Jak można podwyższyć nową emeryturę wypłacaną przez ZUS

Od początku 2009 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych oblicza emeryturę na nowych tzw. zreformowanych zasadach. Świadczenie ustalane jest poprzez podzielenie podstawy jego obliczenia przez tzw. średnie dalsze trwanie życia dla wieku, w którym wnioskodawca przechodzi na emeryturę. Podstawą obliczenia emerytury jest zaś suma zwaloryzowanego kapitału początkowego oraz zwaloryzowanych składek na ubezpieczenie emerytalne zewidencjonowanych na indywidualnym koncie ubezpieczonego w ZUS.

Emerytura obliczana na nowych zasadach przysługuje przede wszystkim osobom urodzonym po 31 grudnia 1948 roku, które ukończyły powszechny wiek emerytalny wynoszący 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. W ten sam sposób ZUS wylicza również wcześniejszą emeryturę przysługującą na podstawie art. 184 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tzw. ustawy emerytalnej), przewidzianą m.in. dla osób zatrudnionych w szczególnych warunkach.

Nowa emerytura nie zawsze musi być obliczona całkowicie według tzw. zreformowanych zasad. Niektórym osobom urodzonym po 31 grudnia 1948 r. ZUS ustala świadczenie w mieszanej wysokości, tj. częściowo według dotychczasowych, a częściowo według nowych reguł, o ile taki sposób wyliczenia jest korzystniejszy od emerytury przyznawanej całkowicie po nowemu. Dotyczy to ubezpieczonych, którzy spełnili łącznie następujące warunki:

● nie przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego lub złożyli wniosek o przekazanie zgromadzonych tam środków, za pośrednictwem ZUS, na dochody budżetu państwa,

● nie pobrali (choćby za jeden miesiąc) wcześniejszej emerytury obliczonej według dotychczasowych zasad,

● wiek uprawniający do emerytury (powszechny lub obniżony) ukończą w latach 2009 - 2013.

Przykładowo, dla osób, które ukończą wiek uprawniający do emerytury w 2010 r., świadczenie składa się w 70 proc. z emerytury wyliczonej według starych zasad oraz w 30 proc. z emerytury obliczonej ze składek i kapitału początkowego.

Prawo do emerytury całkowicie na nowych zasadach mają również osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 r., które przechodzą na to świadczenie po 31 grudnia 2008 r. i pozostawały w ubezpieczeniu po ukończeniu powszechnego wieku emerytalnego (60 lat dla kobiet lub 65 lat dla mężczyzn).

Osoby, którym ZUS przyznał emeryturę obliczaną w całości lub w części na nowych zasadach, mogą nadal pracować i z tego tytułu osiągać przychód. Jeśli jednak chcą pobierać świadczenie w pełnej wysokości, a nie ukończyli powszechnego wieku emerytalnego (60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn), przychód uzyskiwany z działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczeń społecznych lub z tytułu służby nie może przekroczyć określonych progów zarobkowych. Pierwszy z nich to 70 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim kwartale (od 1 czerwca do 31 sierpnia 2010 roku jest to kwota 2321,50 zł), którego przekroczenie powoduje zmniejszenie emerytury. Drugi próg zarobkowy wynosi 130 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia (obecnie 4311,30 zł). W razie jego przekroczenia ZUS zawiesza wypłacane świadczenie.

Niezależnie od tego, czy przychód uzyskiwany z pracy wykonywanej po przyznaniu emerytury powoduje jej zmniejszenie lub zawieszenie, świadczeniobiorcy podlegający z tego tytułu ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym mają możliwość ubiegania się o przeliczenie przyznanego świadczenia, na podstawie art. 108 ustawy emerytalnej. Muszą oczywiście w jednostce ZUS wypłacającej emeryturę zgłosić odpowiedni wniosek, pamiętając jednak, że zostanie on rozpatrzony pozytywnie tylko wówczas, gdy zgłoszenie to nastąpi nie wcześniej niż po upływie roku kalendarzowego od ustalenia prawa do emerytury. Nie znaczy to jednak, że od przyznania emerytury musi upłynąć pełne 12 miesięcy. Istotne jest to, aby zakończył się rok kalendarzowy, w którym ustalono to prawo.

Od zasady zgłaszania wniosku o przeliczenie nowej emerytury dopiero po upływie roku kalendarzowego przewidziany został jeden wyjątek. Osoba, która nie podlega już ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, wniosek o ponowne ustalenie emerytury może zgłosić w każdym czasie po ustaniu tych ubezpieczeń.

Ponowne ustalenie nowej emerytury na podstawie art. 108 ustawy emerytalnej polega na doliczeniu określonej kwoty do dotychczasowej wysokości świadczenia. W tym celu ZUS najpierw ustala kwotę składek na ubezpieczenie emerytalne, zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego od miesiąca, od którego została podjęta wypłata emerytury, do miesiąca poprzedzającego miesiąc zgłoszenia wniosku o ponowne ustalenie emerytury, z uwzględnieniem ich waloryzacji. Następnie kwotę tych składek dzieli się przez średnie dalsze trwanie życia, ustalone dla wieku danego ubezpieczonego, obowiązujące w dniu złożenia wniosku o przeliczenie wysokości emerytury. Ustalona w ten sposób kwota podlega doliczeniu do kwoty wypłacanego dotychczas świadczenia.

Ten sposób przeliczenia emerytury dotyczy zarówno świadczenia ustalanego całkowicie na nowych zasadach, jak również tzw. emerytury mieszanej. Ta ostatnia jest wprawdzie w części ustalona "po staremu", ale przepisy nie przewidują możliwości przeliczenia np. podstawy wymiaru części świadczenia ustalonej na dotychczasowych zasadach z uwzględnieniem nowych zarobków. Jedynym przepisem pozwalającym na przeliczenie nowej emerytury w związku z pozostawaniem po jej przyznaniu w ubezpieczeniu jest art. 108 ustawy emerytalnej.

Należy podkreślić, że osoba, której ZUS raz przeliczył nową emeryturę, może występować z kolejnymi wnioskami o ponowne ustalenie świadczenia. Ważne jedynie, aby każdy następny wniosek składała po zakończeniu roku kalendarzowego, w którym nastąpiło poprzednie ustalenie wysokości emerytury. Jedynie wówczas, gdyby przestała podlegać ubezpieczeniu, kolejny wniosek o przeliczenie może zgłosić w każdym czasie po jego ustaniu.

Nieodłącznym składnikiem nowej emerytury dla osoby, która pracowała przed 1 stycznia 1999 r., jest kapitał początkowy. Przy jego ustalaniu ZUS uwzględnia okresy składkowe (np. okresy pozostawania w stosunku pracy, wykonywania umowy zlecenia) i okresy nieskładkowe (np. okresy przebywania na urlopie wychowawczym, okresy studiów wyższych) przebyte do końca 1998 r., jak również zarobki z określonych lat przed 1999 rokiem. Osoba, której ustalono kapitał początkowy i przy jego uwzględnieniu obliczono wysokość emerytury, może w każdym czasie ubiegać się o przeliczenie tego kapitału. Może to uczynić np. wtedy, gdy dostarczy dokumenty potwierdzające wyższe lub dodatkowe wynagrodzenia w latach wskazanych do ustalenia kapitału. Kapitał ten może też zostać przeliczony, gdy osoba uprawniona zdecyduje, że korzystniejsze będzie dla niej uwzględnienie zarobków z 10 kolejnych lat zamiast ze wskazanych wcześniej 20 lat dowolnie wybranych (lub odwrotnie - z 20 wybranych lat zamiast z 10 kolejnych). Podstawą do przeliczenia kapitału może być również wniosek o uwzględnienie minimalnego wynagrodzenia za okresy pozostawania w stosunku pracy, za które przyjęte były dotychczas zarobki w wysokości 0 zł.

Jeśli emerytura obliczona została w sposób mieszany, a więc częściowo według dotychczasowych zasad, osoba uprawniona może dodatkowo wnioskować o przeliczenie tej części świadczenia. Wniosek może jednak dotyczyć tylko tych okresów ubezpieczeniowych oraz zarobków, które dotyczą okresu przypadającego przed dniem, od którego przyznana została emerytura. I tak przykładowo, osoba uprawniona do emerytury mieszanej może wnioskować o doliczenie przypadających na ten okres, ale nieuwzględnionych wcześniej okresów składkowych i nieskładkowych, o doliczenie składnika wynagrodzenia z tamtego okresu czy też o zmianę wariantu obliczenia podstawy wymiaru "starej" części świadczenia (np. z 10 kolejnych lat na 20 dowolnie wybranych).

Wysokość nowej emerytury może być również ponownie ustalona (na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu) na podstawie art. 114 ustawy emerytalnej. Przepis ten ma zastosowanie m.in. wówczas, gdy po uprawomocnieniu się decyzji w sprawie emerytury zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem decyzji, które mają wpływ na wysokość świadczenia albo okaże się, że przedłożone dowody nie dawały podstaw do ustalenia wysokości emerytury w określonej kwocie. Przeliczenie świadczenia w tym trybie może nastąpić np. wtedy, gdy pracodawca skorygował zaświadczenie potwierdzające zarobki pracownika uwzględnione przy ustalaniu emerytury mieszanej.

Od 1 maja 2010 r. ZUS przyznał emeryturę 60-letniej kobiecie. Wysokość świadczenia została ustalona na mieszanych zasadach. Ten sposób jego obliczenia był korzystniejszy od ustalenia emerytury całkowicie po nowemu, a ubezpieczona spełniła warunki do zastosowania tego sposobu obliczenia. Od 1 czerwca 2010 r. podjęła pracę, które zamierza kontynuować jeszcze przez dwa lata. Nie musi ona jednak czekać do maja 2011 r. ze złożeniem pierwszego wniosku o ponowne ustalenie emerytury. Może go złożyć już w styczniu 2011 r., a więc po upływie roku kalendarzowego, w którym ZUS przyznał emeryturę.

Od 1 maja 2009 r. ZUS przyznał 55-letniej kobiecie wcześniejszą emeryturę na podstawie art. 184 ustawy emerytalnej (za pracę w szczególnych warunkach). Wysokość świadczenia została obliczona według mieszanych zasad i wyniosła 1860,40 zł. Uprawniona od 1 czerwca 2009 r. ponownie podjęła zatrudnienie, które wykonuje do dnia dzisiejszego. 15 kwietnia 2010 r., kilka dni po ukończeniu 56 lat, zgłosiła wniosek o ponowne ustalenie emerytury. Dokonując przeliczenia ZUS podzielił kwotę składek na ubezpieczenie emerytalne zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonej w okresie czerwiec - grudzień 2009 r. (3560,80 zł) przez średnie dalsze trwanie życia dla osoby w wieku 56 lat (283,6 miesięcy). Uzyskaną w ten sposób kwotę (12,56 zł) zsumował z dotychczasową kwotą świadczenia (1860,40 zł + 12,56 zł = 1872,96 zł).

Marek Opolski

gp@infor.pl

Ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).

Komunikat prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z 25 marca 2010 r. w sprawie tablicy średniego dalszego trwania życia kobiet i mężczyzn (MP nr 19, poz. 194).