Kto powinien ustalić kapitał początkowy i co to daje

Obowiązujące przepisy przewidują różne sposoby obliczania świadczeń emerytalno-rentowych. Emerytura dla osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r., a także dla tych spośród urodzonych w latach 1949-1968, którzy warunki wymagane do jej przyznania spełnili do końca 2008 r., obliczana jest na dotychczasowych zasadach. Stara emerytura uzależniona jest od liczby udowodnionych okresów składkowych i nieskładkowych, wysokości zarobków uzyskiwanych w czasie kariery zawodowej oraz aktualnie obowiązującej kwoty bazowej. Na poprzednio obowiązujących zasadach obliczana jest dla wszystkich ubezpieczonych również renta z tytułu niezdolności do pracy, choć planowana jest zmiana sposobu ustalania tych świadczeń.

We wszystkich przypadkach, gdy emerytura lub renta ustalana jest na dotychczasowych zasadach, ZUS nie ustala kapitału początkowego. Pozostali ubezpieczeni, którzy przechodzą na emeryturę obliczoną na nowych zasadach, emeryturę pomostową lub nauczycielskie świadczenie kompensacyjne, mają możliwość ubiegania się o ustalenie kapitału za okresy ubezpieczenia przebyte do końca 1998 r.

Kapitał jest obliczany, aby odtworzyć przebieg kariery zawodowej osoby ubezpieczonej do 31 grudnia 1998 r. Ustala się go dla ubezpieczonych, którzy przed 1 stycznia 1999 r. sami za siebie opłacali składki na ubezpieczenie społeczne (np. dla prowadzących działalność gospodarczą) lub za których składki opłacali płatnicy składek (np. dla pracowników). Zasadą jest, że ZUS oblicza kapitał dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. W niektórych jednak przypadkach możliwe jest jego ustalenie również dla urodzonych przed 1 stycznia 1949 r.

Kapitał obliczany jest głównie dla osób przechodzących na tzw. emeryturę powszechną przysługującą na podstawie art. 24 lub 24a ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (zwanej dalej ustawą emerytalną). Jest to emerytura przyznawana dla ubezpieczonych, którzy ukończyli powszechny wiek emerytalny wynoszący 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Pierwszy z przepisów stanowi podstawę do ustalenia uprawnień emerytalnych na wniosek, drugi z nich pozwala, aby ZUS przyznał emeryturę z urzędu dla osoby uprawnionej do renty z tytułu niezdolności do pracy.

ZUS oblicza również kapitał dla osób przechodzących na wcześniejszą emeryturę zgodnie z art. 184 ustawy emerytalnej. Świadczenie to przyznawane jest dla osób, które na 1 stycznia 1999 r. udowodniły odpowiedni staż ubezpieczeniowy, a także wymagany okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, pracy kolejowej, górniczej lub też działalności twórczej bądź artystycznej.

Emerytura powszechna lub wcześniejsza ustalana jest przez podzielenie podstawy jej obliczenia przez tzw. średnie dalsze trwania życia ustalone dla wieku przejścia na emeryturę. Podstawą wyliczenia emerytury jest zaś suma zwaloryzowanego kapitału początkowego i składek na ubezpieczenie emerytalne zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego w ZUS do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje wypłata tego świadczenia, z uwzględnieniem ich waloryzacji.

Jak widać, kapitał jest jednym z dwóch głównych składników obliczenia emerytury powszechnej lub wcześniejszej dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. Oczywiście może być też jedynym składnikiem tego świadczenia, jeśli osoba uprawniona nie podlegała ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym po 31 grudnia 1998 r.

Dla osób, które wymagany wiek emerytalny (powszechny lub wcześniejszy) ukończą w latach 2009 - 2013 oraz spełnią pewne dodatkowe warunki, przepisy przewidują możliwość obliczenia emerytury na tzw. mieszanych zasadach (częściowo po staremu, a częściowo po nowemu). W tym przypadku kapitał początkowy jest jednym ze składników części emerytury mieszanej obliczonej na starych zasadach.

ZUS ustali kapitał początkowy, jeśli do wniosku o emeryturę zostaną dołączone dokumenty potwierdzające okresy składkowe i nieskładkowe przebyte do 31 grudnia 1998 r., a także wysokość zarobków z tego okresu. Ponieważ ubezpieczona pracowała przez długi okres przed reformą emerytalną z 1999 r., ustalony kapitał może być dosyć wysoki i, tym samym, istotnie wpłynie na wysokość emerytury. Ubezpieczona 60 lat ukończy w 2011 r., co oznacza, że ZUS będzie mógł obliczyć emeryturę według mieszanych zasad (w 55 proc. po staremu, a w 45 proc. według nowych zasad), o ile taki sposób obliczenia wysokości świadczenia okaże się korzystniejszy od obliczenia emerytury w całości po nowemu.

ZUS może czasami obliczyć kapitał początkowy również osobom urodzonym przed 1 stycznia 1949 r., które przechodzą na emeryturę zgodnie z art. 27 ustawy emerytalnej. Artykuł 55 tej ustawy przewiduje dla tych osób możliwość obliczenia emerytury na nowych zasadach, o ile jest ona wyższa od świadczenia ustalonego po staremu i pod warunkiem że po ukończeniu powszechnego wieku emerytalnego podlegały przez jakikolwiek okres ubezpieczeniu społecznemu (ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym).

ZUS może ustalić wysokość emerytury w taki sposób (ustalając wówczas również kapitał początkowy) na wniosek osoby ubiegającej się o to świadczenie.

Osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 r., które udowodniły okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn, a po ukończeniu powszechnego wieku emerytalnego podlegały ubezpieczeniom społecznym, mogą mieć obliczoną emeryturę według nowych zasad, jeśli z wnioskiem o to świadczenie wystąpiły po 31 grudnia 2008 r. Taki sposób obliczenia przysługuje im, gdy jest korzystniejszy od wariantu starego. Jeśli we wniosku o emeryturę ubezpieczony zadeklaruje chęć obliczenia świadczenia na nowych zasadach, ZUS ustali emeryturę według dwóch wariantów (całkowicie po nowemu i całkowicie po staremu), a następnie podejmie jej wypłatę w korzystniejszej wysokości. W tym celu wyliczy również kapitał początkowy.

Od 1 stycznia 2009 r. ZUS przyznaje emerytury pomostowe dla osób pracujących w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. Świadczenie to przysługuje ubezpieczonym urodzonym po 31 grudnia 1948 r., które odpowiednio długo pracowały przy pracach wymienionych w załącznikach do ustawy oraz spełniły inne wymagane warunki.

Zasady obliczania emerytury pomostowej są zbliżone do reguł ustalania emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Podstawę obliczenia tego świadczenia stanowi, oprócz składek zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego, z uwzględnieniem ich waloryzacji, również zwaloryzowany kapitał początkowy.

ZUS ustala kapitał początkowy również dla osób przechodzących na nauczycielskie świadczenie kompensacyjne. Od 1 lipca 2009 r. jest ono przyznawane dla nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w określonych placówkach oświaty, bez względu na to, czy urodzili się po 31 grudnia 1948 r. czy też przed 1949 rokiem.

Świadczenie kompensacyjne obliczane jest na nowych kapitałowych zasadach (na podstawie stanu konta ubezpieczonego), stąd kapitał początkowy jest jednym z jego składników.

Kapitał początkowy ma bardzo duży wpływ na wysokość emerytury. Wynika to głównie z tego, że osoby, które ubiegają się o emeryturę w pierwszych latach obowiązywania nowego systemu obliczania wysokości świadczeń, mają na ogół bardzo długi staż ubezpieczeniowy przed 1 stycznia 1999 r. Tym samym wyliczona według specjalnego wzoru wysokość kapitału początkowego jest na ogół wysoka, najczęściej znacznie wyższa od kwoty składek zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego po 31 grudnia 1998 r.

Druga przyczyna, która powoduje tak istotny wpływ kapitału początkowego na wysokość nowej emerytury, wynika z zasad waloryzacji tego kapitału. Należy bowiem przypomnieć, że przepisy przewidują roczną oraz kwartalną waloryzację kapitału początkowego. Wskaźniki waloryzacji rocznej w niektórych latach były bardzo wysokie, niekiedy przekraczały 110 proc. W związku z tym kwota obliczonego na 1 stycznia 1999 r. kapitału początkowego, w wyniku samych dotychczasowych waloryzacji rocznych, już na chwilę obecną zwiększa się prawie o 138 proc.

Na przykład, jeśli ktoś miał na 1 stycznia 1999 r. ustalony kapitał początkowy w wysokości 100 000 zł, to po waloryzacjach rocznych (łącznie z ostatnią waloryzacją za 2009 rok) ma już około 238 000 zł tego kapitału.

Ustalony przez ZUS kapitał początkowy podlega waloryzacjom (rocznym i kwartalnym) na zasadach przewidzianych w ustawie emerytalnej. Wskaźniki waloryzacji rocznej w poszczególnych latach od 1999 roku były dosyć wysokie. Gdyby kapitał ten, tak jak wskazano w tym przypadku, wyniósł około 230 000 zł, to po uwzględnieniu samych waloryzacji rocznych łącznie z waloryzacją za 2009 r. zwiększyłby się do ok. 546 000 zł. Warto porównać kwotę świadczenia, którą ZUS ustaliłby w styczniu 2011 r. przy uwzględnieniu samych zwaloryzowanych składek oraz przy uwzględnieniu tych składek i zwaloryzowanego kapitału początkowego. W drugim przypadku, podstawiając wspomniane wielkości oraz średnie dalsze trwanie życia z tablicy obowiązującej do 31 marca 2011 r., emerytura wyniosłaby 2464,65 zł (546 000 zł + 64 000 zł/ 247,5). Gdyby ZUS ustalił świadczenie wyłącznie ze zgromadzonych składek emerytalnych, emerytura wyniosłaby 258,59 zł (64 000 zł /247,5), a po podwyższeniu do kwoty minimalnego świadczenia - 706,29 zł.

Marek Opolski

gp@infor.pl

Ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).