Jak ZUS ustala kapitał początkowy

Ubezpieczeni i ich płatnicy składek zobowiązani byli przekazać do ZUS dokumentację umożliwiającą ustalenie kapitału początkowego nie później niż do 31 grudnia 2006 r. Takiego obowiązku nie miały jednak np. osoby zatrudnione w ramach umowy-zlecenia, ich zleceniodawcy, a także wszystkie osoby, które nie podlegały wówczas ubezpieczeniu.

Osoby, które nie zgłosiły jeszcze wniosku o ustalenie kapitału początkowego, mogą to zrobić w każdym czasie. Ponieważ trzeba będzie zgromadzić wymagane dokumenty, warto o tym pomyśleć odpowiednio wcześniej przed przejściem na emeryturę.

Postępowanie o ustalenie kapitału początkowego ZUS rozpoczyna na wniosek osoby ubezpieczonej. Najlepiej, aby został on złożony na urzędowym formularzu (ZUS Kp-1). Wtedy bowiem można być pewnym, że zostaną zamieszczone w nim wszystkie informacje niezbędne do ustalenia kapitału.

Odrębnego wniosku o jego ustalenie nie muszą jednak składać osoby, które ubiegają się już o emeryturę obliczaną na nowych zasadach. ZUS ustali im ten kapitał na podstawie dokumentacji dołączonej do wniosku o to świadczenie.

Do wniosku o ustalenie kapitału (lub wniosku o emeryturę) należy dołączyć wypełniony kwestionariusz dotyczący okresów składkowych i nieskładkowych (formularz ZUS Rp-6). Jeśli osoba ubezpieczona posiada również okresy zatrudnienia w krajach Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru Gospodarczego albo w Szwajcarii, zamiast wspomnianego dokumentu załącza wypełniony formularz E 207 PL.

Przebieg ubezpieczenia należy wykazać w dokumencie ZUS Rp-6. Jest to kwestionariusz dotyczący okresów składkowych i nieskładkowych przewidziany dla osób, które przebyły te okresy wyłącznie w Polsce. W kolejnych kolumnach formularza należy wpisać:

● dokładne daty (dzień, miesiąc, rok) początkowe i końcowe poszczególnych okresów składkowych i nieskładkowych,

● każdy okres ubezpieczenia - zatrudnienia, prowadzenia działalności gospodarczej (jeśli była prowadzona przed 1 stycznia 1998 r. z podaniem numeru konta płatnika), służby wojskowej, okresy niewykonywania pracy, działalności kombatanckiej itp.,

● rodzaj wykonywanej działalności w każdym z tych okresów albo wykonywany zawód,

● rodzaj dowodów przedstawianych na potwierdzenie poszczególnych okresów składkowych i nieskładkowych.

Trzeba jednak pamiętać, że kapitał początkowy ustalany jest za okresy przebyte do 31 grudnia 1998 r. Na druku ZUS Rp-6 należy więc wykazać wyłącznie okresy składkowe i nieskładkowe, które miały miejsce przed 1 stycznia 1999 r.

Wnioskodawca powinien też dołączyć dokumenty potwierdzające przebycie przed 1 stycznia 1999 r. okresów składkowych i nieskładkowych. Takim dokumentem jest najczęściej świadectwo pracy lub zaświadczenie wystawione przez pracodawcę. Okresy zatrudnienia można potwierdzić również za pomocą wpisów dokonanych przez pracodawcę w legitymacji ubezpieczeniowej. Niektóre okresy można udowodnić za pomocą innych środków dowodowych, takich jak np. zeznania świadków, potwierdzenia ubezpieczenia przez ZUS, książeczki wojskowe, zaświadczenia lekarskie, umowy, pisma czy legitymacje.

W celu ustalenia kapitału początkowego należy również dostarczyć do ZUS dokumenty potwierdzające wynagrodzenia uzyskiwane przed 1 stycznia 1999 r. Najlepiej, aby było to zaświadczenie zakładu pracy o zatrudnieniu i wynagrodzeniu wystawione na formularzu ZUS Rp-7.

Wysokość wynagrodzeń można również potwierdzić legitymacją ubezpieczeniową zawierającą odpowiednie wpisy dotyczące daty rozpoczęcia i zakończenia pracy, jej rodzaju, kwoty wynagrodzenia oraz roku, w którym zostało ono osiągnięte.

Dokumentację niezbędną do ustalenia kapitału należy złożyć w jednostce ZUS właściwej ze względu na własne miejsce zameldowania na pobyt stały. Jeśli o kapitał początkowy lub o emeryturę ubiega się osoba zamieszkała za granicą w państwie, z którym Polska nie podpisała umowy międzynarodowej w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, dokumentację składa się do oddziału ZUS właściwego ze względu na ostatnie miejsce zameldowania na pobyt stały w Polsce.

Osoby, które mieszkają za granicą w państwie członkowskim UE/EOG lub w Szwajcarii bądź w państwie, z którym Polskę łączy umowa międzynarodowa w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, przekazują dokumenty do jednostki ZUS wyznaczonej do wydania decyzji w sprawie kapitału początkowego albo do oddziału ZUS, na terenie którego byli zameldowani przed wyjazdem za granicę. Informację o właściwej jednostce ZUS można uzyskać w każdym oddziale (inspektoracie) ZUS oraz w serwisie internetowym www.zus.pl.

Po otrzymaniu dokumentacji ZUS przystąpi do ustalenia kapitału początkowego. W tym celu oblicza najpierw tzw. emeryturę hipotetyczną. Jest to emerytura, którą ubezpieczony mógłby uzyskać 1 stycznia 1999 r. Stanowi ona sumę:

● 24 proc. kwoty bazowej z II kwartału 1998 r. (tj. 1220,89zł) x współczynnik P (tzw. część socjalna emerytury hipotetycznej),

● po 1,3 proc. podstawy wymiaru za każdy rok okresów składkowych (część emerytury hipotetycznej należna za okresy składkowe),

● po 0,7 proc. podstawy wymiaru za każdy rok okresów nieskładkowych (część emerytury hipotetycznej należna za okresy nieskładkowe).

Aby obliczyć emeryturę hipotetyczną, ZUS ustala najpierw tzw. współczynnik P. Wzór obliczenia tego współczynnika jest następujący:

gdzie:

● P - to współczynnik, który nie może być wyższy od 100 proc., jest zaokrąglany do setnych części procentu,

● wiek ubezpieczonego - oznacza wiek 31 grudnia 1998 r., określony w pełnych latach (jeżeli jednak 31 grudnia 1998 r. ubezpieczony miał więcej niż 6 miesięcy ponad wiek ustalony w latach, przyjmuje się pełne lata po zaokrągleniu w górę),

● wiek emerytalny - oznacza 60 lat - dla kobiet i 65 - dla mężczyzn,

● staż ubezpieczeniowy - oznacza udowodniony 31 grudnia 1998 r. okres składkowy i nieskładkowy, w pełnych latach (jeżeli jednak 31 grudnia 1998 r. ubezpieczony ma więcej niż 6 miesięcy stażu ponad pełne lata, staż ten zaokrągla się w górę),

● wymagany staż - oznacza 20 lat dla kobiet i 25 dla mężczyzn,

● 18 - oznacza wiek określający rozpoczęcie aktywności zawodowej (jeżeli w momencie objęcia ubezpieczeniem po raz pierwszy osoba ubezpieczona nie miała ukończonych 18 lat - we wzorze obliczenia współczynnika P liczbę 18 należy zastąpić faktycznym wiekiem, np. 16 lub 17 lat, w którym powstał obowiązek ubezpieczenia).

Następnie ustalana jest podstawa wymiaru emerytury hipotetycznej według procedury przewidzianej w ustawie o emeryturach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Obliczając ją, ZUS uwzględnia zarobki ubezpieczonego z 10 kolejnych lat kalendarzowych wybranych z okresu od 1 stycznia 1980 r. do 31 grudnia 1998 r. lub z 20 lat dowolnie wybranych z całego okresu ubezpieczenia przypadającego przed 1 stycznia 1999 r.

Po obliczeniu współczynnika P oraz podstawy wymiaru ZUS ustala emeryturę hipotetyczną według podanego wzoru.

@RY1@i02/2010/243/i02.2010.243.183.0014.001.jpg@RY2@

Obliczając kapitał początkowy w pierwszej kolejności ZUS ustali wartość współczynnika P. Biorąc pod uwagę wartości podane w pytaniu, jego wyliczenie będzie wyglądało następująco:

@RY1@i02/2010/243/i02.2010.243.183.0014.002.jpg@RY2@

Jeśli, tak jak ubezpieczona sobie wyliczyła, podstawa wymiaru emerytury hipotetycznej wyniesie 1324,78 zł, wyliczenie emerytury hipotetycznej będzie następujące:

24 proc. x 1220,89 zł = 293,01 zł

293,01 zł x 60,36 proc. = 176,86 zł (część socjalna emerytury hipotetycznej)

14 x 1,3 proc. x 1324,78 zł = 241,11 zł (cześć emerytury hipotetycznej należna za okresy składkowe)

3 x 0,7 proc. x 1324,78 zł = 27,82 zł (część emerytury hipotetycznej należna za okresy nieskładkowe).

176,86 zł. +241,11 zł + 27,82 zł = 445,79 zł (wartość emerytury hipotetycznej).

Przy obliczaniu części należnej za okresy składkowe oraz części należnej za okresy nieskładkowe uwzględniane są wszystkie te okresy wymienione w ustawie emerytalnej przebyte do końca 1998 r. Ustalając ten staż, ZUS stosuje ogólną zasadę, że okresy nieskładkowe nie mogą przekraczać 1/3 udowodnionych okresów składkowych.

Wyjątek dotyczy wymienionych w ustawie emerytalnej okresów opieki nad dzieckiem (w wieku do 4 lat lub bez względu na wiek w przypadku dziecka niepełnosprawnego), w których osoba ubezpieczona przebywała na urlopie wychowawczym lub urlopie bezpłatnym.

Ustalając kapitał początkowy ZUS stosuje zasadę, zgodnie z którą okresy nieskładkowe nie mogą przekroczyć 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Wskutek zmiany przepisów od 1 lipca 2004 r. zasada ta nie ma jednak zastosowania do niektórych okresów opieki nad dzieckiem, w tym m.in. okresów urlopu wychowawczego. Osoby, które miały obliczony kapitał początkowy przed zmianą przepisów z ograniczeniem takich okresów, mogą ubiegać się w każdym czasie o przeliczenie tego kapitału. Ustalając staż ubezpieczeniowy dla celów obliczenia kapitału początkowego, ZUS uwzględni więc w tym przypadku, oprócz 12 lat składkowych, pełne 2 lata urlopu wychowawczego. Okres nauki w szkole wyższej zostanie uwzględniony w wymiarze 4 lat (1/3 z 12).

Okresy te uwzględniane są przy ustalaniu kapitału początkowego bez względu na to, czy przekraczają 1/3 okresów składkowych.

Po obliczeniu emerytury hipotetycznej ustalany jest kapitał początkowy. W tym celu ZUS mnoży kwotę tej emerytury przez średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku 62 lat obowiązujące w 1999 roku (tj. 209 miesięcy). Uzyskany wynik to kwota kapitału początkowego.

Ustalony kapitał początkowy podlega waloryzacji rocznej i kwartalnej na zasadach przewidzianych w ustawie emerytalnej.

Marek Opolski

gp@infor.pl

Ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).