Od czego zależy wysokość starej emerytury

Od 1 stycznia 2009 r. ZUS stosuje dwie metody obliczania emerytury przysługującej z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Osobom urodzonym po 31 grudnia 1948 r., które nie spełniły do końca 2008 r. warunków wymaganych do przyznania wcześniejszej emerytury lub też nie wystąpiły z wnioskiem o jej przyznanie przed ukończeniem powszechnego wieku emerytalnego (z wyjątkiem górników), ZUS oblicza emeryturę według nowych zasad. Wysokość świadczenia uzależniona jest od stanu indywidualnego konta w ZUS oraz daty przejścia na emeryturę. Część spośród tych osób ma ustalaną emeryturę częściowo na dotychczasowych, a częściowo na nowych zasadach (tzw. emeryturę mieszaną).

Pozostali ubezpieczeni mają prawo do obliczenia emerytury w całości po staremu, a więc w oparciu o podstawę wymiaru świadczenia, liczbę udowodnionych okresów składkowych i nieskładkowych oraz aktualnie obowiązującą kwotę bazową. Chodzi o:

● wszystkich urodzonych przed 1 stycznia 1949 r.,

● urodzonych w latach 1949–1968, którzy do 31 grudnia 2008 r. spełnili warunki wymagane do uzyskania wcześniejszej emerytury i zgłosili lub zgłoszą wniosek o jej przyznanie najpóźniej w dniu poprzedzającym dzień osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego (60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn),

● osoby przechodzące na emeryturę górniczą (bez względu na datę urodzenia).

Sposób obliczenia starej emerytury określa art. 53 ustawy emerytalnej. Zgodnie z nim emerytura stanowi sumę trzech składników:

● części socjalnej świadczenia (24 proc. kwoty bazowej),

● części należnej za okresy składkowe (po 1,3 proc. podstawy wymiaru emerytury za każdy rok okresów składkowych),

● części należnej za okresy nieskładkowe (po 0,7 proc. podstawy wymiaru emerytury za każdy rok okresów nieskładkowych).

Ponadto osoby, które udowodniły okresy pracy w gospodarstwie rolnym, mają prawo do odpowiedniego zwiększenia świadczenia za te okresy lub ustalenia tzw. części składkowej emerytury rolniczej. Wysokość starej emerytury uzależniona jest zatem od podstawy wymiaru emerytury, liczby udowodnionych okresów składkowych, nieskładkowych i ewentualnie okresów rolnych, a także od aktualnie obowiązującej kwoty bazowej.

Ustawa emerytalna przewiduje – co do zasady – dwa warianty ustalenia podstawy wymiaru emerytury. Pierwszy z nich to obliczenie jej z uwzględnieniem zarobków osiągniętych w 10 kolejnych latach kalendarzowych przypadających w ostatnim 20-leciu przed rokiem złożenia wniosku o emeryturę. Drugi – w oparciu o wynagrodzenia z 20 lat przypadających przed rokiem zgłoszenia wniosku o emeryturę, wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu.

W nieco inny sposób ustalana jest podstawa wymiaru emerytury dla osób, które w ciągu 20 lat poprzedzających bezpośrednio rok, w którym zgłosiły wniosek o emeryturę, pobierały przez więcej niż 10 lat zasiłek przedemerytalny. ZUS uwzględnia wówczas ich zarobki z kolejnych 10 lat kalendarzowych poprzedzających bezpośrednio rok, w którym nabyły prawo do zasiłku przedemerytalnego.

Podstawę wymiaru emerytury stanowi iloczyn wskaźnika wysokości tej podstawy oraz obecnie obowiązującej kwoty bazowej. Z kolei wskaźnik wysokości podstawy wymiaru emerytury to wypadkowa zarobków osiągniętych przez wnioskodawcę w latach kalendarzowych wybranych do ustalenia tej podstawy oraz przeciętnych płac obowiązujących w tych latach. Tak więc im wyższe były te zarobki w stosunku do średnich wynagrodzeń, tym wyższa jest podstawa wymiaru, a co za tym idzie – wysokość emerytury. Wspomniana zasada ma jednak zastosowanie tylko do zarobków nieprzekraczających 2,5 średniej krajowej. Ustawa emerytalna przewiduje bowiem, że wskaźnik wysokości podstawy wymiaru emerytury podlega ograniczeniu do 250 proc.

Przy ustalaniu podstawy wymiaru emerytury ZUS przyjmuje przede wszystkim te składniki przychodu, wynagrodzenia lub dochodu, od których została opłacona składka na ubezpieczenie społeczne (ubezpieczenia emerytalne i rentowe) w myśl przepisów obowiązujących w okresie, z którego to wynagrodzenie (dochód, przychód) jest uwzględniane w podstawie wymiaru świadczenia. Ponadto uwzględniane są również niektóre składniki przychodu, które nie podlegały składkom na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Chodzi o kwoty wynagrodzeń za czas niezdolności do pracy, wypłaconych na podstawie przepisów kodeksu pracy, zasiłków chorobowych, zasiłków macierzyńskich, zasiłków opiekuńczych, świadczeń rehabilitacyjnych, zasiłków wyrównawczych, świadczeń wyrównawczych i dodatków wyrównawczych. Ponadto do podstawy wymiaru emerytury wlicza się również kwoty zasiłków dla bezrobotnych, zasiłków szkoleniowych lub stypendiów wypłaconych z Funduszu Pracy za okres udokumentowanej niezdolności do pracy.

Należy podkreślić, że kwoty wynagrodzeń za czas niezdolności do pracy, zasiłków chorobowych, macierzyńskich i opiekuńczych ZUS uwzględnia bez ograniczeń tylko wtedy, gdy przysługują za okres przypadający przed 1 stycznia 2005 r. Jeśli natomiast zostały wypłacone za lata następujące po roku 2004, uwzględniane są w podstawie wymiaru emerytury, jeśli nie została przekroczona kwota roczna podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe określona dla danego roku i tylko w wysokości nieprzekraczającej tej maksymalnej kwoty.

Bardzo istotny wpływ na wysokość starej emerytury ma również obecnie obowiązująca kwota bazowa. Służy ona, po pierwsze, do wyliczenia części socjalnej emerytury, po drugie odgrywa decydującą rolę przy ustaleniu podstawy wymiaru świadczenia.

Obliczając emeryturę, ZUS stosuje kwotę bazową obowiązującą w dniu zgłoszenia wniosku o to świadczenie, jeżeli osoba zainteresowana spełnia wtedy wszystkie warunki wymagane do przyznania emerytury. W przypadku gdy wszystkie warunki nie są jeszcze spełnione, ZUS stosuje kwotę bazową obowiązującą w dniu powstania prawa do świadczenia (a więc w dacie spełnienia ostatniego z warunków wymaganych do jego przyznania).

Kwota bazowa zmienia się raz w roku i obowiązuje od 1 marca danego roku do końca lutego następnego roku kalendarzowego. Wynosi ona 100 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia brutto w gospodarce narodowej, pomniejszonego o potrącone od ubezpieczonych składki na ubezpieczenia społeczne, w poprzednim roku kalendarzowym. W okresie od 1 marca 2009 r. do 28 lutego 2010 r. kwota bazowa wynosi 2578,26 zł.

Przy obliczaniu wysokości starej emerytury bardzo duże znaczenie ma również liczba przebytych okresów składkowych i nieskładkowych. Każdy pełny miesiąc tych okresów w wyniku pomnożenia przez podstawę wymiaru oraz odpowiedni wskaźnik (1,3 lub 0,7) zwiększa wysokość świadczenia. Warto w tym miejscu przypomnieć, że okresy składkowe to generalnie okresy aktywności zawodowej, za które została opłacona składka na ubezpieczenie społeczne lub ubezpieczenia emerytalne i rentowe (np. okresy zatrudnienia, wykonywania działalności gospodarczej), a także okresy, za które składki nie były opłacane, gdyż nie było takiego obowiązku. Natomiast okresy nieskładkowe to okresy braku aktywności zawodowej, za które nie opłacano składek na ubezpieczenia (np. okresy pobierania zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego, świadczenia przedemerytalnego czy też nauki w szkole wyższej). Należy zaznaczyć, że w odróżnieniu od ustalania prawa do emerytury, gdzie okresy składkowe i nieskładkowe ZUS uwzględnia z dokładnością co do dnia, przy obliczaniu jej wysokości okresy te ustalane są zawsze z uwzględnieniem pełnych miesięcy. Ponadto okresy nieskładkowe uwzględniane są również przy ustalaniu wysokości emerytury, w wymiarze nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Tak więc okresy nieskładkowe przekraczające 1/3 okresów składkowych nie wpływają na wysokość emerytury.