, został rozwiązany ze ściśle określonych przyczyn leżących po stronie pracodawcy.

Pierwsza możliwość uzyskania świadczenia przedemerytalnego przewidziana jest dla osób, które zostały zwolnione z pracy z powodu likwidacji lub niewypłacalności pracodawcy w rozumieniu przepisów ustawy z 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. nr 158, poz. 1121 z późn. zm.). Zgodnie z tą ustawą, do niewypłacalności pracodawcy dochodzi m.in. wówczas, gdy na podstawie przepisów prawa upadłościowego i naprawczego sąd upadłościowy wydał postanowienie o ogłoszeniu upadłości pracodawcy.

Osoby, które zostały zwolnione z pracy z powodu likwidacji lub niewypłacalności pracodawcy, mogą nabyć prawo do świadczenia przedemerytalnego, jeśli do dnia rozwiązania stosunku pracy z tych przyczyn, ukończyły co najmniej 56 lat (kobieta) lub 61 lat (mężczyzna) oraz udowodniły okres składkowy i nieskładkowy w wymiarze co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn. Świadczenie przedemerytalne może być również przyznane bez względu na osiągnięty wiek, jeśli 31 grudnia roku poprzedzającego rozwiązanie stosunku pracy pracownik posiadał staż ubezpieczeniowy wynoszący co najmniej 34 lata dla kobiet lub 39 lat dla mężczyzn.

Druga możliwość uzyskania świadczenia przedemerytalnego dotyczy osób, których stosunek pracy został rozwiązany z przyczyn dotyczących zakładu pracy w rozumieniu ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 69, poz. 415 z późn. zm.). Chodzi m.in. o tzw. zwolnienia grupowe, ogłoszenie upadłości pracodawcy, jego likwidację, a także likwidację stanowiska pracy.

Osoby, których stosunek pracy został rozwiązany z przyczyn dotyczących zakładu pracy, mogą nabyć prawo do świadczenia przedemerytalnego, jeśli do dnia ustania tego zatrudnienia ukończyły co najmniej 55 lat (kobieta) lub 60 lat (mężczyzna) oraz posiadają okres uprawniający do emerytury w wymiarze co najmniej 30 lat dla kobiet i 35 lat dla mężczyzn. Możliwość uzyskania świadczenia przedemerytalnego mają również osoby, które do dnia rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy nie ukończyły wymaganego wieku przedemerytalnego, ale mają, najpóźniej w tym dniu, okres uprawniający do emerytury w wymiarze co najmniej 35 lat (kobieta) lub 40 lat (mężczyzna).

Świadczenie przedemerytalne, we wszystkich omówionych przypadkach, może uzyskać tylko pracownik pozostający w zatrudnieniu przez okres co najmniej sześciu miesięcy u pracodawcy, który rozwiązał z nim stosunek pracy. Do tego okresu wliczane są również okresy pobierania świadczeń w razie choroby i macierzyństwa.

Odrębna możliwość uzyskania świadczenia przedemerytalnego została przewidziana dla osób zatrudnionych przy produkcji azbestu, których stosunek pracy został rozwiązany z przyczyn dotyczących zakładu pracy w rozumieniu ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Świadczenie przedemerytalne przysługuje tym osobom, jeśli posiadają staż ubezpieczeniowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn, w tym co najmniej przez 10 lat byli zatrudnieni w pełnym wymiarze czasu pracy przy produkcji azbestu.

Osoby ubiegające się o świadczenie przedemerytalne muszą też spełnić pewne ogólne warunki. Przede wszystkim konieczne jest zarejestrowanie się w powiatowym urzędzie pracy i uzyskanie statusu osoby bezrobotnej, a następnie pobieranie przez co najmniej sześć miesięcy zasiłku dla bezrobotnych. Następnie należy uzyskać zaświadczenie z PUP potwierdzające taki okres pobierania zasiłku. Musi ono również stwierdzać fakt aktualnego zarejestrowania osoby bezrobotnej oraz zawierać informację, że w okresie pobierania zasiłku dla bezrobotnych wnioskodawca, bez uzasadnionej przyczyny, nie odmówił przyjęcia propozycji zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Odrębne zasady nabywania prawa do świadczenia przedemerytalnego przez osoby, które straciły pracę, obowiązują w stosunku do byłych pracowników stoczni objętych postępowaniem kompensacyjnym. Zostały one uregulowane w ustawie z 19 grudnia 2008 r. o postępowaniu kompensacyjnym w podmiotach o szczególnym znaczeniu dla polskiego przemysłu stoczniowego (Dz.U. nr 233, poz. 1569).

Pracownik, który stał się niezdolny do pracy z powodu choroby jeszcze w czasie pozostawania w zatrudnieniu i w ubezpieczeniu chorobowym, zachowuje prawo do zasiłku chorobowego również po ustaniu tytułu tego ubezpieczenia, o ile niezdolność do pracy trwa nadal w sposób nieprzerwany. Zasiłek chorobowy może również przysługiwać ubezpieczonemu, który stał się niezdolny do pracy już po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego, o ile niezdolność ta trwa u niego nieprzerwanie co najmniej 30 dni i powstała:

● nie później niż w ciągu 14 dni od ustania tytułu ubezpieczenia chorobowego lub

● nie później niż w ciągu 3 miesięcy od ustania tytułu ubezpieczenia (w przypadku choroby zakaźnej, której okres wylęgania jest dłuższy niż 14 dni, lub innej choroby, której objawy chorobowe ujawniają się po okresie dłuższym niż 14 dni od początku choroby).

Zasiłek chorobowy za okres po ustaniu ubezpieczenia wypłaca zawsze ZUS.

Pracownik, który po wyczerpaniu zasiłku chorobowego jest nadal niezdolny do pracy, a jego dalsze leczenie lub rehabilitacja lecznicza rokują odzyskanie zdolności do pracy, może uzyskać świadczenie rehabilitacyjne. Jest ono wypłacane również po ustaniu tytułu ubezpieczenia (np. stosunku pracy), przez okres niezbędny do przywrócenia tej zdolności. Łączny okres pobierania świadczenia nie może być jednak dłuższy niż 12 miesięcy.

Zarówno zasiłek chorobowy, jak i świadczenie rehabilitacyjne nie przysługują za okres po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego, jeśli pracownik:

● ma ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy,

● kontynuuje działalność zarobkową lub podjął działalność zarobkową stanowiącą tytuł do objęcia obowiązkowo lub dobrowolnie ubezpieczeniem chorobowym albo zapewniającą prawo do świadczeń za okres niezdolności do pracy z powodu choroby,

● jest uprawniony do zasiłku dla bezrobotnych, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego,

● podlega obowiązkowo ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Byli pracownicy mogą również ubiegać się o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy oraz emerytury. Pierwsze świadczenie przysługuje pod warunkiem uzyskania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS stwierdzającego częściową lub całkowitą niezdolność do pracy powstałą w określonym czasie oraz w przypadku udowodnienia okresu składkowego i nieskładkowego w wymiarze od jednego roku do pięciu lat (w zależności od tego, kiedy powstała ta niezdolność).

Z kolei warunkiem przyznania emerytury jest ukończenie powszechnego wieku emerytalnego (60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn), a w przypadku osób urodzonych przed 1949 rokiem - również udowodnienie wymaganego stażu ubezpieczeniowego (minimum 15 lat dla kobiet lub 20 lat dla mężczyzn). Przepisy przewidują również odrębne warunki przejścia na wcześniejsze emerytury w obniżonym wieku emerytalnym lub bez względu na wiek (np. dla zatrudnionych w szczególnych warunkach, nauczycieli, kolejarzy czy górników).

Ubezpieczona pozostawała w zatrudnieniu od 1 marca 2007 r. do 31 lipca 2009 r. 10 kwietnia 2009 r. zachorowała i do 19 sierpnia 2009 r. była niezdolna do pracy. W związku z tą niezdolnością, po wyczerpaniu okresu pobierania wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy, miała prawo do zasiłku chorobowego najpierw w czasie trwania stosunku pracy, a następnie przez 19 dni po jego ustaniu.

Marek Opolski

Ustawa z 30 kwietnia 2004 r. o świadczeniach przedemerytalnych (Dz.U. nr 120, poz. 1252 z późn. zm.).

Ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227).

Ustawa z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2005 r. nr 31, poz. 267 z późn. zm.).